Adhyāya 141

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । शरणं पालयानस्य यो धर्मस्तं वदस्व मे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada । śaraṇaṁ pālayānasya yo dharmas taṁ vadasva me ॥

भीष्म उवाच । महान्धर्मो महाराज शरणागतपालने । अर्हः प्रष्टुं भवांश्चैव प्रश्नं भरतसत्तम ॥

bhīṣma uvāca । mahān dharmo mahārāja śaraṇāgatapālane । arhaḥ praṣṭuṁ bhavāṁś caiva praśnaṁ bharatasattama ॥

नृगप्रभृतयो राजन्राजानः शरणागतान् । परिपाल्य महाराज संसिद्धिं परमां गताः ॥

nr̥gaprabhr̥tayo rājan rājānaḥ śaraṇāgatān । paripālya mahārāja saṁsiddhiṁ paramāṁ gatāḥ ॥

श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः । पूजितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः ॥

śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇam āgataḥ । pūjitaś ca yathānyāyaṁ svaiś ca māṁsair nimantritaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । कथं कपोतेन पुरा शत्रुः शरणमागतः । स्वमांसैर्भोजितः कां च गतिं लेभे स भारत ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ kapotena purā śatruḥ śaraṇam āgataḥ । svamāṁsair bhojitaḥ kāṁ ca gatiṁ lebhe sa bhārata ॥

भीष्म उवाच । शृणु राजन्कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् । नृपतेर्मुचुकुन्दस्य कथितां भार्गवेण ह ॥

bhīṣma uvāca । śr̥ṇu rājan kathāṁ divyāṁ sarvapāpapraṇāśinīm । nr̥pater mucukundasya kathitāṁ bhārgaveṇa ha ॥

इममर्थं पुरा पार्थ मुचुकुन्दो नराधिपः । भार्गवं परिपप्रच्छ प्रणतो भरतर्षभ ॥

imam arthaṁ purā pārtha mucukundo narādhipaḥ । bhārgavaṁ paripapraccha praṇato bharatarṣabha ॥

तस्मै शुश्रूषमाणाय भार्गवोऽकथयत्कथाम् । इयं यथा कपोतेन सिद्धिः प्राप्ता नराधिप ॥

tasmai śuśrūṣamāṇāya bhārgavo ’kathayat kathām । iyaṁ yathā kapotena siddhiḥ prāptā narādhipa ॥

धर्मनिश्चयसंयुक्तां कामार्थसहितां कथाम् । शृणुष्वावहितो राजन्गदतो मे महाभुज ॥

dharmaniścayasaṁyuktāṁ kāmārthasahitāṁ kathām । śr̥ṇuṣvāvahito rājan gadato me mahābhuja ॥

कश्चित्क्षुद्रसमाचारः पृथिव्यां कालसंमतः । चचार पृथिवीं पापो घोरः शकुनिलुब्धकः ॥

kaś cit kṣudrasamācāraḥ pr̥thivyāṁ kālasaṁmataḥ । cacāra pr̥thivīṁ pāpo ghoraḥ śakunilubdhakaḥ ॥

काकोल इव कृष्णाङ्गो रूक्षः पापसमाहितः । यवमध्यः कृशग्रीवो ह्रस्वपादो महाहनुः ॥

kākola iva kr̥ṣṇāṅgo rūkṣaḥ pāpasamāhitaḥ । yavamadhyaḥ kr̥śagrīvo hrasvapādo mahāhanuḥ ॥

नैव तस्य सुहृत्कश्चिन्न संबन्धी न बान्धवः । स हि तैः संपरित्यक्तस्तेन घोरेण कर्मणा ॥

naiva tasya suhr̥t kaś cin na saṁbandhī na bāndhavaḥ । sa hi taiḥ saṁparityaktas tena ghoreṇa karmaṇā ॥

स वै क्षारकमादाय द्विजान्हत्वा वने सदा । चकार विक्रयं तेषां पतंगानां नराधिप ॥

sa vai kṣārakam ādāya dvijān hatvā vane sadā । cakāra vikrayaṁ teṣāṁ pataṁgānāṁ narādhipa ॥

एवं तु वर्तमानस्य तस्य वृत्तिं दुरात्मनः । अगमत्सुमहान्कालो न चाधर्ममबुध्यत ॥

evaṁ tu vartamānasya tasya vr̥ttiṁ durātmanaḥ । agamat sumahān kālo na cādharmam abudhyata ॥

