Adhyāya 126

भीष्म उवाच । ततस्तेषां समस्तानामृषीणामृषिसत्तमः । ऋषभो नाम विप्रर्षिः स्मयन्निव ततोऽब्रवीत् ॥

bhīṣma uvāca । tatas teṣāṁ samastānām r̥ṣīṇām r̥ṣisattamaḥ । r̥ṣabho nāma viprarṣiḥ smayann iva tato ’bravīt ॥

पुराहं राजशार्दूल तीर्थान्यनुचरन्प्रभो । समासादितवान्दिव्यं नरनारायणाश्रमम् ॥

purāhaṁ rājaśārdūla tīrthāny anucaran prabho । samāsāditavān divyaṁ naranārāyaṇāśramam ॥

यत्र सा बदरी रम्या ह्रदो वैहायसस्तथा । यत्र चाश्वशिरा राजन्वेदान्पठति शाश्वतान् ॥

yatra sā badarī ramyā hrado vaihāyasas tathā । yatra cāśvaśirā rājan vedān paṭhati śāśvatān ॥

तस्मिन्सरसि कृत्वाहं विधिवत्तर्पणं पुरा । पितॄणां देवतानां च ततोऽऽश्रममियां तदा ॥

tasmin sarasi kr̥tvāhaṁ vidhivat tarpaṇaṁ purā । pitr̥̄ṇāṁ devatānāṁ ca tato ’’śramam iyāṁ tadā ॥

रेमाते यत्र तौ नित्यं नरनारायणावृषी । अदूरादाश्रमं कंचिद्वासार्थमगमं ततः ॥

remāte yatra tau nityaṁ naranārāyaṇāv r̥ṣī । adūrād āśramaṁ kaṁ cid vāsārtham agamaṁ tataḥ ॥

ततश्चीराजिनधरं कृशमुच्चमतीव च । अद्राक्षमृषिमायान्तं तनुं नाम तपोनिधिम् ॥

tataś cīrājinadharaṁ kr̥śam uccam atīva ca । adrākṣam r̥ṣim āyāntaṁ tanuṁ nāma taponidhim ॥

अन्यैर्नरैर्महाबाहो वपुषाष्टगुणान्वितम् । कृशता चापि राजर्षे न दृष्टा तादृशी क्वचित् ॥

anyair narair mahābāho vapuṣāṣṭaguṇānvitam । kr̥śatā cāpi rājarṣe na dr̥ṣṭā tādr̥śī kva cit ॥

शरीरमपि राजेन्द्र तस्य कानिष्ठिकासमम् । ग्रीवा बाहू तथा पादौ केशाश्चाद्भुतदर्शनाः ॥

śarīram api rājendra tasya kāniṣṭhikāsamam । grīvā bāhū tathā pādau keśāś cādbhutadarśanāḥ ॥

शिरः कायानुरूपं च कर्णौ नेत्रे तथैव च । तस्य वाक्चैव चेष्टा च सामान्ये राजसत्तम ॥

śiraḥ kāyānurūpaṁ ca karṇau netre tathaiva ca । tasya vāk caiva ceṣṭā ca sāmānye rājasattama ॥

दृष्ट्वाहं तं कृशं विप्रं भीतः परमदुर्मनाः । पादौ तस्याभिवाद्याथ स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः ॥

dr̥ṣṭvāhaṁ taṁ kr̥śaṁ vipraṁ bhītaḥ paramadurmanāḥ । pādau tasyābhivādyātha sthitaḥ prāñjalir agrataḥ ॥

निवेद्य नाम गोत्रं च पितरं च नरर्षभ । प्रदिष्टे चासने तेन शनैरहमुपाविशम् ॥

nivedya nāma gotraṁ ca pitaraṁ ca nararṣabha । pradiṣṭe cāsane tena śanair aham upāviśam ॥

ततः स कथयामास कथा धर्मार्थसंहिताः । ऋषिमध्ये महाराज तत्र धर्मभृतां वरः ॥

tataḥ sa kathayām āsa kathā dharmārthasaṁhitāḥ । r̥ṣimadhye mahārāja tatra dharmabhr̥tāṁ varaḥ ॥

तस्मिंस्तु कथयत्येव राजा राजीवलोचनः । उपायाज्जवनैरश्वैः सबलः सावरोधनः ॥

tasmiṁs tu kathayaty eva rājā rājīvalocanaḥ । upāyāj javanair aśvaiḥ sabalaḥ sāvarodhanaḥ ॥

