Adhyāya 130

युधिष्ठिर उवाच । हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घिनि । सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने ॥

yudhiṣṭhira uvāca । hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini । sarvasmin dasyusād bhūte pr̥thivyām upajīvane ॥

केनास्मिन्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते । असंत्यजन्पुत्रपौत्राननुक्रोशात्पितामह ॥

kenāsmin brāhmaṇo jīvej jaghanye kāla āgate । asaṁtyajan putrapautrān anukrośāt pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तथागते । सर्वं साध्वर्थमेवेदमसाध्वर्थं न किंचन ॥

bhīṣma uvāca । vijñānabalam āsthāya jīvitavyaṁ tathāgate । sarvaṁ sādhvartham evedam asādhvarthaṁ na kiṁ cana ॥

असाधुभ्यो निरादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति । आत्मानं संक्रमं कृत्वा कृत्स्नधर्मविदेव सः ॥

asādhubhyo nirādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati । ātmānaṁ saṁkramaṁ kr̥tvā kr̥tsnadharmavid eva saḥ ॥

सुरोषेणात्मनो राजन्राज्ये स्थितिमकोपयन् । अदत्तमप्याददीत दातुर्वित्तं ममेति वा ॥

suroṣeṇātmano rājan rājye sthitim akopayan । adattam apy ādadīta dātur vittaṁ mameti vā ॥

विज्ञानबलपूतो यो वर्तते निन्दितेष्वपि । वृत्तविज्ञानवान्धीरः कस्तं किं वक्तुमर्हति ॥

vijñānabalapūto yo vartate ninditeṣv api । vr̥ttavijñānavān dhīraḥ kas taṁ kiṁ vaktum arhati ॥

येषां बलकृता वृत्तिर्नैषामन्याभिरोचते । तेजसाभिप्रवर्धन्ते बलवन्तो युधिष्ठिर ॥

yeṣāṁ balakr̥tā vr̥ttir naiṣām anyābhirocate । tejasābhipravardhante balavanto yudhiṣṭhira ॥

यदेव प्रकृतं शास्त्रमविशेषेण विन्दति । तदेव मध्याः सेवन्ते मेधावी चाप्यथोत्तरम् ॥

yad eva prakr̥taṁ śāstram aviśeṣeṇa vindati । tad eva madhyāḥ sevante medhāvī cāpy athottaram ॥

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृतैरभिपूजितान् । न ब्राह्मणान्यातयेत दोषान्प्राप्नोति यातयन् ॥

r̥tvikpurohitācāryān satkr̥tair abhipūjitān । na brāhmaṇān yātayeta doṣān prāpnoti yātayan ॥

एतत्प्रमाणं लोकस्य चक्षुरेतत्सनातनम् । तत्प्रमाणोऽवगाहेत तेन तत्साध्वसाधु वा ॥

etat pramāṇaṁ lokasya cakṣur etat sanātanam । tatpramāṇo ’vagāheta tena tat sādhv asādhu vā ॥

बहूनि ग्रामवास्तव्या रोषाद्ब्रूयुः परस्परम् । न तेषां वचनाद्राजा सत्कुर्याद्यातयेत वा ॥

bahūni grāmavāstavyā roṣād brūyuḥ parasparam । na teṣāṁ vacanād rājā satkuryād yātayeta vā ॥

न वाच्यः परिवादो वै न श्रोतव्यः कथंचन । कर्णावेव पिधातव्यौ प्रस्थेयं वा ततोऽन्यतः ॥

na vācyaḥ parivādo vai na śrotavyaḥ kathaṁ cana । karṇāv eva pidhātavyau prastheyaṁ vā tato ’nyataḥ ॥

न वै सतां वृत्तमेतत्परिवादो न पैशुनम् । गुणानामेव वक्तारः सन्तः सत्सु युधिष्ठिर ॥

na vai satāṁ vr̥ttam etat parivādo na paiśunam । guṇānām eva vaktāraḥ santaḥ satsu yudhiṣṭhira ॥

यथा समधुरौ दम्यौ सुदान्तौ साधुवाहिनौ । धुरमुद्यम्य वहतस्तथा वर्तेत वै नृपः । यथा यथास्य वहतः सहायाः स्युस्तथापरे ॥

yathā samadhurau damyau sudāntau sādhuvāhinau । dhuram udyamya vahatas tathā varteta vai nr̥paḥ । yathā yathāsya vahataḥ sahāyāḥ syus tathāpare ॥

आचारमेव मन्यन्ते गरीयो धर्मलक्षणम् । अपरे नैवमिच्छन्ति ये शङ्खलिखितप्रियाः । मार्दवादथ लोभाद्वा ते ब्रूयुर्वाक्यमीदृशम् ॥

ācāram eva manyante garīyo dharmalakṣaṇam । apare naivam icchanti ye śaṅkhalikhitapriyāḥ । mārdavād atha lobhād vā te brūyur vākyam īdr̥śam ॥

आर्षमप्यत्र पश्यन्ति विकर्मस्थस्य यापनम् । न चार्षात्सदृशं किंचित्प्रमाणं विद्यते क्वचित् ॥

ārṣam apy atra paśyanti vikarmasthasya yāpanam । na cārṣāt sadr̥śaṁ kiṁ cit pramāṇaṁ vidyate kva cit ॥

देवा अपि विकर्मस्थं यातयन्ति नराधमम् । व्याजेन विन्दन्वित्तं हि धर्मात्तु परिहीयते ॥

devā api vikarmasthaṁ yātayanti narādhamam । vyājena vindan vittaṁ hi dharmāt tu parihīyate ॥

सर्वतः सत्कृतः सद्भिर्भूतिप्रभवकारणैः । हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं व्यवस्यति ॥

sarvataḥ satkr̥taḥ sadbhir bhūtiprabhavakāraṇaiḥ । hr̥dayenābhyanujñāto yo dharmas taṁ vyavasyati ॥

यश्चतुर्गुणसंपन्नं धर्मं वेद स धर्मवित् । अहेरिव हि धर्मस्य पदं दुःखं गवेषितुम् ॥

yaś caturguṇasaṁpannaṁ dharmaṁ veda sa dharmavit । aher iva hi dharmasya padaṁ duḥkhaṁ gaveṣitum ॥

यथा मृगस्य विद्धस्य मृगव्याधः पदं नयेत् । कक्षे रुधिरपातेन तथा धर्मपदं नयेत् ॥

yathā mr̥gasya viddhasya mr̥gavyādhaḥ padaṁ nayet । kakṣe rudhirapātena tathā dharmapadaṁ nayet ॥

एवं सद्भिर्विनीतेन पथा गन्तव्यमच्युत । राजर्षीणां वृत्तमेतदवगच्छ युधिष्ठिर ॥

evaṁ sadbhir vinītena pathā gantavyam acyuta । rājarṣīṇāṁ vr̥ttam etad avagaccha yudhiṣṭhira ॥