तस्य भार्यासहायस्य रममाणस्य शाश्वतम् । दैवयोगविमूढस्य नान्या वृत्तिररोचत ॥

tasya bhāryāsahāyasya ramamāṇasya śāśvatam । daivayogavimūḍhasya nānyā vr̥ttir arocata ॥

ततः कदाचित्तस्याथ वनस्थस्य समुद्गतः । पातयन्निव वृक्षांस्तान्सुमहान्वातसंभ्रमः ॥

tataḥ kadā cit tasyātha vanasthasya samudgataḥ । pātayann iva vr̥kṣāṁs tān sumahān vātasaṁbhramaḥ ॥

मेघसंकुलमाकाशं विद्युन्मण्डलमण्डितम् । संछन्नं सुमुहूर्तेन नौस्थानेनेव सागरः ॥

meghasaṁkulam ākāśaṁ vidyunmaṇḍalamaṇḍitam । saṁchannaṁ sumuhūrtena nausthāneneva sāgaraḥ ॥

वारिधारासमूहैश्च संप्रहृष्टः शतक्रतुः । क्षणेन पूरयामास सलिलेन वसुंधराम् ॥

vāridhārāsamūhaiś ca saṁprahr̥ṣṭaḥ śatakratuḥ । kṣaṇena pūrayām āsa salilena vasuṁdharām ॥

ततो धाराकुले लोके संभ्रमन्नष्टचेतनः । शीतार्तस्तद्वनं सर्वमाकुलेनान्तरात्मना ॥

tato dhārākule loke saṁbhraman naṣṭacetanaḥ । śītārtas tad vanaṁ sarvam ākulenāntarātmanā ॥

नैव निम्नं स्थलं वापि सोऽविन्दत विहंगहा । पूरितो हि जलौघेन मार्गस्तस्य वनस्य वै ॥

naiva nimnaṁ sthalaṁ vāpi so ’vindata vihaṁgahā । pūrito hi jalaughena mārgas tasya vanasya vai ॥

पक्षिणो वातवेगेन हता लीनास्तदाभवन् । मृगाः सिंहा वराहाश्च स्थलान्याश्रित्य तस्थिरे ॥

pakṣiṇo vātavegena hatā līnās tadābhavan । mr̥gāḥ siṁhā varāhāś ca sthalāny āśritya tasthire ॥

महता वातवर्षेण त्रासितास्ते वनौकसः । भयार्ताश्च क्षुधार्ताश्च बभ्रमुः सहिता वने ॥

mahatā vātavarṣeṇa trāsitās te vanaukasaḥ । bhayārtāś ca kṣudhārtāś ca babhramuḥ sahitā vane ॥

स तु शीतहतैर्गात्रैर्जगामैव न तस्थिवान् । सोऽपश्यद्वनषण्डेषु मेघनीलं वनस्पतिम् ॥

sa tu śītahatair gātrair jagāmaiva na tasthivān । so ’paśyad vanaṣaṇḍeṣu meghanīlaṁ vanaspatim ॥

ताराढ्यं कुमुदाकारमाकाशं निर्मलं च ह । मेघैर्मुक्तं नभो दृष्ट्वा लुब्धकः शीतविह्वलः ॥

tārāḍhyaṁ kumudākāram ākāśaṁ nirmalaṁ ca ha । meghair muktaṁ nabho dr̥ṣṭvā lubdhakaḥ śītavihvalaḥ ॥

दिशोऽवलोकयामास वेलां चैव दुरात्मवान् । दूरे ग्रामनिवेशश्च तस्माद्देशादिति प्रभो । कृतबुद्धिर्वने तस्मिन्वस्तुं तां रजनीं तदा ॥

diśo ’valokayām āsa velāṁ caiva durātmavān । dūre grāmaniveśaś ca tasmād deśād iti prabho । kr̥tabuddhir vane tasmin vastuṁ tāṁ rajanīṁ tadā ॥

सोऽञ्जलिं प्रयतः कृत्वा वाक्यमाह वनस्पतिम् । शरणं यामि यान्यस्मिन्दैवतानीह भारत ॥

so ’ñjaliṁ prayataḥ kr̥tvā vākyam āha vanaspatim । śaraṇaṁ yāmi yāny asmin daivatānīha bhārata ॥

स शिलायां शिरः कृत्वा पर्णान्यास्तीर्य भूतले । दुःखेन महताविष्टस्ततः सुष्वाप पक्षिहा ॥

sa śilāyāṁ śiraḥ kr̥tvā parṇāny āstīrya bhūtale । duḥkhena mahatāviṣṭas tataḥ suṣvāpa pakṣihā ॥