भीष्म उवाच । स्वराष्ट्रात्परराष्ट्राच्च कोशं संजनयेन्नृपः । कोशाद्धि धर्मः कौन्तेय राज्यमूलः प्रवर्तते ॥
bhīṣma uvāca । svarāṣṭrāt pararāṣṭrāc ca kośaṁ saṁjanayen nr̥paḥ । kośād dhi dharmaḥ kaunteya rājyamūlaḥ pravartate ॥
Who speaks here भीष्म bhīṣma
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §132–134 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
भीष्म उवाच । स्वराष्ट्रात्परराष्ट्राच्च कोशं संजनयेन्नृपः । कोशाद्धि धर्मः कौन्तेय राज्यमूलः प्रवर्तते ॥
bhīṣma uvāca । svarāṣṭrāt pararāṣṭrāc ca kośaṁ saṁjanayen nr̥paḥ । kośād dhi dharmaḥ kaunteya rājyamūlaḥ pravartate ॥
तस्मात्संजनयेत्कोशं संहृत्य परिपालयेत् । परिपाल्यानुगृह्णीयादेष धर्मः सनातनः ॥
tasmāt saṁjanayet kośaṁ saṁhr̥tya paripālayet । paripālyānugr̥hṇīyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ॥
न कोशः शुद्धशौचेन न नृशंसेन जायते । पदं मध्यममास्थाय कोशसंग्रहणं चरेत् ॥
na kośaḥ śuddhaśaucena na nr̥śaṁsena jāyate । padaṁ madhyamam āsthāya kośasaṁgrahaṇaṁ caret ॥
अबलस्य कुतः कोशो ह्यकोशस्य कुतो बलम् । अबलस्य कुतो राज्यमराज्ञः श्रीः कुतो भवेत् ॥
abalasya kutaḥ kośo hy akośasya kuto balam । abalasya kuto rājyam arājñaḥ śrīḥ kuto bhavet ॥
उच्चैर्वृत्तेः श्रियो हानिर्यथैव मरणं तथा । तस्मात्कोशं बलं मित्राण्यथ राजा विवर्धयेत् ॥
uccair vr̥tteḥ śriyo hānir yathaiva maraṇaṁ tathā । tasmāt kośaṁ balaṁ mitrāṇy atha rājā vivardhayet ॥
हीनकोशं हि राजानमवजानन्ति मानवाः । न चास्याल्पेन तुष्यन्ति कार्यमभ्युत्सहन्ति च ॥
hīnakośaṁ hi rājānam avajānanti mānavāḥ । na cāsyālpena tuṣyanti kāryam abhyutsahanti ca ॥
श्रियो हि कारणाद्राजा सत्क्रियां लभते पराम् । सास्य गूहति पापानि वासो गुह्यमिव स्त्रियाः ॥
śriyo hi kāraṇād rājā satkriyāṁ labhate parām । sāsya gūhati pāpāni vāso guhyam iva striyāḥ ॥
ऋद्धिमस्यानुवर्तन्ते पुरा विप्रकृता जनाः । शालावृका इवाजस्रं जिघांसूनिव विन्दति । ईदृशस्य कुतो राज्ञः सुखं भरतसत्तम ॥
r̥ddhim asyānuvartante purā viprakr̥tā janāḥ । śālāvr̥kā ivājasraṁ jighāṁsūn iva vindati । īdr̥śasya kuto rājñaḥ sukhaṁ bharatasattama ॥
उद्यच्छेदेव न ग्लायेदुद्यमो ह्येव पौरुषम् । अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित् ॥
udyacched eva na glāyed udyamo hy eva pauruṣam । apy aparvaṇi bhajyeta na nameteha kasya cit ॥
अप्यरण्यं समाश्रित्य चरेद्दस्युगणैः सह । न त्वेवोद्धृतमर्यादैर्दस्युभिः सहितश्चरेत् । दस्यूनां सुलभा सेना रौद्रकर्मसु भारत ॥
apy araṇyaṁ samāśritya cared dasyugaṇaiḥ saha । na tv evoddhr̥tamaryādair dasyubhiḥ sahitaś caret । dasyūnāṁ sulabhā senā raudrakarmasu bhārata ॥
एकान्तेन ह्यमर्यादात्सर्वोऽप्युद्विजते जनः । दस्यवोऽप्युपशङ्कन्ते निरनुक्रोशकारिणः ॥
ekāntena hy amaryādāt sarvo ’py udvijate janaḥ । dasyavo ’py upaśaṅkante niranukrośakāriṇaḥ ॥
स्थापयेदेव मर्यादां जनचित्तप्रसादिनीम् । अल्पाप्यथेह मर्यादा लोके भवति पूजिता ॥
sthāpayed eva maryādāṁ janacittaprasādinīm । alpāpy atheha maryādā loke bhavati pūjitā ॥
नायं लोकोऽस्ति न पर इति व्यवसितो जनः । नालं गन्तुं च विश्वासं नास्तिके भयशङ्किनि ॥
nāyaṁ loko ’sti na para iti vyavasito janaḥ । nālaṁ gantuṁ ca viśvāsaṁ nāstike bhayaśaṅkini ॥
यथा सद्भिः परादानमहिंसा दस्युभिस्तथा । अनुरज्यन्ति भूतानि समर्यादेषु दस्युषु ॥
yathā sadbhiḥ parādānam ahiṁsā dasyubhis tathā । anurajyanti bhūtāni samaryādeṣu dasyuṣu ॥
अयुध्यमानस्य वधो दारामर्शः कृतघ्नता । ब्रह्मवित्तस्य चादानं निःशेषकरणं तथा । स्त्रिया मोषः परिस्थानं दस्युष्वेतद्विगर्हितम् ॥
ayudhyamānasya vadho dārāmarśaḥ kr̥taghnatā । brahmavittasya cādānaṁ niḥśeṣakaraṇaṁ tathā । striyā moṣaḥ paristhānaṁ dasyuṣv etad vigarhitam ॥
स एष एव भवति दस्युरेतानि वर्जयन् । अभिसंदधते ये न विनाशायास्य भारत । नशेषमेवोपालभ्य न कुर्वन्तीति निश्चयः ॥
sa eṣa eva bhavati dasyur etāni varjayan । abhisaṁdadhate ye na vināśāyāsya bhārata । naśeṣam evopālabhya na kurvantīti niścayaḥ ॥
तस्मात्सशेषं कर्तव्यं स्वाधीनमपि दस्युभिः । न बलस्थोऽहमस्मीति नृशंसानि समाचरेत् ॥
tasmāt saśeṣaṁ kartavyaṁ svādhīnam api dasyubhiḥ । na balastho ’ham asmīti nr̥śaṁsāni samācaret ॥
सशेषकारिणस्तात शेषं पश्यन्ति सर्वतः । निःशेषकारिणो नित्यमशेषकरणाद्भयम् ॥
saśeṣakāriṇas tāta śeṣaṁ paśyanti sarvataḥ । niḥśeṣakāriṇo nityam aśeṣakaraṇād bhayam ॥