Adhyāya 150

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । संवादं भरतश्रेष्ठ शल्मलेः पवनस्य च ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । saṁvādaṁ bharataśreṣṭha śalmaleḥ pavanasya ca ॥

हिमवन्तं समासाद्य महानासीद्वनस्पतिः । वर्षपूगाभिसंवृद्धः शाखास्कन्धपलाशवान् ॥

himavantaṁ samāsādya mahān āsīd vanaspatiḥ । varṣapūgābhisaṁvr̥ddhaḥ śākhāskandhapalāśavān ॥

तत्र स्म मत्ता मातङ्गा धर्मार्ताः श्रमकर्शिताः । विश्रमन्ति महाबाहो तथान्या मृगजातयः ॥

tatra sma mattā mātaṅgā dharmārtāḥ śramakarśitāḥ । viśramanti mahābāho tathānyā mr̥gajātayaḥ ॥

नल्वमात्रपरीणाहो घनच्छायो वनस्पतिः । शुकशारिकसंघुष्टः फलवान्पुष्पवानपि ॥

nalvamātraparīṇāho ghanacchāyo vanaspatiḥ । śukaśārikasaṁghuṣṭaḥ phalavān puṣpavān api ॥

सार्थिका वणिजश्चापि तापसाश्च वनौकसः । वसन्ति वासान्मार्गस्थाः सुरम्ये तरुसत्तमे ॥

sārthikā vaṇijaś cāpi tāpasāś ca vanaukasaḥ । vasanti vāsān mārgasthāḥ suramye tarusattame ॥

तस्या ता विपुलाः शाखा दृष्ट्वा स्कन्धांश्च सर्वतः । अभिगम्याब्रवीदेनं नारदो भरतर्षभ ॥

tasyā tā vipulāḥ śākhā dr̥ṣṭvā skandhāṁś ca sarvataḥ । abhigamyābravīd enaṁ nārado bharatarṣabha ॥

अहो नु रमणीयस्त्वमहो चासि मनोरमः । प्रीयामहे त्वया नित्यं तरुप्रवर शल्मले ॥

aho nu ramaṇīyas tvam aho cāsi manoramaḥ । prīyāmahe tvayā nityaṁ tarupravara śalmale ॥

सदैव शकुनास्तात मृगाश्चाधस्तथा गजाः । वसन्ति तव संहृष्टा मनोहरतरास्तथा ॥

sadaiva śakunās tāta mr̥gāś cādhas tathā gajāḥ । vasanti tava saṁhr̥ṣṭā manoharatarās tathā ॥

तव शाखा महाशाख स्कन्धं च विपुलं तथा । न वै प्रभग्नान्पश्यामि मारुतेन कथंचन ॥

tava śākhā mahāśākha skandhaṁ ca vipulaṁ tathā । na vai prabhagnān paśyāmi mārutena kathaṁ cana ॥

किं नु ते मारुतस्तात प्रीतिमानथ वा सुहृत् । त्वां रक्षति सदा येन वनेऽस्मिन्पवनो ध्रुवम् ॥

kiṁ nu te mārutas tāta prītimān atha vā suhr̥t । tvāṁ rakṣati sadā yena vane ’smin pavano dhruvam ॥

विवान्हि पवनः स्थानाद्वृक्षानुच्चावचानपि । पर्वतानां च शिखराण्याचालयति वेगवान् ॥

vivān hi pavanaḥ sthānād vr̥kṣān uccāvacān api । parvatānāṁ ca śikharāṇy ācālayati vegavān ॥

शोषयत्येव पातालं विवान्गन्धवहः शुचिः । ह्रदांश्च सरितश्चैव सागरांश्च तथैव ह ॥

śoṣayaty eva pātālaṁ vivān gandhavahaḥ śuciḥ । hradāṁś ca saritaś caiva sāgarāṁś ca tathaiva ha ॥

त्वां संरक्षेत पवनः सखित्वेन न संशयः । तस्माद्बहलशाखोऽसि पर्णवान्पुष्पवानपि ॥

tvāṁ saṁrakṣeta pavanaḥ sakhitvena na saṁśayaḥ । tasmād bahalaśākho ’si parṇavān puṣpavān api ॥

