Adhyāya 128

युधिष्ठिर उवाच । मित्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः । राज्ञः संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत ॥

yudhiṣṭhira uvāca । mitraiḥ prahīyamāṇasya bahvamitrasya kā gatiḥ । rājñaḥ saṁkṣīṇakośasya balahīnasya bhārata ॥

दुष्टामात्यसहायस्य स्रुतमन्त्रस्य सर्वतः । राज्यात्प्रच्यवमानस्य गतिमन्यामपश्यतः ॥

duṣṭāmātyasahāyasya srutamantrasya sarvataḥ । rājyāt pracyavamānasya gatim anyām apaśyataḥ ॥

परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसा । असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः ॥

paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasā । asaṁvihitarāṣṭrasya deśakālāvajānataḥ ॥

अप्राप्यं च भवेत्सान्त्वं भेदो वाप्यतिपीडनात् । जीवितं चार्थहेतोर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत् ॥

aprāpyaṁ ca bhavet sāntvaṁ bhedo vāpy atipīḍanāt । jīvitaṁ cārthahetor vā tatra kiṁ sukr̥taṁ bhavet ॥

भीष्म उवाच । गुह्यं मा धर्ममप्राक्षीरतीव भरतर्षभ । अपृष्टो नोत्सहे वक्तुं धर्ममेनं युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । guhyaṁ mā dharmam aprākṣīr atīva bharatarṣabha । apr̥ṣṭo notsahe vaktuṁ dharmam enaṁ yudhiṣṭhira ॥

धर्मो ह्यणीयान्वचनाद्बुद्धेश्च भरतर्षभ । श्रुत्वोपास्य सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित् ॥

dharmo hy aṇīyān vacanād buddheś ca bharatarṣabha । śrutvopāsya sadācāraiḥ sādhur bhavati sa kva cit ॥

कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्यो न वा पुनः । तादृशोऽयमनुप्रश्नः स व्यवस्यस्त्वया धिया ॥

karmaṇā buddhipūrveṇa bhavaty āḍhyo na vā punaḥ । tādr̥śo ’yam anupraśnaḥ sa vyavasyas tvayā dhiyā ॥

उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत । नाहमेतादृशं धर्मं बुभूषे धर्मकारणात् । दुःखादान इहाढ्येषु स्यात्तु पश्चात्क्षमो मतः ॥

upāyaṁ dharmabahulaṁ yātrārthaṁ śr̥ṇu bhārata । nāham etādr̥śaṁ dharmaṁ bubhūṣe dharmakāraṇāt । duḥkhādāna ihāḍhyeṣu syāt tu paścāt kṣamo mataḥ ॥

अनुगम्य गतीनां च सर्वासामेव निश्चयम् । यथा यथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षते । तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते ॥

anugamya gatīnāṁ ca sarvāsām eva niścayam । yathā yathā hi puruṣo nityaṁ śāstram avekṣate । tathā tathā vijānāti vijñānaṁ cāsya rocate ॥

अविज्ञानादयोगश्च पुरुषस्योपजायते । अविज्ञानादयोगो हि योगो भूतिकरः पुनः ॥

avijñānād ayogaś ca puruṣasyopajāyate । avijñānād ayogo hi yogo bhūtikaraḥ punaḥ ॥

अशङ्कमानो वचनमनसूयुरिदं शृणु । राज्ञः कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षयः ॥

aśaṅkamāno vacanam anasūyur idaṁ śr̥ṇu । rājñaḥ kośakṣayād eva jāyate balasaṁkṣayaḥ ॥

कोशं संजनयेद्राजा निर्जलेभ्यो यथा जलम् । कालं प्राप्यानुगृह्णीयादेष धर्मोऽत्र सांप्रतम् ॥

kośaṁ saṁjanayed rājā nirjalebhyo yathā jalam । kālaṁ prāpyānugr̥hṇīyād eṣa dharmo ’tra sāṁpratam ॥

उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैराचरितं जनैः । अन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वन्यश्च भारत ॥

upāyadharmaṁ prāpyainaṁ pūrvair ācaritaṁ janaiḥ । anyo dharmaḥ samarthānām āpatsv anyaś ca bhārata ॥

प्राक्कोशः प्रोच्यते धर्मो बुद्धिर्धर्माद्गरीयसी । धर्मं प्राप्य न्यायवृत्तिमबलीयान्न विन्दति ॥

prākkośaḥ procyate dharmo buddhir dharmād garīyasī । dharmaṁ prāpya nyāyavr̥ttim abalīyān na vindati ॥

यस्माद्धनस्योपपत्तिरेकान्तेन न विद्यते । तस्मादापद्यधर्मोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः ॥

yasmād dhanasyopapattir ekāntena na vidyate । tasmād āpady adharmo ’pi śrūyate dharmalakṣaṇaḥ ॥

