Adhyāya 133

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथा दस्युः समर्यादः प्रेत्यभावे न नश्यति ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । yathā dasyuḥ samaryādaḥ pretyabhāve na naśyati ॥

प्रहर्ता मतिमाञ्शूरः श्रुतवाननृशंसवान् । रक्षन्नक्षयिणं धर्मं ब्रह्मण्यो गुरुपूजकः ॥

prahartā matimāñ śūraḥ śrutavān anr̥śaṁsavān । rakṣann akṣayiṇaṁ dharmaṁ brahmaṇyo gurupūjakaḥ ॥

निषाद्यां क्षत्रियाज्जातः क्षत्रधर्मानुपालकः । कापव्यो नाम नैषादिर्दस्युत्वात्सिद्धिमाप्तवान् ॥

niṣādyāṁ kṣatriyāj jātaḥ kṣatradharmānupālakaḥ । kāpavyo nāma naiṣādir dasyutvāt siddhim āptavān ॥

अरण्ये सायपूर्वाह्णे मृगयूथप्रकोपिता । विधिज्ञो मृगजातीनां निपानानां च कोविदः ॥

araṇye sāyapūrvāhṇe mr̥gayūthaprakopitā । vidhijño mr̥gajātīnāṁ nipānānāṁ ca kovidaḥ ॥

सर्वकाननदेशज्ञः पारियात्रचरः सदा । धर्मज्ञः सर्वभूतानाममोघेषुर्दृढायुधः ॥

sarvakānanadeśajñaḥ pāriyātracaraḥ sadā । dharmajñaḥ sarvabhūtānām amogheṣur dr̥ḍhāyudhaḥ ॥

अप्यनेकशताः सेना एक एव जिगाय सः । स वृद्धावन्धपितरौ महारण्येऽभ्यपूजयत् ॥

apy anekaśatāḥ senā eka eva jigāya saḥ । sa vr̥ddhāv andhapitarau mahāraṇye ’bhyapūjayat ॥

मधुमांसैर्मूलफलैरन्नैरुच्चावचैरपि । सत्कृत्य भोजयामास सम्यक्परिचचार च ॥

madhumāṁsair mūlaphalair annair uccāvacair api । satkr̥tya bhojayām āsa samyak paricacāra ca ॥

आरण्यकान्प्रव्रजितान्ब्राह्मणान्परिपालयन् । अपि तेभ्यो मृगान्हत्वा निनाय च महावने ॥

āraṇyakān pravrajitān brāhmaṇān paripālayan । api tebhyo mr̥gān hatvā nināya ca mahāvane ॥

ये स्म न प्रतिगृह्णन्ति दस्युभोजनशङ्कया । तेषामासज्य गेहेषु काल्य एव स गच्छति ॥

ye sma na pratigr̥hṇanti dasyubhojanaśaṅkayā । teṣām āsajya geheṣu kālya eva sa gacchati ॥

तं बहूनि सहस्राणि ग्रामणित्वेऽभिवव्रिरे । निर्मर्यादानि दस्यूनां निरनुक्रोशकारिणाम् ॥

taṁ bahūni sahasrāṇi grāmaṇitve ’bhivavrire । nirmaryādāni dasyūnāṁ niranukrośakāriṇām ॥

दस्यव ऊचुः । मुहूर्तदेशकालज्ञ प्राज्ञ शीलदृढायुध । ग्रामणीर्भव नो मुख्यः सर्वेषामेव संमतः ॥

dasyava ūcuḥ । muhūrtadeśakālajña prājña śīladr̥ḍhāyudha । grāmaṇīr bhava no mukhyaḥ sarveṣām eva saṁmataḥ ॥

यथा यथा वक्ष्यसि नः करिष्यामस्तथा तथा । पालयास्मान्यथान्यायं यथा माता यथा पिता ॥

yathā yathā vakṣyasi naḥ kariṣyāmas tathā tathā । pālayāsmān yathānyāyaṁ yathā mātā yathā pitā ॥

कापव्य उवाच । मा वधीस्त्वं स्त्रियं भीरुं मा शिशुं मा तपस्विनम् । नायुध्यमानो हन्तव्यो न च ग्राह्या बलात्स्त्रियः ॥

kāpavya uvāca । mā vadhīs tvaṁ striyaṁ bhīruṁ mā śiśuṁ mā tapasvinam । nāyudhyamāno hantavyo na ca grāhyā balāt striyaḥ ॥

