Adhyāya 149

भीष्म उवाच । शृणु पार्थ यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् । गृध्रजम्बुकसंवादं यो वृत्तो वैदिशे पुरा ॥

bhīṣma uvāca । śr̥ṇu pārtha yathāvr̥ttam itihāsaṁ purātanam । gr̥dhrajambukasaṁvādaṁ yo vr̥tto vaidiśe purā ॥

दुःखिताः केचिदादाय बालमप्राप्तयौवनम् । कुलसर्वस्वभूतं वै रुदन्तः शोकविह्वलाः ॥

duḥkhitāḥ ke cid ādāya bālam aprāptayauvanam । kulasarvasvabhūtaṁ vai rudantaḥ śokavihvalāḥ ॥

बालं मृतं गृहीत्वाथ श्मशानाभिमुखाः स्थिताः । अङ्केनाङ्कं च संक्रम्य रुरुदुर्भूतले तदा ॥

bālaṁ mr̥taṁ gr̥hītvātha śmaśānābhimukhāḥ sthitāḥ । aṅkenāṅkaṁ ca saṁkramya rurudur bhūtale tadā ॥

तेषां रुदितशब्देन गृध्रोऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत् । एकात्मकमिमं लोके त्यक्त्वा गच्छत माचिरम् ॥

teṣāṁ ruditaśabdena gr̥dhro ’bhyetya vaco ’bravīt । ekātmakam imaṁ loke tyaktvā gacchata māciram ॥

इह पुंसां सहस्राणि स्त्रीसहस्राणि चैव हि । समानीतानि कालेन किं ते वै जात्वबान्धवाः ॥

iha puṁsāṁ sahasrāṇi strīsahasrāṇi caiva hi । samānītāni kālena kiṁ te vai jātv abāndhavāḥ ॥

संपश्यत जगत्सर्वं सुखदुःखैरधिष्ठितम् । संयोगो विप्रयोगश्च पर्यायेणोपलभ्यते ॥

saṁpaśyata jagat sarvaṁ sukhaduḥkhair adhiṣṭhitam । saṁyogo viprayogaś ca paryāyeṇopalabhyate ॥

गृहीत्वा ये च गच्छन्ति येऽनुयान्ति च तान्मृतान् । तेऽप्यायुषः प्रमाणेन स्वेन गच्छन्ति जन्तवः ॥

gr̥hītvā ye ca gacchanti ye ’nuyānti ca tān mr̥tān । te ’py āyuṣaḥ pramāṇena svena gacchanti jantavaḥ ॥

अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले । कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे ॥

alaṁ sthitvā śmaśāne ’smin gr̥dhragomāyusaṁkule । kaṅkālabahule ghore sarvaprāṇibhayaṁkare ॥

न पुनर्जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी ॥

na punar jīvitaḥ kaś cit kāladharmam upāgataḥ । priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṁ gatir īdr̥śī ॥

सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलोके प्रसूयता । कृतान्तविहिते मार्गे को मृतं जीवयिष्यति ॥

sarveṇa khalu martavyaṁ martyaloke prasūyatā । kr̥tāntavihite mārge ko mr̥taṁ jīvayiṣyati ॥

कर्मान्तविहिते लोके चास्तं गच्छति भास्करे । गम्यतां स्वमधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै ॥

karmāntavihite loke cāstaṁ gacchati bhāskare । gamyatāṁ svam adhiṣṭhānaṁ sutasnehaṁ visr̥jya vai ॥

ततो गृध्रवचः श्रुत्वा विक्रोशन्तस्तदा नृप । बान्धवास्तेऽभ्यगच्छन्त पुत्रमुत्सृज्य भूतले ॥

tato gr̥dhravacaḥ śrutvā vikrośantas tadā nr̥pa । bāndhavās te ’bhyagacchanta putram utsr̥jya bhūtale ॥

विनिश्चित्याथ च ततः संत्यजन्तः स्वमात्मजम् । निराशा जीविते तस्य मार्गमारुह्य धिष्ठिताः ॥

viniścityātha ca tataḥ saṁtyajantaḥ svam ātmajam । nirāśā jīvite tasya mārgam āruhya dhiṣṭhitāḥ ॥

ध्वाङ्क्षाभ्रसमवर्णस्तु बिलान्निःसृत्य जम्बुकः । गच्छमानान्स्म तानाह निर्घृणाः खलु मानवाः ॥

dhvāṅkṣābhrasamavarṇas tu bilān niḥsr̥tya jambukaḥ । gacchamānān sma tān āha nirghr̥ṇāḥ khalu mānavāḥ ॥

आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत मा भयम् । बहुरूपो मुहूर्तश्च जीवेतापि कदाचन ॥

ādityo ’yaṁ sthito mūḍhāḥ snehaṁ kuruta mā bhayam । bahurūpo muhūrtaś ca jīvetāpi kadā cana ॥

यूयं भूमौ विनिक्षिप्य पुत्रस्नेहविनाकृताः । श्मशाने पुत्रमुत्सृज्य कस्माद्गच्छथ निर्घृणाः ॥

yūyaṁ bhūmau vinikṣipya putrasnehavinākr̥tāḥ । śmaśāne putram utsr̥jya kasmād gacchatha nirghr̥ṇāḥ ॥

