Adhyāya 140

युधिष्ठिर उवाच । यदिदं घोरमुद्दिष्टमश्रद्धेयमिवानृतम् । अस्ति स्विद्दस्युमर्यादा यामहं परिवर्जये ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yad idaṁ ghoram uddiṣṭam aśraddheyam ivānr̥tam । asti svid dasyumaryādā yām ahaṁ parivarjaye ॥

संमुह्यामि विषीदामि धर्मो मे शिथिलीकृतः । उद्यमं नाधिगच्छामि कुतश्चित्परिचिन्तयन् ॥

saṁmuhyāmi viṣīdāmi dharmo me śithilīkr̥taḥ । udyamaṁ nādhigacchāmi kutaś cit paricintayan ॥

भीष्म उवाच । नैतच्छुद्धागमादेव तव धर्मानुशासनम् । प्रज्ञासमवतारोऽयं कविभिः संभृतं मधु ॥

bhīṣma uvāca । naitac chuddhāgamād eva tava dharmānuśāsanam । prajñāsamavatāro ’yaṁ kavibhiḥ saṁbhr̥taṁ madhu ॥

बह्व्यः प्रतिविधातव्याः प्रज्ञा राज्ञा ततस्ततः । नैकशाखेन धर्मेण यात्रैषा संप्रवर्तते ॥

bahvyaḥ pratividhātavyāḥ prajñā rājñā tatas tataḥ । naikaśākhena dharmeṇa yātraiṣā saṁpravartate ॥

बुद्धिसंजननं राज्ञां धर्ममाचरतां सदा । जयो भवति कौरव्य तदा तद्विद्धि मे वचः ॥

buddhisaṁjananaṁ rājñāṁ dharmam ācaratāṁ sadā । jayo bhavati kauravya tadā tad viddhi me vacaḥ ॥

बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानो जयन्ति विजयैषिणः । धर्मः प्रतिविधातव्यो बुद्ध्या राज्ञा ततस्ततः ॥

buddhiśreṣṭhā hi rājāno jayanti vijayaiṣiṇaḥ । dharmaḥ pratividhātavyo buddhyā rājñā tatas tataḥ ॥

नैकशाखेन धर्मेण राज्ञां धर्मो विधीयते । दुर्बलस्य कुतः प्रज्ञा पुरस्तादनुदाहृता ॥

naikaśākhena dharmeṇa rājñāṁ dharmo vidhīyate । durbalasya kutaḥ prajñā purastād anudāhr̥tā ॥

अद्वैधज्ञः पथि द्वैधे संशयं प्राप्तुमर्हति । बुद्धिद्वैधं वेदितव्यं पुरस्तादेव भारत ॥

advaidhajñaḥ pathi dvaidhe saṁśayaṁ prāptum arhati । buddhidvaidhaṁ veditavyaṁ purastād eva bhārata ॥

पार्श्वतःकरणं प्रज्ञा विषूची त्वापगा इव । जनस्तूच्चारितं धर्मं विजानात्यन्यथान्यथा ॥

pārśvataḥkaraṇaṁ prajñā viṣūcī tv āpagā iva । janas tūccāritaṁ dharmaṁ vijānāty anyathānyathā ॥

सम्यग्विज्ञानिनः केचिन्मिथ्याविज्ञानिनोऽपरे । तद्वै यथातथं बुद्ध्वा ज्ञानमाददते सताम् ॥

samyagvijñāninaḥ ke cin mithyāvijñānino ’pare । tad vai yathātathaṁ buddhvā jñānam ādadate satām ॥

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनः । वैषम्यमर्थविद्यानां नैरर्थ्यात्ख्यापयन्ति ते ॥

parimuṣṇanti śāstrāṇi dharmasya paripanthinaḥ । vaiṣamyam arthavidyānāṁ nairarthyāt khyāpayanti te ॥

आजिजीविषवो विद्यां यशस्कामाः समन्ततः । ते सर्वे नरपापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः ॥

ājijīviṣavo vidyāṁ yaśaskāmāḥ samantataḥ । te sarve narapāpiṣṭhā dharmasya paripanthinaḥ ॥

अपक्वमतयो मन्दा न जानन्ति यथातथम् । सदा ह्यशास्त्रकुशलाः सर्वत्रापरिनिष्ठिताः ॥

apakvamatayo mandā na jānanti yathātatham । sadā hy aśāstrakuśalāḥ sarvatrāpariniṣṭhitāḥ ॥

