Adhyāya 148

शौनक उवाच । तस्मात्तेऽहं प्रवक्ष्यामि धर्ममावृत्तचेतसे । श्रीमान्महाबलस्तुष्टो यस्त्वं धर्ममवेक्षसे । पुरस्ताद्दारुणो भूत्वा सुचित्रतरमेव तत् ॥

śaunaka uvāca । tasmāt te ’haṁ pravakṣyāmi dharmam āvr̥ttacetase । śrīmān mahābalas tuṣṭo yas tvaṁ dharmam avekṣase । purastād dāruṇo bhūtvā sucitrataram eva tat ॥

अनुगृह्णन्ति भूतानि स्वेन वृत्तेन पार्थिव । कृत्स्ने नूनं सदसती इति लोको व्यवस्यति । यत्र त्वं तादृशो भूत्वा धर्ममद्यानुपश्यसि ॥

anugr̥hṇanti bhūtāni svena vr̥ttena pārthiva । kr̥tsne nūnaṁ sadasatī iti loko vyavasyati । yatra tvaṁ tādr̥śo bhūtvā dharmam adyānupaśyasi ॥

हित्वा सुरुचिरं भक्ष्यं भोगांश्च तप आस्थितः । इत्येतदपि भूतानामद्भुतं जनमेजय ॥

hitvā suruciraṁ bhakṣyaṁ bhogāṁś ca tapa āsthitaḥ । ity etad api bhūtānām adbhutaṁ janamejaya ॥

यो दुर्बलो भवेद्दाता कृपणो वा तपोधनः । अनाश्चर्यं तदित्याहुर्नातिदूरे हि वर्तते ॥

yo durbalo bhaved dātā kr̥paṇo vā tapodhanaḥ । anāścaryaṁ tad ity āhur nātidūre hi vartate ॥

एतदेव हि कार्पण्यं समग्रमसमीक्षितम् । तस्मात्समीक्षयैव स्याद्भवेत्तस्मिंस्ततो गुणः ॥

etad eva hi kārpaṇyaṁ samagram asamīkṣitam । tasmāt samīkṣayaiva syād bhavet tasmiṁs tato guṇaḥ ॥

यज्ञो दानं दया वेदाः सत्यं च पृथिवीपते । पञ्चैतानि पवित्राणि षष्ठं सुचरितं तपः ॥

yajño dānaṁ dayā vedāḥ satyaṁ ca pr̥thivīpate । pañcaitāni pavitrāṇi ṣaṣṭhaṁ sucaritaṁ tapaḥ ॥

तदेव राज्ञां परमं पवित्रं जनमेजय । तेन सम्यग्गृहीतेन श्रेयांसं धर्ममाप्स्यसि ॥

tad eva rājñāṁ paramaṁ pavitraṁ janamejaya । tena samyag gr̥hītena śreyāṁsaṁ dharmam āpsyasi ॥

पुण्यदेशाभिगमनं पवित्रं परमं स्मृतम् । अपि ह्युदाहरन्तीमा गाथा गीता ययातिना ॥

puṇyadeśābhigamanaṁ pavitraṁ paramaṁ smr̥tam । api hy udāharantīmā gāthā gītā yayātinā ॥

यो मर्त्यः प्रतिपद्येत आयुर्जीवेत वा पुनः । यज्ञमेकान्ततः कृत्वा तत्संन्यस्य तपश्चरेत् ॥

yo martyaḥ pratipadyeta āyur jīveta vā punaḥ । yajñam ekāntataḥ kr̥tvā tat saṁnyasya tapaś caret ॥

पुण्यमाहुः कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां पृथूदकम् । यत्रावगाह्य पीत्वा वा नैवं श्वोमरणं तपेत् ॥

puṇyam āhuḥ kurukṣetraṁ sarasvatyāṁ pr̥thūdakam । yatrāvagāhya pītvā vā naivaṁ śvomaraṇaṁ tapet ॥

महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसे । कालोदं त्वेव गन्तासि लब्धायुर्जीविते पुनः ॥

mahāsaraḥ puṣkarāṇi prabhāsottaramānase । kālodaṁ tv eva gantāsi labdhāyur jīvite punaḥ ॥

सरस्वतीदृषद्वत्यौ सेवमानोऽनुसंचरेः । स्वाध्यायशीलः स्थानेषु सर्वेषु समुपस्पृशेः ॥

sarasvatīdr̥ṣadvatyau sevamāno ’nusaṁcareḥ । svādhyāyaśīlaḥ sthāneṣu sarveṣu samupaspr̥śeḥ ॥