स्मरन्पुत्रमरण्ये वै नष्टं परमदुर्मनाः । भूरिद्युम्नपिता धीमान्रघुश्रेष्ठो महायशाः ॥

smaran putram araṇye vai naṣṭaṁ paramadurmanāḥ । bhūridyumnapitā dhīmān raghuśreṣṭho mahāyaśāḥ ॥

इह द्रक्ष्यामि तं पुत्रं द्रक्ष्यामीहेति पार्थिवः । एवमाशाकृतो राजंश्चरन्वनमिदं पुरा ॥

iha drakṣyāmi taṁ putraṁ drakṣyāmīheti pārthivaḥ । evam āśākr̥to rājaṁś caran vanam idaṁ purā ॥

दुर्लभः स मया द्रष्टुं नूनं परमधार्मिकः । एकः पुत्रो महारण्ये नष्ट इत्यसकृत्तदा ॥

durlabhaḥ sa mayā draṣṭuṁ nūnaṁ paramadhārmikaḥ । ekaḥ putro mahāraṇye naṣṭa ity asakr̥t tadā ॥

दुर्लभः स मया द्रष्टुमाशा च महती मम । तया परीतगात्रोऽहं मुमूर्षुर्नात्र संशयः ॥

durlabhaḥ sa mayā draṣṭum āśā ca mahatī mama । tayā parītagātro ’haṁ mumūrṣur nātra saṁśayaḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा स भगवांस्तनुर्मुनिवरोत्तमः । अवाक्शिरा ध्यानपरो मुहूर्तमिव तस्थिवान् ॥

etac chrutvā sa bhagavāṁs tanur munivarottamaḥ । avākśirā dhyānaparo muhūrtam iva tasthivān ॥

तमनुध्यान्तमालक्ष्य राजा परमदुर्मनाः । उवाच वाक्यं दीनात्मा मन्दं मन्दमिवासकृत् ॥

tam anudhyāntam ālakṣya rājā paramadurmanāḥ । uvāca vākyaṁ dīnātmā mandaṁ mandam ivāsakr̥t ॥

दुर्लभं किं नु विप्रर्षे आशायाश्चैव किं भवेत् । ब्रवीतु भगवानेतद्यदि गुह्यं न तन्मयि ॥

durlabhaṁ kiṁ nu viprarṣe āśāyāś caiva kiṁ bhavet । bravītu bhagavān etad yadi guhyaṁ na tan mayi ॥

महर्षिर्भगवांस्तेन पूर्वमासीद्विमानितः । बालिशां बुद्धिमास्थाय मन्दभाग्यतयात्मनः ॥

maharṣir bhagavāṁs tena pūrvam āsīd vimānitaḥ । bāliśāṁ buddhim āsthāya mandabhāgyatayātmanaḥ ॥

अर्थयन्कलशं राजन्काञ्चनं वल्कलानि च । निर्विण्णः स तु विप्रर्षिर्निराशः समपद्यत ॥

arthayan kalaśaṁ rājan kāñcanaṁ valkalāni ca । nirviṇṇaḥ sa tu viprarṣir nirāśaḥ samapadyata ॥

एवमुक्त्वाभिवाद्याथ तमृषिं लोकपूजितम् । श्रान्तो न्यषीदद्धर्मात्मा यथा त्वं नरसत्तम ॥

evam uktvābhivādyātha tam r̥ṣiṁ lokapūjitam । śrānto nyaṣīdad dharmātmā yathā tvaṁ narasattama ॥

अर्घ्यं ततः समानीय पाद्यं चैव महानृषिः । आरण्यकेन विधिना राज्ञे सर्वं न्यवेदयत् ॥

arghyaṁ tataḥ samānīya pādyaṁ caiva mahān r̥ṣiḥ । āraṇyakena vidhinā rājñe sarvaṁ nyavedayat ॥

ततस्ते मुनयः सर्वे परिवार्य नरर्षभम् । उपाविशन्पुरस्कृत्य सप्तर्षय इव ध्रुवम् ॥

tatas te munayaḥ sarve parivārya nararṣabham । upāviśan puraskr̥tya saptarṣaya iva dhruvam ॥

अपृच्छंश्चैव ते तत्र राजानमपराजितम् । प्रयोजनमिदं सर्वमाश्रमस्य प्रवेशनम् ॥

apr̥cchaṁś caiva te tatra rājānam aparājitam । prayojanam idaṁ sarvam āśramasya praveśanam ॥

राजोवाच । वीरद्युम्न इति ख्यातो राजाहं दिक्षु विश्रुतः । भूरिद्युम्नं सुतं नष्टमन्वेष्टुं वनमागतः ॥

rājovāca । vīradyumna iti khyāto rājāhaṁ dikṣu viśrutaḥ । bhūridyumnaṁ sutaṁ naṣṭam anveṣṭuṁ vanam āgataḥ ॥