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदोषानुदर्शिनः । विज्ञानमथ विद्यानां न सम्यगिति वर्तते ॥

parimuṣṇanti śāstrāṇi śāstradoṣānudarśinaḥ । vijñānam atha vidyānāṁ na samyag iti vartate ॥

निन्दया परविद्यानां स्वां विद्यां ख्यापयन्ति ये । वागस्त्रा वाक्छुरीमत्त्वा दुग्धविद्याफला इव । तान्विद्यावणिजो विद्धि राक्षसानिव भारत ॥

nindayā paravidyānāṁ svāṁ vidyāṁ khyāpayanti ye । vāgastrā vākchurīmattvā dugdhavidyāphalā iva । tān vidyāvaṇijo viddhi rākṣasān iva bhārata ॥

व्याजेन कृत्स्नो विदितो धर्मस्ते परिहास्यते । न धर्मवचनं वाचा न बुद्ध्या चेति नः श्रुतम् ॥

vyājena kr̥tsno vidito dharmas te parihāsyate । na dharmavacanaṁ vācā na buddhyā ceti naḥ śrutam ॥

इति बार्हस्पतं ज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयम् । न त्वेव वचनं किंचिदनिमित्तादिहोच्यते ॥

iti bārhaspataṁ jñānaṁ provāca maghavā svayam । na tv eva vacanaṁ kiṁ cid animittād ihocyate ॥

स्वविनीतेन शास्त्रेण व्यवस्यन्ति तथापरे । लोकयात्रामिहैके तु धर्ममाहुर्मनीषिणः ॥

svavinītena śāstreṇa vyavasyanti tathāpare । lokayātrām ihaike tu dharmam āhur manīṣiṇaḥ ॥

समुद्दिष्टं सतां धर्मं स्वयमूहेन्न पण्डितः । अमर्षाच्छास्त्रसंमोहादविज्ञानाच्च भारत ॥

samuddiṣṭaṁ satāṁ dharmaṁ svayam ūhen na paṇḍitaḥ । amarṣāc chāstrasaṁmohād avijñānāc ca bhārata ॥

शास्त्रं प्राज्ञस्य वदतः समूहे यात्यदर्शनम् । आगतागमया बुद्ध्या वचनेन प्रशस्यते ॥

śāstraṁ prājñasya vadataḥ samūhe yāty adarśanam । āgatāgamayā buddhyā vacanena praśasyate ॥

अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्वचनं साधु मन्यते । अनपाहतमेवेदं नेदं शास्त्रमपार्थकम् ॥

ajñānāj jñānahetutvād vacanaṁ sādhu manyate । anapāhatam evedaṁ nedaṁ śāstram apārthakam ॥

दैतेयानुशनाः प्राह संशयच्छेदने पुरा । ज्ञानमव्यपदेश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत् ॥

daiteyān uśanāḥ prāha saṁśayacchedane purā । jñānam avyapadeśyaṁ hi yathā nāsti tathaiva tat ॥

तेन त्वं छिन्नमूलेन कं तोषयितुमर्हसि । अतथ्यविहितं यो वा नेदं वाक्यमुपाश्नुयात् ॥

tena tvaṁ chinnamūlena kaṁ toṣayitum arhasi । atathyavihitaṁ yo vā nedaṁ vākyam upāśnuyāt ॥

उग्रायैव हि सृष्टोऽसि कर्मणे न त्ववेक्षसे । अङ्गेमामन्ववेक्षस्व राजनीतिं बुभूषितुम् । यया प्रमुच्यते त्वन्यो यदर्थं च प्रमोदते ॥

ugrāyaiva hi sr̥ṣṭo ’si karmaṇe na tv avekṣase । aṅgemām anvavekṣasva rājanītiṁ bubhūṣitum । yayā pramucyate tv anyo yadarthaṁ ca pramodate ॥

अजोऽश्वः क्षत्रमित्येतत्सदृशं ब्रह्मणा कृतम् । तस्मान्नतीक्ष्णभूतानां यात्रा काचित्प्रसिध्यति ॥

ajo ’śvaḥ kṣatram ity etat sadr̥śaṁ brahmaṇā kr̥tam । tasmān natīkṣṇabhūtānāṁ yātrā kā cit prasidhyati ॥