त्यागधर्मं पवित्राणां संन्यासं परमब्रवीत् । अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथाः सत्यवता कृताः ॥

tyāgadharmaṁ pavitrāṇāṁ saṁnyāsaṁ param abravīt । atrāpy udāharantīmā gāthāḥ satyavatā kr̥tāḥ ॥

यथा कुमारः सत्यो वै न पुण्यो न च पापकृत् । न ह्यस्ति सर्वभूतेषु दुःखमस्मिन्कुतः सुखम् ॥

yathā kumāraḥ satyo vai na puṇyo na ca pāpakr̥t । na hy asti sarvabhūteṣu duḥkham asmin kutaḥ sukham ॥

एवं प्रकृतिभूतानां सर्वसंसर्गयायिनाम् । त्यजतां जीवितं प्रायो विवृते पुण्यपातके ॥

evaṁ prakr̥tibhūtānāṁ sarvasaṁsargayāyinām । tyajatāṁ jīvitaṁ prāyo vivr̥te puṇyapātake ॥

यत्त्वेव राज्ञो ज्यायो वै कार्याणां तद्वदामि ते । बलेन संविभागैश्च जय स्वर्गं पुनीष्व च ॥

yat tv eva rājño jyāyo vai kāryāṇāṁ tad vadāmi te । balena saṁvibhāgaiś ca jaya svargaṁ punīṣva ca ॥

यस्यैवं बलमोजश्च स धर्मस्य प्रभुर्नरः । ब्राह्मणानां सुखार्थं त्वं पर्येहि पृथिवीमिमाम् ॥

yasyaivaṁ balam ojaś ca sa dharmasya prabhur naraḥ । brāhmaṇānāṁ sukhārthaṁ tvaṁ paryehi pr̥thivīm imām ॥

यथैवैनान्पुराक्षैप्सीस्तथैवैनान्प्रसादय । अपि धिक्क्रियमाणोऽपि त्यज्यमानोऽप्यनेकधा ॥

yathaivainān purākṣaipsīs tathaivainān prasādaya । api dhikkriyamāṇo ’pi tyajyamāno ’py anekadhā ॥

आत्मनो दर्शनं विद्वन्नाहन्तास्मीति मा क्रुधः । घटमानः स्वकार्येषु कुरु नैःश्रेयसं परम् ॥

ātmano darśanaṁ vidvan nāhantāsmīti mā krudhaḥ । ghaṭamānaḥ svakāryeṣu kuru naiḥśreyasaṁ param ॥

हिमाग्निघोरसदृशो राजा भवति कश्चन । लाङ्गलाशनिकल्पो वा भवत्यन्यः परंतप ॥

himāgnighorasadr̥śo rājā bhavati kaś cana । lāṅgalāśanikalpo vā bhavaty anyaḥ paraṁtapa ॥

न निःशेषेण मन्तव्यमचिकित्स्येन वा पुनः । न जातु नाहमस्मीति प्रसक्तव्यमसाधुषु ॥

na niḥśeṣeṇa mantavyam acikitsyena vā punaḥ । na jātu nāham asmīti prasaktavyam asādhuṣu ॥

विकर्मणा तप्यमानः पादात्पापस्य मुच्यते । नैतत्कार्यं पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते । चरिष्ये धर्ममेवेति तृतीयात्परिमुच्यते ॥

vikarmaṇā tapyamānaḥ pādāt pāpasya mucyate । naitat kāryaṁ punar iti dvitīyāt parimucyate । cariṣye dharmam eveti tr̥tīyāt parimucyate ॥

कल्याणमनुमन्तव्यं पुरुषेण बुभूषता । ये सुगन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ते । ये दुर्गन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ते ॥

kalyāṇam anumantavyaṁ puruṣeṇa bubhūṣatā । ye sugandhīni sevante tathāgandhā bhavanti te । ye durgandhīni sevante tathāgandhā bhavanti te ॥

तपश्चर्यापरः सद्यः पापाद्धि परिमुच्यते । संवत्सरमुपास्याग्निमभिशस्तः प्रमुच्यते । त्रीणि वर्षाण्युपास्याग्निं भ्रूणहा विप्रमुच्यते ॥

tapaścaryāparaḥ sadyaḥ pāpād dhi parimucyate । saṁvatsaram upāsyāgnim abhiśastaḥ pramucyate । trīṇi varṣāṇy upāsyāgniṁ bhrūṇahā vipramucyate ॥