एकपुत्रः स विप्राग्र्य बाल एव च सोऽनघ । न दृश्यते वने चास्मिंस्तमन्वेष्टुं चराम्यहम् ॥

ekaputraḥ sa viprāgrya bāla eva ca so ’nagha । na dr̥śyate vane cāsmiṁs tam anveṣṭuṁ carāmy aham ॥

ऋषभ उवाच । एवमुक्ते तु वचने राज्ञा मुनिरधोमुखः । तूष्णीमेवाभवत्तत्र न च प्रत्युक्तवान्नृपम् ॥

r̥ṣabha uvāca । evam ukte tu vacane rājñā munir adhomukhaḥ । tūṣṇīm evābhavat tatra na ca pratyuktavān nr̥pam ॥

स हि तेन पुरा विप्रो राज्ञा नात्यर्थमानितः । आशाकृशं च राजेन्द्र तपो दीर्घं समास्थितः ॥

sa hi tena purā vipro rājñā nātyarthamānitaḥ । āśākr̥śaṁ ca rājendra tapo dīrghaṁ samāsthitaḥ ॥

प्रतिग्रहमहं राज्ञां न करिष्ये कथंचन । अन्येषां चैव वर्णानामिति कृत्वा धियं तदा ॥

pratigraham ahaṁ rājñāṁ na kariṣye kathaṁ cana । anyeṣāṁ caiva varṇānām iti kr̥tvā dhiyaṁ tadā ॥

आशा हि पुरुषं बालं लालापयति तस्थुषी । तामहं व्यपनेष्यामि इति कृत्वा व्यवस्थितः ॥

āśā hi puruṣaṁ bālaṁ lālāpayati tasthuṣī । tām ahaṁ vyapaneṣyāmi iti kr̥tvā vyavasthitaḥ ॥

राजोवाच । आशायाः किं कृशत्वं च किं चेह भुवि दुर्लभम् । ब्रवीतु भगवानेतत्त्वं हि धर्मार्थदर्शिवान् ॥

rājovāca । āśāyāḥ kiṁ kr̥śatvaṁ ca kiṁ ceha bhuvi durlabham । bravītu bhagavān etat tvaṁ hi dharmārthadarśivān ॥

ऋषभ उवाच । ततः संस्मृत्य तत्सर्वं स्मारयिष्यन्निवाब्रवीत् । राजानं भगवान्विप्रस्ततः कृशतनुस्तनुः ॥

r̥ṣabha uvāca । tataḥ saṁsmr̥tya tat sarvaṁ smārayiṣyann ivābravīt । rājānaṁ bhagavān vipras tataḥ kr̥śatanus tanuḥ ॥

कृशत्वे न समं राजन्नाशाया विद्यते नृप । तस्या वै दुर्लभत्वात्तु प्रार्थिताः पार्थिवा मया ॥

kr̥śatve na samaṁ rājann āśāyā vidyate nr̥pa । tasyā vai durlabhatvāt tu prārthitāḥ pārthivā mayā ॥

राजोवाच । कृशाकृशे मया ब्रह्मन्गृहीते वचनात्तव । दुर्लभत्वं च तस्यैव वेदवाक्यमिव द्विज ॥

rājovāca । kr̥śākr̥śe mayā brahman gr̥hīte vacanāt tava । durlabhatvaṁ ca tasyaiva vedavākyam iva dvija ॥

संशयस्तु महाप्राज्ञ संजातो हृदये मम । तन्मे सत्तम तत्त्वेन वक्तुमर्हसि पृच्छतः ॥

saṁśayas tu mahāprājña saṁjāto hr̥daye mama । tan me sattama tattvena vaktum arhasi pr̥cchataḥ ॥

त्वत्तः कृशतरं किं नु ब्रवीतु भगवानिदम् । यदि गुह्यं न ते विप्र लोकेऽस्मिन्किं नु दुर्लभम् ॥

tvattaḥ kr̥śataraṁ kiṁ nu bravītu bhagavān idam । yadi guhyaṁ na te vipra loke ’smin kiṁ nu durlabham ॥

कृशतनुरुवाच । दुर्लभोऽप्यथ वा नास्ति योऽर्थी धृतिमिवाप्नुयात् । सुदुर्लभतरस्तात योऽर्थिनं नावमन्यते ॥

kr̥śatanur uvāca । durlabho ’py atha vā nāsti yo ’rthī dhr̥tim ivāpnuyāt । sudurlabhataras tāta yo ’rthinaṁ nāvamanyate ॥