इदं च रमणीयं ते प्रतिभाति वनस्पते । यदिमे विहगास्तात रमन्ते मुदितास्त्वयि ॥

idaṁ ca ramaṇīyaṁ te pratibhāti vanaspate । yad ime vihagās tāta ramante muditās tvayi ॥

एषां पृथक्समस्तानां श्रूयते मधुरः स्वरः । पुष्पसंमोदने काले वाशतां सुमनोहरम् ॥

eṣāṁ pr̥thak samastānāṁ śrūyate madhuraḥ svaraḥ । puṣpasaṁmodane kāle vāśatāṁ sumanoharam ॥

तथेमे मुदिता नागाः स्वयूथकुलशोभिनः । घर्मार्तास्त्वां समासाद्य सुखं विन्दन्ति शल्मले ॥

tatheme muditā nāgāḥ svayūthakulaśobhinaḥ । gharmārtās tvāṁ samāsādya sukhaṁ vindanti śalmale ॥

तथैव मृगजातीभिरन्याभिरुपशोभसे । तथा सार्थाधिवासैश्च शोभसे मेरुवद्द्रुम ॥

tathaiva mr̥gajātībhir anyābhir upaśobhase । tathā sārthādhivāsaiś ca śobhase meruvad druma ॥

ब्राह्मणैश्च तपःसिद्धैस्तापसैः श्रमणैरपि । त्रिविष्टपसमं मन्ये तवायतनमेव ह ॥

brāhmaṇaiś ca tapaḥsiddhais tāpasaiḥ śramaṇair api । triviṣṭapasamaṁ manye tavāyatanam eva ha ॥

बन्धुत्वादथ वा सख्याच्छल्मले नात्र संशयः । पालयत्येव सततं भीमः सर्वत्रगोऽनिलः ॥

bandhutvād atha vā sakhyāc chalmale nātra saṁśayaḥ । pālayaty eva satataṁ bhīmaḥ sarvatrago ’nilaḥ ॥

न्यग्भावं परमं वायोः शल्मले त्वमुपागतः । तवाहमस्मीति सदा येन रक्षति मारुतः ॥

nyagbhāvaṁ paramaṁ vāyoḥ śalmale tvam upāgataḥ । tavāham asmīti sadā yena rakṣati mārutaḥ ॥

न तं पश्याम्यहं वृक्षं पर्वतं वापि तं दृढम् । यो न वायुबलाद्भग्नः पृथिव्यामिति मे मतिः ॥

na taṁ paśyāmy ahaṁ vr̥kṣaṁ parvataṁ vāpi taṁ dr̥ḍham । yo na vāyubalād bhagnaḥ pr̥thivyām iti me matiḥ ॥

त्वं पुनः कारणैर्नूनं शल्मले रक्ष्यसे सदा । वायुना सपरीवारस्तेन तिष्ठस्यसंशयम् ॥

tvaṁ punaḥ kāraṇair nūnaṁ śalmale rakṣyase sadā । vāyunā saparīvāras tena tiṣṭhasy asaṁśayam ॥

शल्मलिरुवाच । न मे वायुः सखा ब्रह्मन्न बन्धुर्न च मे सुहृत् । परमेष्ठी तथा नैव येन रक्षति मानिलः ॥

śalmalir uvāca । na me vāyuḥ sakhā brahman na bandhur na ca me suhr̥t । parameṣṭhī tathā naiva yena rakṣati mānilaḥ ॥

मम तेजोबलं वायोर्भीममपि हि नारद । कलामष्टादशीं प्राणैर्न मे प्राप्नोति मारुतः ॥

mama tejobalaṁ vāyor bhīmam api hi nārada । kalām aṣṭādaśīṁ prāṇair na me prāpnoti mārutaḥ ॥

आगच्छन्परमो वायुर्मया विष्टम्भितो बलात् । रुजन्द्रुमान्पर्वतांश्च यच्चान्यदपि किंचन ॥

