Adhyāya 142

भीष्म उवाच । अथ वृक्षस्य शाखायां विहंगः ससुहृज्जनः । दीर्घकालोषितो राजंस्तत्र चित्रतनूरुहः ॥

bhīṣma uvāca । atha vr̥kṣasya śākhāyāṁ vihaṁgaḥ sasuhr̥jjanaḥ । dīrghakāloṣito rājaṁs tatra citratanūruhaḥ ॥

तस्य काल्यं गता भार्या चरितुं नाभ्यवर्तत । प्राप्तां च रजनीं दृष्ट्वा स पक्षी पर्यतप्यत ॥

tasya kālyaṁ gatā bhāryā carituṁ nābhyavartata । prāptāṁ ca rajanīṁ dr̥ṣṭvā sa pakṣī paryatapyata ॥

वातवर्षं महच्चासीन्न चागच्छति मे प्रिया । किं नु तत्कारणं येन साद्यापि न निवर्तते ॥

vātavarṣaṁ mahac cāsīn na cāgacchati me priyā । kiṁ nu tat kāraṇaṁ yena sādyāpi na nivartate ॥

अपि स्वस्ति भवेत्तस्याः प्रियाया मम कानने । तया विरहितं हीदं शून्यमद्य गृहं मम ॥

api svasti bhavet tasyāḥ priyāyā mama kānane । tayā virahitaṁ hīdaṁ śūnyam adya gr̥haṁ mama ॥

यदि सा रक्तनेत्रान्ता चित्राङ्गी मधुरस्वरा । अद्य नाभ्येति मे कान्ता न कार्यं जीवितेन मे ॥

yadi sā raktanetrāntā citrāṅgī madhurasvarā । adya nābhyeti me kāntā na kāryaṁ jīvitena me ॥

पतिधर्मरता साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । सा हि श्रान्तं क्षुधार्तं च जानीते मां तपस्विनी ॥

patidharmaratā sādhvī prāṇebhyo ’pi garīyasī । sā hi śrāntaṁ kṣudhārtaṁ ca jānīte māṁ tapasvinī ॥

अनुरक्ता हिता चैव स्निग्धा चैव पतिव्रता । यस्य वै तादृशी भार्या धन्यः स मनुजो भुवि ॥

anuraktā hitā caiva snigdhā caiva pativratā । yasya vai tādr̥śī bhāryā dhanyaḥ sa manujo bhuvi ॥

भार्या हि परमो नाथः पुरुषस्येह पठ्यते । असहायस्य लोकेऽस्मिँल्लोकयात्रासहायिनी ॥

bhāryā hi paramo nāthaḥ puruṣasyeha paṭhyate । asahāyasya loke ’smim̐l lokayātrāsahāyinī ॥

तथा रोगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतस्य च । नास्ति भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम् ॥

tathā rogābhibhūtasya nityaṁ kr̥cchragatasya ca । nāsti bhāryāsamaṁ kiṁ cin narasyārtasya bheṣajam ॥

नास्ति भार्यासमो बन्धुर्नास्ति भार्यासमा गतिः । नास्ति भार्यासमो लोके सहायो धर्मसाधनः ॥

nāsti bhāryāsamo bandhur nāsti bhāryāsamā gatiḥ । nāsti bhāryāsamo loke sahāyo dharmasādhanaḥ ॥

एवं विलपतस्तस्य द्विजस्यार्तस्य तत्र वै । गृहीता शकुनघ्नेन भार्या शुश्राव भारतीम् ॥

evaṁ vilapatas tasya dvijasyārtasya tatra vai । gr̥hītā śakunaghnena bhāryā śuśrāva bhāratīm ॥

न सा स्त्रीत्यभिभाषा स्याद्यस्या भर्ता न तुष्यति । अग्निसाक्षिकमप्येतद्भर्ता हि शरणं स्त्रियः ॥

na sā strīty abhibhāṣā syād yasyā bhartā na tuṣyati । agnisākṣikam apy etad bhartā hi śaraṇaṁ striyaḥ ॥

इति संचिन्त्य दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदा । कपोती लुब्धकेनाथ यत्ता वचनमब्रवीत् ॥

iti saṁcintya duḥkhārtā bhartāraṁ duḥkhitaṁ tadā । kapotī lubdhakenātha yattā vacanam abravīt ॥

हन्त वक्ष्यामि ते श्रेयः श्रुत्वा च कुरु तत्तथा । शरणागतसंत्राता भव कान्त विशेषतः ॥

hanta vakṣyāmi te śreyaḥ śrutvā ca kuru tat tathā । śaraṇāgatasaṁtrātā bhava kānta viśeṣataḥ ॥

एष शाकुनिकः शेते तव वासं समाश्रितः । शीतार्तश्च क्षुधार्तश्च पूजामस्मै प्रयोजय ॥

eṣa śākunikaḥ śete tava vāsaṁ samāśritaḥ । śītārtaś ca kṣudhārtaś ca pūjām asmai prayojaya ॥