न वोऽस्त्यस्मिन्सुते स्नेहो बाले मधुरभाषिणि । यस्य भाषितमात्रेण प्रसादमुपगच्छथ ॥

na vo ’sty asmin sute sneho bāle madhurabhāṣiṇi । yasya bhāṣitamātreṇa prasādam upagacchatha ॥

न पश्यथ सुतस्नेहं यादृशः पशुपक्षिणाम् । न येषां धारयित्वा तान्कश्चिदस्ति फलागमः ॥

na paśyatha sutasnehaṁ yādr̥śaḥ paśupakṣiṇām । na yeṣāṁ dhārayitvā tān kaś cid asti phalāgamaḥ ॥

चतुष्पात्पक्षिकीटानां प्राणिनां स्नेहसङ्गिनाम् । परलोकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रिया इव ॥

catuṣpāt pakṣikīṭānāṁ prāṇināṁ snehasaṅginām । paralokagatisthānāṁ muniyajñakriyā iva ॥

तेषां पुत्राभिरामाणामिह लोके परत्र च । न गुणो दृश्यते कश्चित्प्रजाः संधारयन्ति च ॥

teṣāṁ putrābhirāmāṇām iha loke paratra ca । na guṇo dr̥śyate kaś cit prajāḥ saṁdhārayanti ca ॥

अपश्यतां प्रियान्पुत्रान्नैषां शोकोऽनुतिष्ठति । न च पुष्णन्ति संवृद्धास्ते मातापितरौ क्वचित् ॥

apaśyatāṁ priyān putrān naiṣāṁ śoko ’nutiṣṭhati । na ca puṣṇanti saṁvr̥ddhās te mātāpitarau kva cit ॥

मानुषाणां कुतः स्नेहो येषां शोको भविष्यति । इमं कुलकरं पुत्रं कथं त्यक्त्वा गमिष्यथ ॥

mānuṣāṇāṁ kutaḥ sneho yeṣāṁ śoko bhaviṣyati । imaṁ kulakaraṁ putraṁ kathaṁ tyaktvā gamiṣyatha ॥

चिरं मुञ्चत बाष्पं च चिरं स्नेहेन पश्यत । एवंविधानि हीष्टानि दुस्त्यजानि विशेषतः ॥

ciraṁ muñcata bāṣpaṁ ca ciraṁ snehena paśyata । evaṁvidhāni hīṣṭāni dustyajāni viśeṣataḥ ॥

क्षीणस्याथाभियुक्तस्य श्मशानाभिमुखस्य च । बान्धवा यत्र तिष्ठन्ति तत्रान्यो नावतिष्ठते ॥

kṣīṇasyāthābhiyuktasya śmaśānābhimukhasya ca । bāndhavā yatra tiṣṭhanti tatrānyo nāvatiṣṭhate ॥

सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वः स्नेहं च विन्दति । तिर्यग्योनिष्वपि सतां स्नेहं पश्यत यादृशम् ॥

sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvaḥ snehaṁ ca vindati । tiryagyoniṣv api satāṁ snehaṁ paśyata yādr̥śam ॥

त्यक्त्वा कथं गच्छेथेमं पद्मलोलायताक्षकम् । यथा नवोद्वाहकृतं स्नानमाल्यविभूषितम् ॥

tyaktvā kathaṁ gacchethemaṁ padmalolāyatākṣakam । yathā navodvāhakr̥taṁ snānamālyavibhūṣitam ॥

भीष्म उवाच । जम्बुकस्य वचः श्रुत्वा कृपणं परिदेवतः । न्यवर्तन्त तदा सर्वे शवार्थं ते स्म मानुषाः ॥

bhīṣma uvāca । jambukasya vacaḥ śrutvā kr̥paṇaṁ paridevataḥ । nyavartanta tadā sarve śavārthaṁ te sma mānuṣāḥ ॥

गृध्र उवाच । अहो धिक्सुनृशंसेन जम्बुकेनाल्पमेधसा । क्षुद्रेणोक्ता हीनसत्त्वा मानुषाः किं निवर्तथ ॥

gr̥dhra uvāca । aho dhik sunr̥śaṁsena jambukenālpamedhasā । kṣudreṇoktā hīnasattvā mānuṣāḥ kiṁ nivartatha ॥

पञ्चभूतपरित्यक्तं शून्यं काष्ठत्वमागतम् । कस्माच्छोचथ निश्चेष्टमात्मानं किं न शोचथ ॥

pañcabhūtaparityaktaṁ śūnyaṁ kāṣṭhatvam āgatam । kasmāc chocatha niśceṣṭam ātmānaṁ kiṁ na śocatha ॥

तपः कुरुत वै तीव्रं मुच्यध्वं येन किल्बिषात् । तपसा लभ्यते सर्वं विलापः किं करिष्यति ॥

tapaḥ kuruta vai tīvraṁ mucyadhvaṁ yena kilbiṣāt । tapasā labhyate sarvaṁ vilāpaḥ kiṁ kariṣyati ॥