यावतः प्राणिनो हन्यात्तज्जातीयान्स्वभावतः । प्रमीयमाणानुन्मोच्य भ्रूणहा विप्रमुच्यते ॥

yāvataḥ prāṇino hanyāt tajjātīyān svabhāvataḥ । pramīyamāṇān unmocya bhrūṇahā vipramucyate ॥

अपि वाप्सु निमज्जेत त्रिर्जपन्नघमर्षणम् । यथाश्वमेधावभृथस्तथा तन्मनुरब्रवीत् ॥

api vāpsu nimajjeta trir japann aghamarṣaṇam । yathāśvamedhāvabhr̥thas tathā tan manur abravīt ॥

क्षिप्रं प्रणुदते पापं सत्कारं लभते तथा । अपि चैनं प्रसीदन्ति भूतानि जडमूकवत् ॥

kṣipraṁ praṇudate pāpaṁ satkāraṁ labhate tathā । api cainaṁ prasīdanti bhūtāni jaḍamūkavat ॥

बृहस्पतिं देवगुरुं सुरासुराः; समेत्य सर्वे नृपतेऽन्वयुञ्जन् । धर्मे फलं वेत्थ कृते महर्षे; तथेतरस्मिन्नरके पापलोके ॥

br̥haspatiṁ devaguruṁ surāsurāḥ; sametya sarve nr̥pate ’nvayuñjan । dharme phalaṁ vettha kr̥te maharṣe; tathetarasmin narake pāpaloke ॥

उभे तु यस्य सुकृते भवेतां; किं स्वित्तयोस्तत्र जयोत्तरं स्यात् । आचक्ष्व नः कर्मफलं महर्षे; कथं पापं नुदते पुण्यशीलः ॥

ubhe tu yasya sukr̥te bhavetāṁ; kiṁ svit tayos tatra jayottaraṁ syāt । ācakṣva naḥ karmaphalaṁ maharṣe; kathaṁ pāpaṁ nudate puṇyaśīlaḥ ॥

बृहस्पतिरुवाच । कृत्वा पापं पूर्वमबुद्धिपूर्वं; पुण्यानि यः कुरुते बुद्धिपूर्वम् । स तत्पापं नुदते पुण्यशीलो; वासो यथा मलिनं क्षारयुक्त्या ॥

br̥haspatir uvāca । kr̥tvā pāpaṁ pūrvam abuddhipūrvaṁ; puṇyāni yaḥ kurute buddhipūrvam । sa tat pāpaṁ nudate puṇyaśīlo; vāso yathā malinaṁ kṣārayuktyā ॥

पापं कृत्वा न मन्येत नाहमस्मीति पूरुषः । चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः ॥

pāpaṁ kr̥tvā na manyeta nāham asmīti pūruṣaḥ । cikīrṣed eva kalyāṇaṁ śraddadhāno ’nasūyakaḥ ॥

छिद्राणि वसनस्येव साधुना विवृणोति यः । यः पापं पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते ॥

chidrāṇi vasanasyeva sādhunā vivr̥ṇoti yaḥ । yaḥ pāpaṁ puruṣaḥ kr̥tvā kalyāṇam abhipadyate ॥

यथादित्यः पुनरुद्यंस्तमः सर्वं व्यपोहति । कल्याणमाचरन्नेवं सर्वं पापं व्यपोहति ॥

yathādityaḥ punar udyaṁs tamaḥ sarvaṁ vyapohati । kalyāṇam ācarann evaṁ sarvaṁ pāpaṁ vyapohati ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्त्वा स राजानमिन्द्रोतो जनमेजयम् । याजयामास विधिवद्वाजिमेधेन शौनकः ॥

bhīṣma uvāca । evam uktvā sa rājānam indroto janamejayam । yājayām āsa vidhivad vājimedhena śaunakaḥ ॥

ततः स राजा व्यपनीतकल्मषः; श्रिया युतः प्रज्वलिताग्निरूपया । विवेश राज्यं स्वममित्रकर्शनो; दिवं यथा पूर्णवपुर्निशाकरः ॥

tataḥ sa rājā vyapanītakalmaṣaḥ; śriyā yutaḥ prajvalitāgnirūpayā । viveśa rājyaṁ svam amitrakarśano; divaṁ yathā pūrṇavapur niśākaraḥ ॥