यो हि कश्चिद्द्विजं हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम् । शरणागतं च यो हन्यात्तुल्यं तेषां च पातकम् ॥

yo hi kaś cid dvijaṁ hanyād gāṁ vā lokasya mātaram । śaraṇāgataṁ ca yo hanyāt tulyaṁ teṣāṁ ca pātakam ॥

यास्माकं विहिता वृत्तिः कापोती जातिधर्मतः । सा न्याय्यात्मवता नित्यं त्वद्विधेनाभिवर्तितुम् ॥

yāsmākaṁ vihitā vr̥ttiḥ kāpotī jātidharmataḥ । sā nyāyyātmavatā nityaṁ tvadvidhenābhivartitum ॥

यस्तु धर्मं यथाशक्ति गृहस्थो ह्यनुवर्तते । स प्रेत्य लभते लोकानक्षयानिति शुश्रुम ॥

yas tu dharmaṁ yathāśakti gr̥hastho hy anuvartate । sa pretya labhate lokān akṣayān iti śuśruma ॥

स त्वं संतानवानद्य पुत्रवानपि च द्विज । तत्स्वदेहे दयां त्यक्त्वा धर्मार्थौ परिगृह्य वै । पूजामस्मै प्रयुङ्क्ष्व त्वं प्रीयेतास्य मनो यथा ॥

sa tvaṁ saṁtānavān adya putravān api ca dvija । tat svadehe dayāṁ tyaktvā dharmārthau parigr̥hya vai । pūjām asmai prayuṅkṣva tvaṁ prīyetāsya mano yathā ॥

इति सा शकुनी वाक्यं क्षारकस्था तपस्विनी । अतिदुःखान्विता प्रोच्य भर्तारं समुदैक्षत ॥

iti sā śakunī vākyaṁ kṣārakasthā tapasvinī । atiduḥkhānvitā procya bhartāraṁ samudaikṣata ॥

स पत्न्या वचनं श्रुत्वा धर्मयुक्तिसमन्वितम् । हर्षेण महता युक्तो बाष्पव्याकुललोचनः ॥

sa patnyā vacanaṁ śrutvā dharmayuktisamanvitam । harṣeṇa mahatā yukto bāṣpavyākulalocanaḥ ॥

तं वै शाकुनिकं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा । पूजयामास यत्नेन स पक्षी पक्षिजीविनम् ॥

taṁ vai śākunikaṁ dr̥ṣṭvā vidhidr̥ṣṭena karmaṇā । pūjayām āsa yatnena sa pakṣī pakṣijīvinam ॥

उवाच च स्वागतं ते ब्रूहि किं करवाण्यहम् । संतापश्च न कर्तव्यः स्वगृहे वर्तते भवान् ॥

uvāca ca svāgataṁ te brūhi kiṁ karavāṇy aham । saṁtāpaś ca na kartavyaḥ svagr̥he vartate bhavān ॥

तद्ब्रवीतु भवान्क्षिप्रं किं करोमि किमिच्छसि । प्रणयेन ब्रवीमि त्वां त्वं हि नः शरणागतः ॥

tad bravītu bhavān kṣipraṁ kiṁ karomi kim icchasi । praṇayena bravīmi tvāṁ tvaṁ hi naḥ śaraṇāgataḥ ॥

शरणागतस्य कर्तव्यमातिथ्यमिह यत्नतः । पञ्चयज्ञप्रवृत्तेन गृहस्थेन विशेषतः ॥

śaraṇāgatasya kartavyam ātithyam iha yatnataḥ । pañcayajñapravr̥ttena gr̥hasthena viśeṣataḥ ॥

पञ्चयज्ञांस्तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमी । तस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मतः ॥

pañcayajñāṁs tu yo mohān na karoti gr̥hāśramī । tasya nāyaṁ na ca paro loko bhavati dharmataḥ ॥

तद्ब्रूहि त्वं सुविस्रब्धो यत्त्वं वाचा वदिष्यसि । तत्करिष्याम्यहं सर्वं मा त्वं शोके मनः कृथाः ॥

tad brūhi tvaṁ suvisrabdho yat tvaṁ vācā vadiṣyasi । tat kariṣyāmy ahaṁ sarvaṁ mā tvaṁ śoke manaḥ kr̥thāḥ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शकुनेर्लुब्धकोऽब्रवीत् । बाधते खलु मा शीतं हिमत्राणं विधीयताम् ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā śakuner lubdhako ’bravīt । bādhate khalu mā śītaṁ himatrāṇaṁ vidhīyatām ॥

एवमुक्तस्ततः पक्षी पर्णान्यास्तीर्य भूतले । यथाशुष्काणि यत्नेन ज्वलनार्थं द्रुतं ययौ ॥

evam uktas tataḥ pakṣī parṇāny āstīrya bhūtale । yathāśuṣkāṇi yatnena jvalanārthaṁ drutaṁ yayau ॥