सर्वथा स्त्री न हन्तव्या सर्वसत्त्वेषु युध्यता । नित्यं गोब्राह्मणे स्वस्ति योद्धव्यं च तदर्थतः ॥

sarvathā strī na hantavyā sarvasattveṣu yudhyatā । nityaṁ gobrāhmaṇe svasti yoddhavyaṁ ca tadarthataḥ ॥

सस्यं च नापहन्तव्यं सीरविघ्नं च मा कृथाः । पूज्यन्ते यत्र देवाश्च पितरोऽतिथयस्तथा ॥

sasyaṁ ca nāpahantavyaṁ sīravighnaṁ ca mā kr̥thāḥ । pūjyante yatra devāś ca pitaro ’tithayas tathā ॥

सर्वभूतेष्वपि च वै ब्राह्मणो मोक्षमर्हति । कार्या चापचितिस्तेषां सर्वस्वेनापि या भवेत् ॥

sarvabhūteṣv api ca vai brāhmaṇo mokṣam arhati । kāryā cāpacitis teṣāṁ sarvasvenāpi yā bhavet ॥

यस्य ह्येते संप्ररुष्टा मन्त्रयन्ति पराभवम् । न तस्य त्रिषु लोकेषु त्राता भवति कश्चन ॥

yasya hy ete saṁpraruṣṭā mantrayanti parābhavam । na tasya triṣu lokeṣu trātā bhavati kaś cana ॥

यो ब्राह्मणान्परिभवेद्विनाशं वापि रोचयेत् । सूर्योदय इवावश्यं ध्रुवं तस्य पराभवः ॥

yo brāhmaṇān paribhaved vināśaṁ vāpi rocayet । sūryodaya ivāvaśyaṁ dhruvaṁ tasya parābhavaḥ ॥

इहैव फलमासीनः प्रत्याकाङ्क्षति शक्तितः । ये ये नो न प्रदास्यन्ति तांस्तान्सेनाभियास्यति ॥

ihaiva phalam āsīnaḥ pratyākāṅkṣati śaktitaḥ । ye ye no na pradāsyanti tāṁs tān senābhiyāsyati ॥

शिष्ट्यर्थं विहितो दण्डो न वधार्थं विनिश्चयः । ये च शिष्टान्प्रबाधन्ते धर्मस्तेषां वधः स्मृतः ॥

śiṣṭyarthaṁ vihito daṇḍo na vadhārthaṁ viniścayaḥ । ye ca śiṣṭān prabādhante dharmas teṣāṁ vadhaḥ smr̥taḥ ॥

ये हि राष्ट्रोपरोधेन वृत्तिं कुर्वन्ति केचन । तदेव तेऽनु मीयन्ते कुणपं कृमयो यथा ॥

ye hi rāṣṭroparodhena vr̥ttiṁ kurvanti ke cana । tad eva te ’nu mīyante kuṇapaṁ kr̥mayo yathā ॥

ये पुनर्धर्मशास्त्रेण वर्तेरन्निह दस्यवः । अपि ते दस्यवो भूत्वा क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयुः ॥

ye punar dharmaśāstreṇa varterann iha dasyavaḥ । api te dasyavo bhūtvā kṣipraṁ siddhim avāpnuyuḥ ॥

भीष्म उवाच । तत्सर्वमुपचक्रुस्ते कापव्यस्यानुशासनम् । वृत्तिं च लेभिरे सर्वे पापेभ्यश्चाप्युपारमन् ॥

bhīṣma uvāca । tat sarvam upacakrus te kāpavyasyānuśāsanam । vr̥ttiṁ ca lebhire sarve pāpebhyaś cāpy upāraman ॥

कापव्यः कर्मणा तेन महतीं सिद्धिमाप्तवान् । साधूनामाचरन्क्षेमं दस्यून्पापान्निवर्तयन् ॥

kāpavyaḥ karmaṇā tena mahatīṁ siddhim āptavān । sādhūnām ācaran kṣemaṁ dasyūn pāpān nivartayan ॥

इदं कापव्यचरितं यो नित्यमनुकीर्तयेत् । नारण्येभ्यः स भूतेभ्यो भयमार्छेत्कदाचन ॥

idaṁ kāpavyacaritaṁ yo nityam anukīrtayet । nāraṇyebhyaḥ sa bhūtebhyo bhayam ārchet kadā cana ॥

भयं तस्य न मर्त्येभ्यो नामर्त्येभ्यः कथंचन । न सतो नासतो राजन्स ह्यरण्येषु गोपतिः ॥

bhayaṁ tasya na martyebhyo nāmartyebhyaḥ kathaṁ cana । na sato nāsato rājan sa hy araṇyeṣu gopatiḥ ॥