यस्त्ववध्यवधे दोषः स वध्यस्यावधे स्मृतः । एषैव खलु मर्यादा यामयं परिवर्जयेत् ॥

yas tv avadhyavadhe doṣaḥ sa vadhyasyāvadhe smr̥taḥ । eṣaiva khalu maryādā yām ayaṁ parivarjayet ॥

तस्मात्तीक्ष्णः प्रजा राजा स्वधर्मे स्थापयेदुत । अन्योन्यं भक्षयन्तो हि प्रचरेयुर्वृका इव ॥

tasmāt tīkṣṇaḥ prajā rājā svadharme sthāpayed uta । anyonyaṁ bhakṣayanto hi pracareyur vr̥kā iva ॥

यस्य दस्युगणा राष्ट्रे ध्वाङ्क्षा मत्स्याञ्जलादिव । विहरन्ति परस्वानि स वै क्षत्रियपांसनः ॥

yasya dasyugaṇā rāṣṭre dhvāṅkṣā matsyāñ jalād iva । viharanti parasvāni sa vai kṣatriyapāṁsanaḥ ॥

कुलीनान्सचिवान्कृत्वा वेदविद्यासमन्वितान् । प्रशाधि पृथिवीं राजन्प्रजा धर्मेण पालयन् ॥

kulīnān sacivān kr̥tvā vedavidyāsamanvitān । praśādhi pr̥thivīṁ rājan prajā dharmeṇa pālayan ॥

विहीनजमकर्माणं यः प्रगृह्णाति भूमिपः । उभयस्याविशेषज्ञस्तद्वै क्षत्रं नपुंसकम् ॥

vihīnajam akarmāṇaṁ yaḥ pragr̥hṇāti bhūmipaḥ । ubhayasyāviśeṣajñas tad vai kṣatraṁ napuṁsakam ॥

नैवोग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह प्रशस्यते । उभयं न व्यतिक्रामेदुग्रो भूत्वा मृदुर्भव ॥

naivograṁ naiva cānugraṁ dharmeṇeha praśasyate । ubhayaṁ na vyatikrāmed ugro bhūtvā mr̥dur bhava ॥

कष्टः क्षत्रियधर्मोऽयं सौहृदं त्वयि यत्स्थितम् । उग्रे कर्मणि सृष्टोऽसि तस्माद्राज्यं प्रशाधि वै ॥

kaṣṭaḥ kṣatriyadharmo ’yaṁ sauhr̥daṁ tvayi yat sthitam । ugre karmaṇi sr̥ṣṭo ’si tasmād rājyaṁ praśādhi vai ॥

अशिष्टनिग्रहो नित्यं शिष्टस्य परिपालनम् । इति शक्रोऽब्रवीद्धीमानापत्सु भरतर्षभ ॥

aśiṣṭanigraho nityaṁ śiṣṭasya paripālanam । iti śakro ’bravīd dhīmān āpatsu bharatarṣabha ॥

युधिष्ठिर उवाच । अस्ति स्विद्दस्युमर्यादा यामन्यो नातिलङ्घयेत् । पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । asti svid dasyumaryādā yām anyo nātilaṅghayet । pr̥cchāmi tvāṁ satāṁ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । ब्राह्मणानेव सेवेत विद्यावृद्धांस्तपस्विनः । श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्पवित्रं ह्येतदुत्तमम् ॥

bhīṣma uvāca । brāhmaṇān eva seveta vidyāvr̥ddhāṁs tapasvinaḥ । śrutacāritravr̥ttāḍhyān pavitraṁ hy etad uttamam ॥

या देवतासु वृत्तिस्ते सास्तु विप्रेषु सर्वदा । क्रुद्धैर्हि विप्रैः कर्माणि कृतानि बहुधा नृप ॥

yā devatāsu vr̥ttis te sāstu vipreṣu sarvadā । kruddhair hi vipraiḥ karmāṇi kr̥tāni bahudhā nr̥pa ॥

तेषां प्रीत्या यशो मुख्यमप्रीत्या तु विपर्ययः । प्रीत्या ह्यमृतवद्विप्राः क्रुद्धाश्चैव यथा विषम् ॥

teṣāṁ prītyā yaśo mukhyam aprītyā tu viparyayaḥ । prītyā hy amr̥tavad viprāḥ kruddhāś caiva yathā viṣam ॥