Adhyāya 14

वैशंपायन उवाच । अव्याहरति कौन्तेये धर्मराजे युधिष्ठिरे । भ्रातॄणां ब्रुवतां तांस्तान्विविधान्वेदनिश्चयान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । avyāharati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire । bhrātr̥̄ṇāṁ bruvatāṁ tāṁs tān vividhān vedaniścayān ॥

महाभिजनसंपन्ना श्रीमत्यायतलोचना । अभ्यभाषत राजेन्द्रं द्रौपदी योषितां वरा ॥

mahābhijanasaṁpannā śrīmaty āyatalocanā । abhyabhāṣata rājendraṁ draupadī yoṣitāṁ varā ॥

आसीनमृषभं राज्ञां भ्रातृभिः परिवारितम् । सिंहशार्दूलसदृशैर्वारणैरिव यूथपम् ॥

āsīnam r̥ṣabhaṁ rājñāṁ bhrātr̥bhiḥ parivāritam । siṁhaśārdūlasadr̥śair vāraṇair iva yūthapam ॥

अभिमानवती नित्यं विशेषेण युधिष्ठिरे । लालिता सततं राज्ञा धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी ॥

abhimānavatī nityaṁ viśeṣeṇa yudhiṣṭhire । lālitā satataṁ rājñā dharmajñā dharmadarśinī ॥

आमन्त्र्य विपुलश्रोणी साम्ना परमवल्गुना । भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य ततो वचनमब्रवीत् ॥

āmantrya vipulaśroṇī sāmnā paramavalgunā । bhartāram abhisaṁprekṣya tato vacanam abravīt ॥

इमे ते भ्रातरः पार्थ शुष्यन्त स्तोकका इव । वावाश्यमानास्तिष्ठन्ति न चैनानभिनन्दसे ॥

ime te bhrātaraḥ pārtha śuṣyanta stokakā iva । vāvāśyamānās tiṣṭhanti na cainān abhinandase ॥

नन्दयैतान्महाराज मत्तानिव महाद्विपान् । उपपन्नेन वाक्येन सततं दुःखभागिनः ॥

nandayaitān mahārāja mattān iva mahādvipān । upapannena vākyena satataṁ duḥkhabhāginaḥ ॥

कथं द्वैतवने राजन्पूर्वमुक्त्वा तथा वचः । भ्रातॄनेतान्स्म सहिताञ्शीतवातातपार्दितान् ॥

kathaṁ dvaitavane rājan pūrvam uktvā tathā vacaḥ । bhrātr̥̄n etān sma sahitāñ śītavātātapārditān ॥

वयं दुर्योधनं हत्वा मृधे भोक्ष्याम मेदिनीम् । संपूर्णां सर्वकामानामाहवे विजयैषिणः ॥

vayaṁ duryodhanaṁ hatvā mr̥dhe bhokṣyāma medinīm । saṁpūrṇāṁ sarvakāmānām āhave vijayaiṣiṇaḥ ॥

विरथांश्च रथान्कृत्वा निहत्य च महागजान् । संस्तीर्य च रथैर्भूमिं ससादिभिररिंदमाः ॥

virathāṁś ca rathān kr̥tvā nihatya ca mahāgajān । saṁstīrya ca rathair bhūmiṁ sasādibhir ariṁdamāḥ ॥

यजतां विविधैर्यज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः । वनवासकृतं दुःखं भविष्यति सुखाय नः ॥

yajatāṁ vividhair yajñaiḥ samr̥ddhair āptadakṣiṇaiḥ । vanavāsakr̥taṁ duḥkhaṁ bhaviṣyati sukhāya naḥ ॥

इत्येतानेवमुक्त्वा त्वं स्वयं धर्मभृतां वर । कथमद्य पुनर्वीर विनिहंसि मनांस्युत ॥

ity etān evam uktvā tvaṁ svayaṁ dharmabhr̥tāṁ vara । katham adya punar vīra vinihaṁsi manāṁsy uta ॥

न क्लीबो वसुधां भुङ्क्ते न क्लीबो धनमश्नुते । न क्लीबस्य गृहे पुत्रा मत्स्याः पङ्क इवासते ॥

na klībo vasudhāṁ bhuṅkte na klībo dhanam aśnute । na klībasya gr̥he putrā matsyāḥ paṅka ivāsate ॥