अनिष्टानि च भाग्यानि जानीत सह मूर्तिभिः । येन गच्छति लोकोऽयं दत्त्वा शोकमनन्तकम् ॥

aniṣṭāni ca bhāgyāni jānīta saha mūrtibhiḥ । yena gacchati loko ’yaṁ dattvā śokam anantakam ॥

धनं गाश्च सुवर्णं च मणिरत्नमथापि च । अपत्यं च तपोमूलं तपोयोगाच्च लभ्यते ॥

dhanaṁ gāś ca suvarṇaṁ ca maṇiratnam athāpi ca । apatyaṁ ca tapomūlaṁ tapoyogāc ca labhyate ॥

यथाकृता च भूतेषु प्राप्यते सुखदुःखता । गृहीत्वा जायते जन्तुर्दुःखानि च सुखानि च ॥

yathākr̥tā ca bhūteṣu prāpyate sukhaduḥkhatā । gr̥hītvā jāyate jantur duḥkhāni ca sukhāni ca ॥

न कर्मणा पितुः पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा । मार्गेणान्येन गच्छन्ति त्यक्त्वा सुकृतदुष्कृते ॥

na karmaṇā pituḥ putraḥ pitā vā putrakarmaṇā । mārgeṇānyena gacchanti tyaktvā sukr̥taduṣkr̥te ॥

धर्मं चरत यत्नेन तथाधर्मान्निवर्तत । वर्तध्वं च यथाकालं दैवतेषु द्विजेषु च ॥

dharmaṁ carata yatnena tathādharmān nivartata । vartadhvaṁ ca yathākālaṁ daivateṣu dvijeṣu ca ॥

शोकं त्यजत दैन्यं च सुतस्नेहान्निवर्तत । त्यज्यतामयमाकाशे ततः शीघ्रं निवर्तत ॥

śokaṁ tyajata dainyaṁ ca sutasnehān nivartata । tyajyatām ayam ākāśe tataḥ śīghraṁ nivartata ॥

यत्करोति शुभं कर्म तथाधर्मं सुदारुणम् । तत्कर्तैव समश्नाति बान्धवानां किमत्र हि ॥

yat karoti śubhaṁ karma tathādharmaṁ sudāruṇam । tat kartaiva samaśnāti bāndhavānāṁ kim atra hi ॥

इह त्यक्त्वा न तिष्ठन्ति बान्धवा बान्धवं प्रियम् । स्नेहमुत्सृज्य गच्छन्ति बाष्पपूर्णाविलेक्षणाः ॥

iha tyaktvā na tiṣṭhanti bāndhavā bāndhavaṁ priyam । sneham utsr̥jya gacchanti bāṣpapūrṇāvilekṣaṇāḥ ॥

प्राज्ञो वा यदि वा मूर्खः सधनो निर्धनोऽपि वा । सर्वः कालवशं याति शुभाशुभसमन्वितः ॥

prājño vā yadi vā mūrkhaḥ sadhano nirdhano ’pi vā । sarvaḥ kālavaśaṁ yāti śubhāśubhasamanvitaḥ ॥

किं करिष्यथ शोचित्वा मृतं किमनुशोचथ । सर्वस्य हि प्रभुः कालो धर्मतः समदर्शनः ॥

kiṁ kariṣyatha śocitvā mr̥taṁ kim anuśocatha । sarvasya hi prabhuḥ kālo dharmataḥ samadarśanaḥ ॥

यौवनस्थांश्च बालांश्च वृद्धान्गर्भगतानपि । सर्वानाविशते मृत्युरेवंभूतमिदं जगत् ॥

yauvanasthāṁś ca bālāṁś ca vr̥ddhān garbhagatān api । sarvān āviśate mr̥tyur evaṁbhūtam idaṁ jagat ॥

जम्बुक उवाच । अहो मन्दीकृतः स्नेहो गृध्रेणेहाल्पमेधसा । पुत्रस्नेहाभिभूतानां युष्माकं शोचतां भृशम् ॥

jambuka uvāca । aho mandīkr̥taḥ sneho gr̥dhreṇehālpamedhasā । putrasnehābhibhūtānāṁ yuṣmākaṁ śocatāṁ bhr̥śam ॥

समैः सम्यक्प्रयुक्तैश्च वचनैः प्रश्रयोत्तरैः । यद्गच्छथ जलस्थायं स्नेहमुत्सृज्य दुस्त्यजम् ॥

samaiḥ samyak prayuktaiś ca vacanaiḥ praśrayottaraiḥ । yad gacchatha jalasthāyaṁ sneham utsr̥jya dustyajam ॥

अहो पुत्रवियोगेन मृतशून्योपसेवनात् । क्रोशतां वै भृशं दुःखं विवत्सानां गवामिव ॥

aho putraviyogena mr̥taśūnyopasevanāt । krośatāṁ vai bhr̥śaṁ duḥkhaṁ vivatsānāṁ gavām iva ॥

अद्य शोकं विजानामि मानुषाणां महीतले । स्नेहं हि करुणं दृष्ट्वा ममाप्यश्रूण्यथागमन् ॥

adya śokaṁ vijānāmi mānuṣāṇāṁ mahītale । snehaṁ hi karuṇaṁ dr̥ṣṭvā mamāpy aśrūṇy athāgaman ॥