āgacchan paramo vāyur mayā viṣṭambhito balāt । rujan drumān parvatāṁś ca yac cānyad api kiṁ cana ॥

स मया बहुशो भग्नः प्रभञ्जन्वै प्रभञ्जनः । तस्मान्न बिभ्ये देवर्षे क्रुद्धादपि समीरणात् ॥

sa mayā bahuśo bhagnaḥ prabhañjan vai prabhañjanaḥ । tasmān na bibhye devarṣe kruddhād api samīraṇāt ॥

नारद उवाच । शल्मले विपरीतं ते दर्शनं नात्र संशयः । न हि वायोर्बलेनास्ति भूतं तुल्यबलं क्वचित् ॥

nārada uvāca । śalmale viparītaṁ te darśanaṁ nātra saṁśayaḥ । na hi vāyor balenāsti bhūtaṁ tulyabalaṁ kva cit ॥

इन्द्रो यमो वैश्रवणो वरुणश्च जलेश्वरः । न तेऽपि तुल्या मरुतः किं पुनस्त्वं वनस्पते ॥

indro yamo vaiśravaṇo varuṇaś ca jaleśvaraḥ । na te ’pi tulyā marutaḥ kiṁ punas tvaṁ vanaspate ॥

यद्धि किंचिदिह प्राणि शल्मले चेष्टते भुवि । सर्वत्र भगवान्वायुश्चेष्टाप्राणकरः प्रभुः ॥

yad dhi kiṁ cid iha prāṇi śalmale ceṣṭate bhuvi । sarvatra bhagavān vāyuś ceṣṭāprāṇakaraḥ prabhuḥ ॥

एष चेष्टयते सम्यक्प्राणिनः सम्यगायतः । असम्यगायतो भूयश्चेष्टते विकृतो नृषु ॥

eṣa ceṣṭayate samyak prāṇinaḥ samyag āyataḥ । asamyag āyato bhūyaś ceṣṭate vikr̥to nr̥ṣu ॥

स त्वमेवंविधं वायुं सर्वसत्त्वभृतां वरम् । न पूजयसि पूज्यं तं किमन्यद्बुद्धिलाघवात् ॥

sa tvam evaṁvidhaṁ vāyuṁ sarvasattvabhr̥tāṁ varam । na pūjayasi pūjyaṁ taṁ kim anyad buddhilāghavāt ॥

असारश्चासि दुर्बुद्धे केवलं बहु भाषसे । क्रोधादिभिरवच्छन्नो मिथ्या वदसि शल्मले ॥

asāraś cāsi durbuddhe kevalaṁ bahu bhāṣase । krodhādibhir avacchanno mithyā vadasi śalmale ॥

मम रोषः समुत्पन्नस्त्वय्येवं संप्रभाषति । ब्रवीम्येष स्वयं वायोस्तव दुर्भाषितं बहु ॥

mama roṣaḥ samutpannas tvayy evaṁ saṁprabhāṣati । bravīmy eṣa svayaṁ vāyos tava durbhāṣitaṁ bahu ॥

चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैर्देवदारुभिः । वेतसैर्बन्धनैश्चापि ये चान्ये बलवत्तराः ॥

candanaiḥ spandanaiḥ śālaiḥ saralair devadārubhiḥ । vetasair bandhanaiś cāpi ye cānye balavattarāḥ ॥

तैश्चापि नैवं दुर्बुद्धे क्षिप्तो वायुः कृतात्मभिः । ते हि जानन्ति वायोश्च बलमात्मन एव च ॥

taiś cāpi naivaṁ durbuddhe kṣipto vāyuḥ kr̥tātmabhiḥ । te hi jānanti vāyoś ca balam ātmana eva ca ॥

तस्मात्ते वै नमस्यन्ति श्वसनं द्रुमसत्तमाः । त्वं तु मोहान्न जानीषे वायोर्बलमनन्तकम् ॥

tasmāt te vai namasyanti śvasanaṁ drumasattamāḥ । tvaṁ tu mohān na jānīṣe vāyor balam anantakam ॥