नादण्डः क्षत्रियो भाति नादण्डो भूतिमश्नुते । नादण्डस्य प्रजा राज्ञः सुखमेधन्ति भारत ॥

nādaṇḍaḥ kṣatriyo bhāti nādaṇḍo bhūtim aśnute । nādaṇḍasya prajā rājñaḥ sukham edhanti bhārata ॥

मित्रता सर्वभूतेषु दानमध्ययनं तपः । ब्राह्मणस्यैष धर्मः स्यान्न राज्ञो राजसत्तम ॥

mitratā sarvabhūteṣu dānam adhyayanaṁ tapaḥ । brāhmaṇasyaiṣa dharmaḥ syān na rājño rājasattama ॥

असतां प्रतिषेधश्च सतां च परिपालनम् । एष राज्ञां परो धर्मः समरे चापलायनम् ॥

asatāṁ pratiṣedhaś ca satāṁ ca paripālanam । eṣa rājñāṁ paro dharmaḥ samare cāpalāyanam ॥

यस्मिन्क्षमा च क्रोधश्च दानादाने भयाभये । निग्रहानुग्रहौ चोभौ स वै धर्मविदुच्यते ॥

yasmin kṣamā ca krodhaś ca dānādāne bhayābhaye । nigrahānugrahau cobhau sa vai dharmavid ucyate ॥

न श्रुतेन न दानेन न सान्त्वेन न चेज्यया । त्वयेयं पृथिवी लब्धा नोत्कोचेन तथाप्युत ॥

na śrutena na dānena na sāntvena na cejyayā । tvayeyaṁ pr̥thivī labdhā notkocena tathāpy uta ॥

यत्तद्बलममित्राणां तथा वीरसमुद्यतम् । हस्त्यश्वरथसंपन्नं त्रिभिरङ्गैर्महत्तरम् ॥

yat tad balam amitrāṇāṁ tathā vīrasamudyatam । hastyaśvarathasaṁpannaṁ tribhir aṅgair mahattaram ॥

रक्षितं द्रोणकर्णाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च । तत्त्वया निहतं वीर तस्माद्भुङ्क्ष्व वसुंधराम् ॥

rakṣitaṁ droṇakarṇābhyām aśvatthāmnā kr̥peṇa ca । tat tvayā nihataṁ vīra tasmād bhuṅkṣva vasuṁdharām ॥

जम्बूद्वीपो महाराज नानाजनपदायुतः । त्वया पुरुषशार्दूल दण्डेन मृदितः प्रभो ॥

jambūdvīpo mahārāja nānājanapadāyutaḥ । tvayā puruṣaśārdūla daṇḍena mr̥ditaḥ prabho ॥

जम्बूद्वीपेन सदृशः क्रौञ्चद्वीपो नराधिप । अपरेण महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया ॥

jambūdvīpena sadr̥śaḥ krauñcadvīpo narādhipa । apareṇa mahāmeror daṇḍena mr̥ditas tvayā ॥

क्रौञ्चद्वीपेन सदृशः शाकद्वीपो नराधिप । पूर्वेण तु महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया ॥

krauñcadvīpena sadr̥śaḥ śākadvīpo narādhipa । pūrveṇa tu mahāmeror daṇḍena mr̥ditas tvayā ॥

उत्तरेण महामेरोः शाकद्वीपेन संमितः । भद्राश्वः पुरुषव्याघ्र दण्डेन मृदितस्त्वया ॥

uttareṇa mahāmeroḥ śākadvīpena saṁmitaḥ । bhadrāśvaḥ puruṣavyāghra daṇḍena mr̥ditas tvayā ॥

द्वीपाश्च सान्तरद्वीपा नानाजनपदालयाः । विगाह्य सागरं वीर दण्डेन मृदितास्त्वया ॥

dvīpāś ca sāntaradvīpā nānājanapadālayāḥ । vigāhya sāgaraṁ vīra daṇḍena mr̥ditās tvayā ॥

एतान्यप्रतिमानि त्वं कृत्वा कर्माणि भारत । न प्रीयसे महाराज पूज्यमानो द्विजातिभिः ॥

etāny apratimāni tvaṁ kr̥tvā karmāṇi bhārata । na prīyase mahārāja pūjyamāno dvijātibhiḥ ॥

स त्वं भ्रातॄनिमान्दृष्ट्वा प्रतिनन्दस्व भारत । ऋषभानिव संमत्तान्गजेन्द्रानूर्जितानिव ॥

sa tvaṁ bhrātr̥̄n imān dr̥ṣṭvā pratinandasva bhārata । r̥ṣabhān iva saṁmattān gajendrān ūrjitān iva ॥