यत्नो हि सततं कार्यः कृतो दैवेन सिध्यति । दैवं पुरुषकारश्च कृतान्तेनोपपद्यते ॥

yatno hi satataṁ kāryaḥ kr̥to daivena sidhyati । daivaṁ puruṣakāraś ca kr̥tāntenopapadyate ॥

अनिर्वेदः सदा कार्यो निर्वेदाद्धि कुतः सुखम् । प्रयत्नात्प्राप्यते ह्यर्थः कस्माद्गच्छथ निर्दयाः ॥

anirvedaḥ sadā kāryo nirvedād dhi kutaḥ sukham । prayatnāt prāpyate hy arthaḥ kasmād gacchatha nirdayāḥ ॥

आत्ममांसोपवृत्तं च शरीरार्धमयीं तनुम् । पितॄणां वंशकर्तारं वने त्यक्त्वा क्व यास्यथ ॥

ātmamāṁsopavr̥ttaṁ ca śarīrārdhamayīṁ tanum । pitr̥̄ṇāṁ vaṁśakartāraṁ vane tyaktvā kva yāsyatha ॥

अथ वास्तं गते सूर्ये संध्याकाल उपस्थिते । ततो नेष्यथ वा पुत्रमिहस्था वा भविष्यथ ॥

atha vāstaṁ gate sūrye saṁdhyākāla upasthite । tato neṣyatha vā putram ihasthā vā bhaviṣyatha ॥

गृध्र उवाच । अद्य वर्षसहस्रं मे साग्रं जातस्य मानुषाः । न च पश्यामि जीवन्तं मृतं स्त्रीपुंनपुंसकम् ॥

gr̥dhra uvāca । adya varṣasahasraṁ me sāgraṁ jātasya mānuṣāḥ । na ca paśyāmi jīvantaṁ mr̥taṁ strīpuṁnapuṁsakam ॥

मृता गर्भेषु जायन्ते म्रियन्ते जातमात्रकाः । विक्रमन्तो म्रियन्ते च यौवनस्थास्तथापरे ॥

mr̥tā garbheṣu jāyante mriyante jātamātrakāḥ । vikramanto mriyante ca yauvanasthās tathāpare ॥

अनित्यानीह भाग्यानि चतुष्पात्पक्षिणामपि । जङ्गमाजङ्गमानां चाप्यायुरग्रेऽवतिष्ठते ॥

anityānīha bhāgyāni catuṣpāt pakṣiṇām api । jaṅgamājaṅgamānāṁ cāpy āyur agre ’vatiṣṭhate ॥

इष्टदारवियुक्ताश्च पुत्रशोकान्वितास्तथा । दह्यमानाः स्म शोकेन गृहं गच्छन्ति नित्यदा ॥

iṣṭadāraviyuktāś ca putraśokānvitās tathā । dahyamānāḥ sma śokena gr̥haṁ gacchanti nityadā ॥

अनिष्टानां सहस्राणि तथेष्टानां शतानि च । उत्सृज्येह प्रयाता वै बान्धवा भृशदुःखिताः ॥

aniṣṭānāṁ sahasrāṇi tatheṣṭānāṁ śatāni ca । utsr̥jyeha prayātā vai bāndhavā bhr̥śaduḥkhitāḥ ॥

त्यज्यतामेष निस्तेजाः शून्यः काष्ठत्वमागतः । अन्यदेहविषक्तो हि शावं काष्ठमुपासते ॥

tyajyatām eṣa nistejāḥ śūnyaḥ kāṣṭhatvam āgataḥ । anyadehaviṣakto hi śāvaṁ kāṣṭham upāsate ॥

भ्रान्तजीवस्य वै बाष्पं कस्माद्धित्वा न गच्छथ । निरर्थको ह्ययं स्नेहो निरर्थश्च परिग्रहः ॥

bhrāntajīvasya vai bāṣpaṁ kasmād dhitvā na gacchatha । nirarthako hy ayaṁ sneho nirarthaś ca parigrahaḥ ॥

न चक्षुर्भ्यां न कर्णाभ्यां संशृणोति समीक्षते । तस्मादेनं समुत्सृज्य स्वगृहान्गच्छताशु वै ॥

na cakṣurbhyāṁ na karṇābhyāṁ saṁśr̥ṇoti samīkṣate । tasmād enaṁ samutsr̥jya svagr̥hān gacchatāśu vai ॥

मोक्षधर्माश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः । मयोक्ता गच्छत क्षिप्रं स्वं स्वमेव निवेशनम् ॥

mokṣadharmāśritair vākyair hetumadbhir aniṣṭhuraiḥ । mayoktā gacchata kṣipraṁ svaṁ svam eva niveśanam ॥

प्रज्ञाविज्ञानयुक्तेन बुद्धिसंज्ञाप्रदायिना । वचनं श्राविता रूक्षं मानुषाः संनिवर्तत ॥

prajñāvijñānayuktena buddhisaṁjñāpradāyinā । vacanaṁ śrāvitā rūkṣaṁ mānuṣāḥ saṁnivartata ॥