स गत्वाङ्गारकर्मान्तं गृहीत्वाग्निमथागमत् । ततः शुष्केषु पर्णेषु पावकं सोऽभ्यदीदिपत् ॥

sa gatvāṅgārakarmāntaṁ gr̥hītvāgnim athāgamat । tataḥ śuṣkeṣu parṇeṣu pāvakaṁ so ’bhyadīdipat ॥

सुसंदीप्तं महत्कृत्वा तमाह शरणागतम् । प्रतापय सुविस्रब्धं स्वगात्राण्यकुतोभयः ॥

susaṁdīptaṁ mahat kr̥tvā tam āha śaraṇāgatam । pratāpaya suvisrabdhaṁ svagātrāṇy akutobhayaḥ ॥

स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा लुब्धो गात्राण्यतापयत् । अग्निप्रत्यागतप्राणस्ततः प्राह विहंगमम् ॥

sa tathoktas tathety uktvā lubdho gātrāṇy atāpayat । agnipratyāgataprāṇas tataḥ prāha vihaṁgamam ॥

दत्तमाहारमिच्छामि त्वया क्षुद्बाधते हि माम् । तद्वचः स प्रतिश्रुत्य वाक्यमाह विहंगमः ॥

dattam āhāram icchāmi tvayā kṣud bādhate hi mām । tad vacaḥ sa pratiśrutya vākyam āha vihaṁgamaḥ ॥

न मेऽस्ति विभवो येन नाशयामि तव क्षुधाम् । उत्पन्नेन हि जीवामो वयं नित्यं वनौकसः ॥

na me ’sti vibhavo yena nāśayāmi tava kṣudhām । utpannena hi jīvāmo vayaṁ nityaṁ vanaukasaḥ ॥

संचयो नास्ति चास्माकं मुनीनामिव कानने । इत्युक्त्वा स तदा तत्र विवर्णवदनोऽभवत् ॥

saṁcayo nāsti cāsmākaṁ munīnām iva kānane । ity uktvā sa tadā tatra vivarṇavadano ’bhavat ॥

कथं नु खलु कर्तव्यमिति चिन्तापरः सदा । बभूव भरतश्रेष्ठ गर्हयन्वृत्तिमात्मनः ॥

kathaṁ nu khalu kartavyam iti cintāparaḥ sadā । babhūva bharataśreṣṭha garhayan vr̥ttim ātmanaḥ ॥

मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु स पक्षी पक्षिघातकम् । उवाच तर्पयिष्ये त्वां मुहूर्तं प्रतिपालय ॥

muhūrtāl labdhasaṁjñas tu sa pakṣī pakṣighātakam । uvāca tarpayiṣye tvāṁ muhūrtaṁ pratipālaya ॥

इत्युक्त्वा शुष्कपर्णैः स संप्रज्वाल्य हुताशनम् । हर्षेण महता युक्तः कपोतः पुनरब्रवीत् ॥

ity uktvā śuṣkaparṇaiḥ sa saṁprajvālya hutāśanam । harṣeṇa mahatā yuktaḥ kapotaḥ punar abravīt ॥

देवानां च मुनीनां च पितॄणां च महात्मनाम् । श्रुतपूर्वो मया धर्मो महानतिथिपूजने ॥

devānāṁ ca munīnāṁ ca pitr̥̄ṇāṁ ca mahātmanām । śrutapūrvo mayā dharmo mahān atithipūjane ॥

कुरुष्वानुग्रहं मेऽद्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते । निश्चिता खलु मे बुद्धिरतिथिप्रतिपूजने ॥

kuruṣvānugrahaṁ me ’dya satyam etad bravīmi te । niścitā khalu me buddhir atithipratipūjane ॥

ततः सत्यप्रतिज्ञो वै स पक्षी प्रहसन्निव । तमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रविवेश महीपते ॥

tataḥ satyapratijño vai sa pakṣī prahasann iva । tam agniṁ triḥ parikramya praviveśa mahīpate ॥

अग्निमध्यं प्रविष्टं तं लुब्धो दृष्ट्वाथ पक्षिणम् । चिन्तयामास मनसा किमिदं नु कृतं मया ॥

agnimadhyaṁ praviṣṭaṁ taṁ lubdho dr̥ṣṭvātha pakṣiṇam । cintayām āsa manasā kim idaṁ nu kr̥taṁ mayā ॥

अहो मम नृशंसस्य गर्हितस्य स्वकर्मणा । अधर्मः सुमहान्घोरो भविष्यति न संशयः ॥

aho mama nr̥śaṁsasya garhitasya svakarmaṇā । adharmaḥ sumahān ghoro bhaviṣyati na saṁśayaḥ ॥

एवं बहुविधं भूरि विललाप स लुब्धकः । गर्हयन्स्वानि कर्माणि द्विजं दृष्ट्वा तथागतम् ॥

evaṁ bahuvidhaṁ bhūri vilalāpa sa lubdhakaḥ । garhayan svāni karmāṇi dvijaṁ dr̥ṣṭvā tathāgatam ॥