अमरप्रतिमाः सर्वे शत्रुसाहाः परंतपाः । एकोऽपि हि सुखायैषां क्षमः स्यादिति मे मतिः ॥

amarapratimāḥ sarve śatrusāhāḥ paraṁtapāḥ । eko ’pi hi sukhāyaiṣāṁ kṣamaḥ syād iti me matiḥ ॥

किं पुनः पुरुषव्याघ्राः पतयो मे नरर्षभाः । समस्तानीन्द्रियाणीव शरीरस्य विचेष्टने ॥

kiṁ punaḥ puruṣavyāghrāḥ patayo me nararṣabhāḥ । samastānīndriyāṇīva śarīrasya viceṣṭane ॥

अनृतं माब्रवीच्छ्वश्रूः सर्वज्ञा सर्वदर्शिनी । युधिष्ठिरस्त्वां पाञ्चालि सुखे धास्यत्यनुत्तमे ॥

anr̥taṁ mābravīc chvaśrūḥ sarvajñā sarvadarśinī । yudhiṣṭhiras tvāṁ pāñcāli sukhe dhāsyaty anuttame ॥

हत्वा राजसहस्राणि बहून्याशुपराक्रमः । तद्व्यर्थं संप्रपश्यामि मोहात्तव जनाधिप ॥

hatvā rājasahasrāṇi bahūny āśuparākramaḥ । tad vyarthaṁ saṁprapaśyāmi mohāt tava janādhipa ॥

येषामुन्मत्तको ज्येष्ठः सर्वे तस्योपचारिणः । तवोन्मादेन राजेन्द्र सोन्मादाः सर्वपाण्डवाः ॥

yeṣām unmattako jyeṣṭhaḥ sarve tasyopacāriṇaḥ । tavonmādena rājendra sonmādāḥ sarvapāṇḍavāḥ ॥

यदि हि स्युरनुन्मत्ता भ्रातरस्ते जनाधिप । बद्ध्वा त्वां नास्तिकैः सार्धं प्रशासेयुर्वसुंधराम् ॥

yadi hi syur anunmattā bhrātaras te janādhipa । baddhvā tvāṁ nāstikaiḥ sārdhaṁ praśāseyur vasuṁdharām ॥

कुरुते मूढमेवं हि यः श्रेयो नाधिगच्छति । धूपैरञ्जनयोगैश्च नस्यकर्मभिरेव च । भेषजैः स चिकित्स्यः स्याद्य उन्मार्गेण गच्छति ॥

kurute mūḍham evaṁ hi yaḥ śreyo nādhigacchati । dhūpair añjanayogaiś ca nasyakarmabhir eva ca । bheṣajaiḥ sa cikitsyaḥ syād ya unmārgeṇa gacchati ॥

साहं सर्वाधमा लोके स्त्रीणां भरतसत्तम । तथा विनिकृतामित्रैर्याहमिच्छामि जीवितुम् ॥

sāhaṁ sarvādhamā loke strīṇāṁ bharatasattama । tathā vinikr̥tāmitrair yāham icchāmi jīvitum ॥

एतेषां यतमानानामुत्पद्यन्ते तु संपदः । त्वं तु सर्वां महीं लब्ध्वा कुरुषे स्वयमापदम् ॥

eteṣāṁ yatamānānām utpadyante tu saṁpadaḥ । tvaṁ tu sarvāṁ mahīṁ labdhvā kuruṣe svayam āpadam ॥

यथास्तां संमतौ राज्ञां पृथिव्यां राजसत्तमौ । मान्धाता चाम्बरीषश्च तथा राजन्विराजसे ॥

yathāstāṁ saṁmatau rājñāṁ pr̥thivyāṁ rājasattamau । māndhātā cāmbarīṣaś ca tathā rājan virājase ॥

प्रशाधि पृथिवीं देवीं प्रजा धर्मेण पालयन् । सपर्वतवनद्वीपां मा राजन्विमना भव ॥

praśādhi pr̥thivīṁ devīṁ prajā dharmeṇa pālayan । saparvatavanadvīpāṁ mā rājan vimanā bhava ॥

यजस्व विविधैर्यज्ञैर्जुह्वन्नग्नीन्प्रयच्छ च । पुराणि भोगान्वासांसि द्विजातिभ्यो नृपोत्तम ॥

yajasva vividhair yajñair juhvann agnīn prayaccha ca । purāṇi bhogān vāsāṁsi dvijātibhyo nr̥pottama ॥