जम्बुक उवाच । इमं कनकवर्णाभं भूषणैः समलंकृतम् । गृध्रवाक्यात्कथं पुत्रं त्यजध्वं पितृपिण्डदम् ॥

jambuka uvāca । imaṁ kanakavarṇābhaṁ bhūṣaṇaiḥ samalaṁkr̥tam । gr̥dhravākyāt kathaṁ putraṁ tyajadhvaṁ pitr̥piṇḍadam ॥

न स्नेहस्य विरोधोऽस्ति विलापरुदितस्य वै । मृतस्यास्य परित्यागात्तापो वै भविता ध्रुवम् ॥

na snehasya virodho ’sti vilāparuditasya vai । mr̥tasyāsya parityāgāt tāpo vai bhavitā dhruvam ॥

श्रूयते शम्बुके शूद्रे हते ब्राह्मणदारकः । जीवितो धर्ममासाद्य रामात्सत्यपराक्रमात् ॥

śrūyate śambuke śūdre hate brāhmaṇadārakaḥ । jīvito dharmam āsādya rāmāt satyaparākramāt ॥

तथा श्वेतस्य राजर्षेर्बालो दिष्टान्तमागतः । श्वोऽभूते धर्मनित्येन मृतः संजीवितः पुनः ॥

tathā śvetasya rājarṣer bālo diṣṭāntam āgataḥ । śvo ’bhūte dharmanityena mr̥taḥ saṁjīvitaḥ punaḥ ॥

तथा कश्चिद्भवेत्सिद्धो मुनिर्वा देवतापि वा । कृपणानामनुक्रोशं कुर्याद्वो रुदतामिह ॥

tathā kaś cid bhavet siddho munir vā devatāpi vā । kr̥paṇānām anukrośaṁ kuryād vo rudatām iha ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्ताः संन्यवर्तन्त शोकार्ताः पुत्रवत्सलाः । अङ्के शिरः समाधाय रुरुदुर्बहुविस्तरम् ॥

bhīṣma uvāca । ity uktāḥ saṁnyavartanta śokārtāḥ putravatsalāḥ । aṅke śiraḥ samādhāya rurudur bahuvistaram ॥

गृध्र उवाच । अश्रुपातपरिक्लिन्नः पाणिस्पर्शनपीडितः । धर्मराजप्रयोगाच्च दीर्घां निद्रां प्रवेशितः ॥

gr̥dhra uvāca । aśrupātapariklinnaḥ pāṇisparśanapīḍitaḥ । dharmarājaprayogāc ca dīrghāṁ nidrāṁ praveśitaḥ ॥

तपसापि हि संयुक्तो न काले नोपहन्यते । सर्वस्नेहावसानं तदिदं तत्प्रेतपत्तनम् ॥

tapasāpi hi saṁyukto na kāle nopahanyate । sarvasnehāvasānaṁ tad idaṁ tat pretapattanam ॥

बालवृद्धसहस्राणि सदा संत्यज्य बान्धवाः । दिनानि चैव रात्रीश्च दुःखं तिष्ठन्ति भूतले ॥

bālavr̥ddhasahasrāṇi sadā saṁtyajya bāndhavāḥ । dināni caiva rātrīś ca duḥkhaṁ tiṣṭhanti bhūtale ॥

अलं निर्बन्धमागम्य शोकस्य परिवारणम् । अप्रत्ययं कुतो ह्यस्य पुनरद्येह जीवितम् ॥

alaṁ nirbandham āgamya śokasya parivāraṇam । apratyayaṁ kuto hy asya punar adyeha jīvitam ॥

नैष जम्बुकवाक्येन पुनः प्राप्स्यति जीवितम् । मृतस्योत्सृष्टदेहस्य पुनर्देहो न विद्यते ॥

naiṣa jambukavākyena punaḥ prāpsyati jīvitam । mr̥tasyotsr̥ṣṭadehasya punar deho na vidyate ॥

न वै मूर्तिप्रदानेन न जम्बुकशतैरपि । शक्यो जीवयितुं ह्येष बालो वर्षशतैरपि ॥

na vai mūrtipradānena na jambukaśatair api । śakyo jīvayituṁ hy eṣa bālo varṣaśatair api ॥

अपि रुद्रः कुमारो वा ब्रह्मा वा विष्णुरेव वा । वरमस्मै प्रयच्छेयुस्ततो जीवेदयं शिशुः ॥

api rudraḥ kumāro vā brahmā vā viṣṇur eva vā । varam asmai prayaccheyus tato jīved ayaṁ śiśuḥ ॥

न च बाष्पविमोक्षेण न चाश्वासकृतेन वै । न दीर्घरुदितेनेह पुनर्जीवो भविष्यति ॥

na ca bāṣpavimokṣeṇa na cāśvāsakr̥tena vai । na dīrgharuditeneha punarjīvo bhaviṣyati ॥

अहं च क्रोष्टुकश्चैव यूयं चैवास्य बान्धवाः । धर्माधर्मौ गृहीत्वेह सर्वे वर्तामहेऽध्वनि ॥

ahaṁ ca kroṣṭukaś caiva yūyaṁ caivāsya bāndhavāḥ । dharmādharmau gr̥hītveha sarve vartāmahe ’dhvani ॥