अधर्मो जायते यस्मिन्निति वै कवयो विदुः । अनन्तरः क्षत्रियस्य इति वै विचिकित्ससे ॥

adharmo jāyate yasminn iti vai kavayo viduḥ । anantaraḥ kṣatriyasya iti vai vicikitsase ॥

यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा । तत्कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानमवसादयेत् ॥

yathāsya dharmo na glāyen neyāc chatruvaśaṁ yathā । tat kartavyam ihety āhur nātmānam avasādayet ॥

सन्नात्मा नैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः । सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चयः ॥

sannātmā naiva dharmasya na parasya na cātmanaḥ । sarvopāyair ujjihīrṣed ātmānam iti niścayaḥ ॥

तत्र धर्मविदां तात निश्चयो धर्मनैपुणे । उद्यमो जीवनं क्षत्रे बाहुवीर्यादिति श्रुतिः ॥

tatra dharmavidāṁ tāta niścayo dharmanaipuṇe । udyamo jīvanaṁ kṣatre bāhuvīryād iti śrutiḥ ॥

क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हति । अन्यत्र तापसस्वाच्च ब्राह्मणस्वाच्च भारत ॥

kṣatriyo vr̥ttisaṁrodhe kasya nādātum arhati । anyatra tāpasasvāc ca brāhmaṇasvāc ca bhārata ॥

यथा वै ब्राह्मणः सीदन्नयाज्यमपि याजयेत् । अभोज्यान्नानि चाश्नीयात्तथेदं नात्र संशयः ॥

yathā vai brāhmaṇaḥ sīdann ayājyam api yājayet । abhojyānnāni cāśnīyāt tathedaṁ nātra saṁśayaḥ ॥

पीडितस्य किमद्वारमुत्पथो निधृतस्य वा । अद्वारतः प्रद्रवति यदा भवति पीडितः ॥

pīḍitasya kim advāram utpatho nidhr̥tasya vā । advārataḥ pradravati yadā bhavati pīḍitaḥ ॥

तस्य कोशबलज्यान्या सर्वलोकपराभवः । भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ॥

tasya kośabalajyānyā sarvalokaparābhavaḥ । bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā ॥

स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर्यान्याननुपजीवतः । वहतः प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम् ॥

svadharmānantarā vr̥ttir yānyān anupajīvataḥ । vahataḥ prathamaṁ kalpam anukalpena jīvanam ॥

आपद्गतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम् । अपि ह्येतद्ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये ॥

āpadgatena dharmāṇām anyāyenopajīvanam । api hy etad brāhmaṇeṣu dr̥ṣṭaṁ vr̥ttiparikṣaye ॥

क्षत्रिये संशयः कः स्यादित्येतन्निश्चितं सदा । आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्कथंचन ॥

kṣatriye saṁśayaḥ kaḥ syād ity etan niścitaṁ sadā । ādadīta viśiṣṭebhyo nāvasīdet kathaṁ cana ॥

हन्तारं रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः । तस्मात्संरक्षता कार्यमादानं क्षत्रबन्धुना ॥

hantāraṁ rakṣitāraṁ ca prajānāṁ kṣatriyaṁ viduḥ । tasmāt saṁrakṣatā kāryam ādānaṁ kṣatrabandhunā ॥

अन्यत्र राजन्हिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित् । अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः ॥

anyatra rājan hiṁsāyā vr̥ttir nehāsti kasya cit । apy araṇyasamutthasya ekasya carato muneḥ ॥

न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यमास्थाय जीवितुम् । विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सता ॥

na śaṅkhalikhitāṁ vr̥ttiṁ śakyam āsthāya jīvitum । viśeṣataḥ kuruśreṣṭha prajāpālanam īpsatā ॥

परस्पराभिसंरक्षा राज्ञा राष्ट्रेण चापदि । नित्यमेवेह कर्तव्या एष धर्मः सनातनः ॥

parasparābhisaṁrakṣā rājñā rāṣṭreṇa cāpadi । nityam eveha kartavyā eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ॥

राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्यौघैः परिरक्षति । राष्ट्रेण राजा व्यसने परिरक्ष्यस्तथा भवेत् ॥

rājā rāṣṭraṁ yathāpatsu dravyaughaiḥ parirakṣati । rāṣṭreṇa rājā vyasane parirakṣyas tathā bhavet ॥

कोशं दण्डं बलं मित्रं यदन्यदपि संचितम् । न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगते क्षुधा ॥

kośaṁ daṇḍaṁ balaṁ mitraṁ yad anyad api saṁcitam । na kurvītāntaraṁ rāṣṭre rājā parigate kṣudhā ॥

बीजं भक्तेन संपाद्यमिति धर्मविदो विदुः । अत्रैतच्छम्बरस्याहुर्महामायस्य दर्शनम् ॥

bījaṁ bhaktena saṁpādyam iti dharmavido viduḥ । atraitac chambarasyāhur mahāmāyasya darśanam ॥

धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रे यस्यावसीदति । अवृत्त्यान्त्यमनुष्योऽपि यो वै वेद शिबेर्वचः ॥

dhik tasya jīvitaṁ rājño rāṣṭre yasyāvasīdati । avr̥ttyāntyamanuṣyo ’pi yo vai veda śiber vacaḥ ॥

राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम् । तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः ॥

rājñaḥ kośabalaṁ mūlaṁ kośamūlaṁ punar balam । tan mūlaṁ sarvadharmāṇāṁ dharmamūlāḥ punaḥ prajāḥ ॥

नान्यानपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम् । तदर्थं पीडयित्वा च दोषं न प्राप्तुमर्हति ॥

nānyān apīḍayitveha kośaḥ śakyaḥ kuto balam । tadarthaṁ pīḍayitvā ca doṣaṁ na prāptum arhati ॥

अकार्यमपि यज्ञार्थं क्रियते यज्ञकर्मसु । एतस्मात्कारणाद्राजा न दोषं प्राप्तुमर्हति ॥

akāryam api yajñārthaṁ kriyate yajñakarmasu । etasmāt kāraṇād rājā na doṣaṁ prāptum arhati ॥

अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम् । अनर्थार्थमथाप्यन्यत्तत्सर्वं ह्यर्थलक्षणम् । एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम् ॥

arthārtham anyad bhavati viparītam athāparam । anarthārtham athāpy anyat tat sarvaṁ hy arthalakṣaṇam । evaṁ buddhyā saṁprapaśyen medhāvī kāryaniścayam ॥

यज्ञार्थमन्यद्भवति यज्ञे नार्थस्तथापरः । यज्ञस्यार्थार्थमेवान्यत्तत्सर्वं यज्ञसाधनम् ॥

yajñārtham anyad bhavati yajñe nārthas tathāparaḥ । yajñasyārthārtham evānyat tat sarvaṁ yajñasādhanam ॥

उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम् । यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिनः ॥

upamām atra vakṣyāmi dharmatattvaprakāśinīm । yūpaṁ chindanti yajñārthaṁ tatra ye paripanthinaḥ ॥

द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपि । ते चापि निपतन्तोऽन्यान्निघ्नन्ति च वनस्पतीन् ॥

drumāḥ ke cana sāmantā dhruvaṁ chindanti tān api । te cāpi nipatanto ’nyān nighnanti ca vanaspatīn ॥

एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनः । तानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप ॥

evaṁ kośasya mahato ye narāḥ paripanthinaḥ । tān ahatvā na paśyāmi siddhim atra paraṁtapa ॥

धनेन जयते लोकावुभौ परमिमं तथा । सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा ॥

dhanena jayate lokāv ubhau param imaṁ tathā । satyaṁ ca dharmavacanaṁ yathā nāsty adhanas tathā ॥

सर्वोपायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनम् । न तुल्यदोषः स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत ॥

sarvopāyair ādadīta dhanaṁ yajñaprayojanam । na tulyadoṣaḥ syād evaṁ kāryākāryeṣu bhārata ॥

नैतौ संभवतो राजन्कथंचिदपि भारत । न ह्यरण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित् ॥

naitau saṁbhavato rājan kathaṁ cid api bhārata । na hy araṇyeṣu paśyāmi dhanavr̥ddhān ahaṁ kva cit ॥

यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किंचन । ममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्ययं काङ्क्षते जनः ॥

yad idaṁ dr̥śyate vittaṁ pr̥thivyām iha kiṁ cana । mamedaṁ syān mamedaṁ syād ity ayaṁ kāṅkṣate janaḥ ॥

न च राज्यसमो धर्मः कश्चिदस्ति परंतप । धर्मं शंसन्ति ते राज्ञामापदर्थमितोऽन्यथा ॥

na ca rājyasamo dharmaḥ kaś cid asti paraṁtapa । dharmaṁ śaṁsanti te rājñām āpadartham ito ’nyathā ॥

दानेन कर्मणा चान्ये तपसान्ये तपस्विनः । बुद्ध्या दाक्ष्येण चाप्यन्ये चिन्वन्ति धनसंचयान् ॥

dānena karmaṇā cānye tapasānye tapasvinaḥ । buddhyā dākṣyeṇa cāpy anye cinvanti dhanasaṁcayān ॥

अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान्भवेत् । सर्वं धनवतः प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान् । कोशाद्धर्मश्च कामश्च परो लोकस्तथाप्ययम् ॥

adhanaṁ durbalaṁ prāhur dhanena balavān bhavet । sarvaṁ dhanavataḥ prāpyaṁ sarvaṁ tarati kośavān । kośād dharmaś ca kāmaś ca paro lokas tathāpy ayam ॥