संश्रुत्य नोपक्रियते परं शक्त्या यथार्हतः । सक्ता या सर्वभूतेषु साशा कृशतरी मया ॥

saṁśrutya nopakriyate paraṁ śaktyā yathārhataḥ । saktā yā sarvabhūteṣu sāśā kr̥śatarī mayā ॥

एकपुत्रः पिता पुत्रे नष्टे वा प्रोषिते तथा । प्रवृत्तिं यो न जानाति साशा कृशतरी मया ॥

ekaputraḥ pitā putre naṣṭe vā proṣite tathā । pravr̥ttiṁ yo na jānāti sāśā kr̥śatarī mayā ॥

प्रसवे चैव नारीणां वृद्धानां पुत्रकारिता । तथा नरेन्द्र धनिनामाशा कृशतरी मया ॥

prasave caiva nārīṇāṁ vr̥ddhānāṁ putrakāritā । tathā narendra dhaninām āśā kr̥śatarī mayā ॥

ऋषभ उवाच । एतच्छ्रुत्वा ततो राजन्स राजा सावरोधनः । संस्पृश्य पादौ शिरसा निपपात द्विजर्षभे ॥

r̥ṣabha uvāca । etac chrutvā tato rājan sa rājā sāvarodhanaḥ । saṁspr̥śya pādau śirasā nipapāta dvijarṣabhe ॥

राजोवाच । प्रसादये त्वा भगवन्पुत्रेणेच्छामि संगतिम् । वृणीष्व च वरं विप्र यमिच्छसि यथाविधि ॥

rājovāca । prasādaye tvā bhagavan putreṇecchāmi saṁgatim । vr̥ṇīṣva ca varaṁ vipra yam icchasi yathāvidhi ॥

ऋषभ उवाच । अब्रवीच्च हि तं वाक्यं राजा राजीवलोचनः । सत्यमेतद्यथा विप्र त्वयोक्तं नास्त्यतो मृषा ॥

r̥ṣabha uvāca । abravīc ca hi taṁ vākyaṁ rājā rājīvalocanaḥ । satyam etad yathā vipra tvayoktaṁ nāsty ato mr̥ṣā ॥

ततः प्रहस्य भगवांस्तनुर्धर्मभृतां वरः । पुत्रमस्यानयत्क्षिप्रं तपसा च श्रुतेन च ॥

tataḥ prahasya bhagavāṁs tanur dharmabhr̥tāṁ varaḥ । putram asyānayat kṣipraṁ tapasā ca śrutena ca ॥

तं समानाय्य पुत्रं तु तदोपालभ्य पार्थिवम् । आत्मानं दर्शयामास धर्मं धर्मभृतां वरः ॥

taṁ samānāyya putraṁ tu tadopālabhya pārthivam । ātmānaṁ darśayām āsa dharmaṁ dharmabhr̥tāṁ varaḥ ॥

संदर्शयित्वा चात्मानं दिव्यमद्भुतदर्शनम् । विपाप्मा विगतक्रोधश्चचार वनमन्तिकात् ॥

saṁdarśayitvā cātmānaṁ divyam adbhutadarśanam । vipāpmā vigatakrodhaś cacāra vanam antikāt ॥

एतद्दृष्टं मया राजंस्ततश्च वचनं श्रुतम् । आशामपनयस्वाशु ततः कृशतरीमिमाम् ॥

etad dr̥ṣṭaṁ mayā rājaṁs tataś ca vacanaṁ śrutam । āśām apanayasvāśu tataḥ kr̥śatarīm imām ॥

भीष्म उवाच । स तत्रोक्तो महाराज ऋषभेण महात्मना । सुमित्रोऽपनयत्क्षिप्रमाशां कृशतरीं तदा ॥

bhīṣma uvāca । sa tatrokto mahārāja r̥ṣabheṇa mahātmanā । sumitro ’panayat kṣipram āśāṁ kr̥śatarīṁ tadā ॥

एवं त्वमपि कौन्तेय श्रुत्वा वाणीमिमां मम । स्थिरो भव यथा राजन्हिमवानचलोत्तमः ॥

evaṁ tvam api kaunteya śrutvā vāṇīm imāṁ mama । sthiro bhava yathā rājan himavān acalottamaḥ ॥

त्वं हि द्रष्टा च श्रोता च कृच्छ्रेष्वर्थकृतेष्विह । श्रुत्वा मम महाराज न संतप्तुमिहार्हसि ॥

tvaṁ hi draṣṭā ca śrotā ca kr̥cchreṣv arthakr̥teṣv iha । śrutvā mama mahārāja na saṁtaptum ihārhasi ॥