अप्रियं परुषं चापि परद्रोहं परस्त्रियम् । अधर्ममनृतं चैव दूरात्प्राज्ञो निवर्तयेत् ॥

apriyaṁ paruṣaṁ cāpi paradrohaṁ parastriyam । adharmam anr̥taṁ caiva dūrāt prājño nivartayet ॥

सत्यं धर्मं शुभं न्याय्यं प्राणिनां महतीं दयाम् । अजिह्मत्वमशाठ्यं च यत्नतः परिमार्गत ॥

satyaṁ dharmaṁ śubhaṁ nyāyyaṁ prāṇināṁ mahatīṁ dayām । ajihmatvam aśāṭhyaṁ ca yatnataḥ parimārgata ॥

मातरं पितरं चैव बान्धवान्सुहृदस्तथा । जीवतो ये न पश्यन्ति तेषां धर्मविपर्ययः ॥

mātaraṁ pitaraṁ caiva bāndhavān suhr̥das tathā । jīvato ye na paśyanti teṣāṁ dharmaviparyayaḥ ॥

यो न पश्यति चक्षुर्भ्यां नेङ्गते च कथंचन । तस्य निष्ठावसानान्ते रुदन्तः किं करिष्यथ ॥

yo na paśyati cakṣurbhyāṁ neṅgate ca kathaṁ cana । tasya niṣṭhāvasānānte rudantaḥ kiṁ kariṣyatha ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तास्तं सुतं त्यक्त्वा भूमौ शोकपरिप्लुताः । दह्यमानाः सुतस्नेहात्प्रययुर्बान्धवा गृहान् ॥

bhīṣma uvāca । ity uktās taṁ sutaṁ tyaktvā bhūmau śokapariplutāḥ । dahyamānāḥ sutasnehāt prayayur bāndhavā gr̥hān ॥

जम्बुक उवाच । दारुणो मर्त्यलोकोऽयं सर्वप्राणिविनाशनः । इष्टबन्धुवियोगश्च तथैवाल्पं च जीवितम् ॥

jambuka uvāca । dāruṇo martyaloko ’yaṁ sarvaprāṇivināśanaḥ । iṣṭabandhuviyogaś ca tathaivālpaṁ ca jīvitam ॥

बह्वलीकमसत्यं च प्रतिवादाप्रियंवदम् । इमं प्रेक्ष्य पुनर्भावं दुःखशोकाभिवर्धनम् ॥

bahv alīkam asatyaṁ ca prativādāpriyaṁvadam । imaṁ prekṣya punarbhāvaṁ duḥkhaśokābhivardhanam ॥

न मे मानुषलोकोऽयं मुहूर्तमपि रोचते । अहो धिग्गृध्रवाक्येन संनिवर्तथ मानुषाः ॥

na me mānuṣaloko ’yaṁ muhūrtam api rocate । aho dhig gr̥dhravākyena saṁnivartatha mānuṣāḥ ॥

प्रदीप्ताः पुत्रशोकेन यथैवाबुद्धयस्तथा । कथं गच्छथ सस्नेहाः सुतस्नेहं विसृज्य च । श्रुत्वा गृध्रस्य वचनं पापस्येहाकृतात्मनः ॥

pradīptāḥ putraśokena yathaivābuddhayas tathā । kathaṁ gacchatha sasnehāḥ sutasnehaṁ visr̥jya ca । śrutvā gr̥dhrasya vacanaṁ pāpasyehākr̥tātmanaḥ ॥

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् । सुखदुःखान्विते लोके नेहास्त्येकमनन्तकम् ॥

sukhasyānantaraṁ duḥkhaṁ duḥkhasyānantaraṁ sukham । sukhaduḥkhānvite loke nehāsty ekam anantakam ॥

इमं क्षितितले न्यस्य बालं रूपसमन्वितम् । कुलशोकाकरं मूढाः पुत्रं त्यक्त्वा क्व यास्यथ ॥

imaṁ kṣititale nyasya bālaṁ rūpasamanvitam । kulaśokākaraṁ mūḍhāḥ putraṁ tyaktvā kva yāsyatha ॥

रूपयौवनसंपन्नं द्योतमानमिव श्रिया । जीवन्तमेनं पश्यामि मनसा नात्र संशयः ॥

rūpayauvanasaṁpannaṁ dyotamānam iva śriyā । jīvantam enaṁ paśyāmi manasā nātra saṁśayaḥ ॥

विनाशश्चाप्यनर्होऽस्य सुखं प्राप्स्यथ मानुषाः । पुत्रशोकाग्निदग्धानां मृतमप्यद्य वः क्षमम् ॥

vināśaś cāpy anarho ’sya sukhaṁ prāpsyatha mānuṣāḥ । putraśokāgnidagdhānāṁ mr̥tam apy adya vaḥ kṣamam ॥

दुःखसंभावनां कृत्वा धारयित्वा स्वयं सुखम् । त्यक्त्वा गमिष्यथ क्वाद्य समुत्सृज्याल्पबुद्धिवत् ॥

duḥkhasaṁbhāvanāṁ kr̥tvā dhārayitvā svayaṁ sukham । tyaktvā gamiṣyatha kvādya samutsr̥jyālpabuddhivat ॥

भीष्म उवाच । तथा धर्मविरोधेन प्रियमिथ्याभिध्यायिना । श्मशानवासिना नित्यं रात्रिं मृगयता तदा ॥

bhīṣma uvāca । tathā dharmavirodhena priyamithyābhidhyāyinā । śmaśānavāsinā nityaṁ rātriṁ mr̥gayatā tadā ॥

ततो मध्यस्थतां नीता वचनैरमृतोपमैः । जम्बुकेन स्वकार्यार्थं बान्धवास्तस्य धिष्ठिताः ॥

tato madhyasthatāṁ nītā vacanair amr̥topamaiḥ । jambukena svakāryārthaṁ bāndhavās tasya dhiṣṭhitāḥ ॥

गृध्र उवाच । अयं प्रेतसमाकीर्णो यक्षराक्षससेवितः । दारुणः काननोद्देशः कौशिकैरभिनादितः ॥

gr̥dhra uvāca । ayaṁ pretasamākīrṇo yakṣarākṣasasevitaḥ । dāruṇaḥ kānanoddeśaḥ kauśikair abhināditaḥ ॥

भीमः सुघोरश्च तथा नीलमेघसमप्रभः । अस्मिञ्शवं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत ॥

bhīmaḥ sughoraś ca tathā nīlameghasamaprabhaḥ । asmiñ śavaṁ parityajya pretakāryāṇy upāsata ॥

भानुर्यावन्न यात्यस्तं यावच्च विमला दिशः । तावदेनं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत ॥

bhānur yāvan na yāty astaṁ yāvac ca vimalā diśaḥ । tāvad enaṁ parityajya pretakāryāṇy upāsata ॥

नदन्ति परुषं श्येनाः शिवाः क्रोशन्ति दारुणाः । मृगेन्द्राः प्रतिनन्दन्ति रविरस्तं च गच्छति ॥

nadanti paruṣaṁ śyenāḥ śivāḥ krośanti dāruṇāḥ । mr̥gendrāḥ pratinandanti ravir astaṁ ca gacchati ॥

चिताधूमेन नीलेन संरज्यन्ते च पादपाः । श्मशाने च निराहाराः प्रतिनन्दन्ति देहिनः ॥

citādhūmena nīlena saṁrajyante ca pādapāḥ । śmaśāne ca nirāhārāḥ pratinandanti dehinaḥ ॥

सर्वे विक्रान्तवीर्याश्च अस्मिन्देशे सुदारुणाः । युष्मान्प्रधर्षयिष्यन्ति विकृता मांसभोजनाः ॥

sarve vikrāntavīryāś ca asmin deśe sudāruṇāḥ । yuṣmān pradharṣayiṣyanti vikr̥tā māṁsabhojanāḥ ॥

दूराच्चायं वनोद्देशो भयमत्र भविष्यति । त्यज्यतां काष्ठभूतोऽयं मृष्यतां जाम्बुकं वचः ॥

dūrāc cāyaṁ vanoddeśo bhayam atra bhaviṣyati । tyajyatāṁ kāṣṭhabhūto ’yaṁ mr̥ṣyatāṁ jāmbukaṁ vacaḥ ॥

यदि जम्बुकवाक्यानि निष्फलान्यनृतानि च । श्रोष्यथ भ्रष्टविज्ञानास्ततः सर्वे विनङ्क्ष्यथ ॥

yadi jambukavākyāni niṣphalāny anr̥tāni ca । śroṣyatha bhraṣṭavijñānās tataḥ sarve vinaṅkṣyatha ॥

जम्बुक उवाच । स्थीयतां नेह भेतव्यं यावत्तपति भास्करः । तावदस्मिन्सुतस्नेहादनिर्वेदेन वर्तत ॥

jambuka uvāca । sthīyatāṁ neha bhetavyaṁ yāvat tapati bhāskaraḥ । tāvad asmin sutasnehād anirvedena vartata ॥

स्वैरं रुदत विस्रब्धाः स्वैरं स्नेहेन पश्यत । स्थीयतां यावदादित्यः किं वः क्रव्यादभाषितैः ॥

svairaṁ rudata visrabdhāḥ svairaṁ snehena paśyata । sthīyatāṁ yāvad ādityaḥ kiṁ vaḥ kravyādabhāṣitaiḥ ॥

यदि गृध्रस्य वाक्यानि तीव्राणि रभसानि च । गृह्णीत मोहितात्मानः सुतो वो न भविष्यति ॥

yadi gr̥dhrasya vākyāni tīvrāṇi rabhasāni ca । gr̥hṇīta mohitātmānaḥ suto vo na bhaviṣyati ॥

भीष्म उवाच । गृध्रोऽनस्तमिते त्वाह गतेऽस्तमिति जम्बुकः । मृतस्य तं परिजनमूचतुस्तौ क्षुधान्वितौ ॥

bhīṣma uvāca । gr̥dhro ’nastamite tv āha gate ’stam iti jambukaḥ । mr̥tasya taṁ parijanam ūcatus tau kṣudhānvitau ॥

स्वकार्यदक्षिणौ राजन्गृध्रो जम्बुक एव च । क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ शास्त्रमालम्ब्य जल्पतः ॥

svakāryadakṣiṇau rājan gr̥dhro jambuka eva ca । kṣutpipāsāpariśrāntau śāstram ālambya jalpataḥ ॥

तयोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोर्जम्बुकपत्रिणोः । वाक्यैरमृतकल्पैर्हि प्रातिष्ठन्त व्रजन्ति च ॥

tayor vijñānaviduṣor dvayor jambukapatriṇoḥ । vākyair amr̥takalpair hi prātiṣṭhanta vrajanti ca ॥

शोकदैन्यसमाविष्टा रुदन्तस्तस्थिरे तदा । स्वकार्यकुशलाभ्यां ते संभ्राम्यन्ते ह नैपुणात् ॥

śokadainyasamāviṣṭā rudantas tasthire tadā । svakāryakuśalābhyāṁ te saṁbhrāmyante ha naipuṇāt ॥

तथा तयोर्विवदतोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोः । बान्धवानां स्थितानां च उपातिष्ठत शंकरः ॥

tathā tayor vivadator vijñānaviduṣor dvayoḥ । bāndhavānāṁ sthitānāṁ ca upātiṣṭhata śaṁkaraḥ ॥

ततस्तानाह मनुजान्वरदोऽस्मीति शूलभृत् । ते प्रत्यूचुरिदं वाक्यं दुःखिताः प्रणताः स्थिताः ॥

tatas tān āha manujān varado ’smīti śūlabhr̥t । te pratyūcur idaṁ vākyaṁ duḥkhitāḥ praṇatāḥ sthitāḥ ॥

एकपुत्रविहीनानां सर्वेषां जीवितार्थिनाम् । पुत्रस्य नो जीवदानाज्जीवितं दातुमर्हसि ॥

ekaputravihīnānāṁ sarveṣāṁ jīvitārthinām । putrasya no jīvadānāj jīvitaṁ dātum arhasi ॥

एवमुक्तः स भगवान्वारिपूर्णेन पाणिना । जीवं तस्मै कुमाराय प्रादाद्वर्षशताय वै ॥

evam uktaḥ sa bhagavān vāripūrṇena pāṇinā । jīvaṁ tasmai kumārāya prādād varṣaśatāya vai ॥

तथा गोमायुगृध्राभ्यामददत्क्षुद्विनाशनम् । वरं पिनाकी भगवान्सर्वभूतहिते रतः ॥

tathā gomāyugr̥dhrābhyām adadat kṣudvināśanam । varaṁ pinākī bhagavān sarvabhūtahite rataḥ ॥

ततः प्रणम्य तं देवं श्रेयोहर्षसमन्विताः । कृतकृत्याः सुखं हृष्टाः प्रातिष्ठन्त तदा विभो ॥

tataḥ praṇamya taṁ devaṁ śreyoharṣasamanvitāḥ । kr̥takr̥tyāḥ sukhaṁ hr̥ṣṭāḥ prātiṣṭhanta tadā vibho ॥

अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन ध्रुवेण च । देवदेवप्रसादाच्च क्षिप्रं फलमवाप्यते ॥

anirvedena dīrgheṇa niścayena dhruveṇa ca । devadevaprasādāc ca kṣipraṁ phalam avāpyate ॥

पश्य देवस्य संयोगं बान्धवानां च निश्चयम् । कृपणानां हि रुदतां कृतमश्रुप्रमार्जनम् ॥

paśya devasya saṁyogaṁ bāndhavānāṁ ca niścayam । kr̥paṇānāṁ hi rudatāṁ kr̥tam aśrupramārjanam ॥

पश्य चाल्पेन कालेन निश्चयान्वेषणेन च । प्रसादं शंकरात्प्राप्य दुःखिताः सुखमाप्नुवन् ॥

paśya cālpena kālena niścayānveṣaṇena ca । prasādaṁ śaṁkarāt prāpya duḥkhitāḥ sukham āpnuvan ॥

ते विस्मिताः प्रहृष्टाश्च पुत्रसंजीवनात्पुनः । बभूवुर्भरतश्रेष्ठ प्रसादाच्छंकरस्य वै ॥

te vismitāḥ prahr̥ṣṭāś ca putrasaṁjīvanāt punaḥ । babhūvur bharataśreṣṭha prasādāc chaṁkarasya vai ॥

ततस्ते त्वरिता राजञ्श्रुत्वा शोकमघोद्भवम् । विविशुः पुत्रमादाय नगरं हृष्टमानसाः । एषा बुद्धिः समस्तानां चातुर्वर्ण्ये निदर्शिता ॥

tatas te tvaritā rājañ śrutvā śokam aghodbhavam । viviśuḥ putram ādāya nagaraṁ hr̥ṣṭamānasāḥ । eṣā buddhiḥ samastānāṁ cāturvarṇye nidarśitā ॥

धर्मार्थमोक्षसंयुक्तमितिहासमिमं शुभम् । श्रुत्वा मनुष्यः सततमिह प्रेत्य च मोदते ॥

dharmārthamokṣasaṁyuktam itihāsam imaṁ śubham । śrutvā manuṣyaḥ satatam iha pretya ca modate ॥