Adhyāya 125

युधिष्ठिर उवाच । शीलं प्रधानं पुरुषे कथितं ते पितामह । कथमाशा समुत्पन्ना या च सा तद्वदस्व मे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śīlaṁ pradhānaṁ puruṣe kathitaṁ te pitāmaha । katham āśā samutpannā yā ca sā tad vadasva me ॥

संशयो मे महानेष समुत्पन्नः पितामह । छेत्ता च तस्य नान्योऽस्ति त्वत्तः परपुरंजय ॥

saṁśayo me mahān eṣa samutpannaḥ pitāmaha । chettā ca tasya nānyo ’sti tvattaḥ parapuraṁjaya ॥

पितामहाशा महती ममासीद्धि सुयोधने । प्राप्ते युद्धे तु यद्युक्तं तत्कर्तायमिति प्रभो ॥

pitāmahāśā mahatī mamāsīd dhi suyodhane । prāpte yuddhe tu yad yuktaṁ tat kartāyam iti prabho ॥

सर्वस्याशा सुमहती पुरुषस्योपजायते । तस्यां विहन्यमानायां दुःखो मृत्युरसंशयम् ॥

sarvasyāśā sumahatī puruṣasyopajāyate । tasyāṁ vihanyamānāyāṁ duḥkho mr̥tyur asaṁśayam ॥

सोऽहं हताशो दुर्बुद्धिः कृतस्तेन दुरात्मना । धार्तराष्ट्रेण राजेन्द्र पश्य मन्दात्मतां मम ॥

so ’haṁ hatāśo durbuddhiḥ kr̥tas tena durātmanā । dhārtarāṣṭreṇa rājendra paśya mandātmatāṁ mama ॥

आशां महत्तरां मन्ये पर्वतादपि सद्रुमात् । आकाशादपि वा राजन्नप्रमेयैव वा पुनः ॥

āśāṁ mahattarāṁ manye parvatād api sadrumāt । ākāśād api vā rājann aprameyaiva vā punaḥ ॥

एषा चैव कुरुश्रेष्ठ दुर्विचिन्त्या सुदुर्लभा । दुर्लभत्वाच्च पश्यामि किमन्यद्दुर्लभं ततः ॥

eṣā caiva kuruśreṣṭha durvicintyā sudurlabhā । durlabhatvāc ca paśyāmi kim anyad durlabhaṁ tataḥ ॥

भीष्म उवाच । अत्र ते वर्तयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध तत् । इतिहासं सुमित्रस्य निर्वृत्तमृषभस्य च ॥

bhīṣma uvāca । atra te vartayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha tat । itihāsaṁ sumitrasya nirvr̥ttam r̥ṣabhasya ca ॥

सुमित्रो नाम राजर्षिर्हैहयो मृगयां गतः । ससार स मृगं विद्ध्वा बाणेन नतपर्वणा ॥

sumitro nāma rājarṣir haihayo mr̥gayāṁ gataḥ । sasāra sa mr̥gaṁ viddhvā bāṇena nataparvaṇā ॥

स मृगो बाणमादाय ययावमितविक्रमः । स च राजा बली तूर्णं ससार मृगमन्तिकात् ॥

sa mr̥go bāṇam ādāya yayāv amitavikramaḥ । sa ca rājā balī tūrṇaṁ sasāra mr̥gam antikāt ॥

ततो निम्नं स्थलं चैव स मृगोऽद्रवदाशुगः । मुहूर्तमेव राजेन्द्र समेन स पथागमत् ॥

tato nimnaṁ sthalaṁ caiva sa mr̥go ’dravad āśugaḥ । muhūrtam eva rājendra samena sa pathāgamat ॥

ततः स राजा तारुण्यादौरसेन बलेन च । ससार बाणासनभृत्सखड्गो हंसवत्तदा ॥

tataḥ sa rājā tāruṇyād aurasena balena ca । sasāra bāṇāsanabhr̥t sakhaḍgo haṁsavat tadā ॥

तीर्त्वा नदान्नदीश्चैव पल्वलानि वनानि च । अतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य ससारैव वने चरन् ॥

tīrtvā nadān nadīś caiva palvalāni vanāni ca । atikramyābhyatikramya sasāraiva vane caran ॥

स तु कामान्मृगो राजन्नासाद्यासाद्य तं नृपम् । पुनरभ्येति जवनो जवेन महता ततः ॥

sa tu kāmān mr̥go rājann āsādyāsādya taṁ nr̥pam । punar abhyeti javano javena mahatā tataḥ ॥

स तस्य बाणैर्बहुभिः समभ्यस्तो वनेचरः । प्रक्रीडन्निव राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम् ॥

sa tasya bāṇair bahubhiḥ samabhyasto vanecaraḥ । prakrīḍann iva rājendra punar abhyeti cāntikam ॥

पुनश्च जवमास्थाय जवनो मृगयूथपः । अतीत्यातीत्य राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम् ॥

punaś ca javam āsthāya javano mr̥gayūthapaḥ । atītyātītya rājendra punar abhyeti cāntikam ॥

तस्य मर्मच्छिदं घोरं सुमित्रोऽमित्रकर्शनः । समादाय शरश्रेष्ठं कार्मुकान्निरवासृजत् ॥

tasya marmacchidaṁ ghoraṁ sumitro ’mitrakarśanaḥ । samādāya śaraśreṣṭhaṁ kārmukān niravāsr̥jat ॥

ततो गव्यूतिमात्रेण मृगयूथपयूथपः । तस्य बाणपथं त्यक्त्वा तस्थिवान्प्रहसन्निव ॥

tato gavyūtimātreṇa mr̥gayūthapayūthapaḥ । tasya bāṇapathaṁ tyaktvā tasthivān prahasann iva ॥

तस्मिन्निपतिते बाणे भूमौ प्रज्वलिते ततः । प्रविवेश महारण्यं मृगो राजाप्यथाद्रवत् ॥

tasmin nipatite bāṇe bhūmau prajvalite tataḥ । praviveśa mahāraṇyaṁ mr̥go rājāpy athādravat ॥

प्रविश्य तु महारण्यं तापसानामथाश्रमम् । आससाद ततो राजा श्रान्तश्चोपाविशत्पुनः ॥

praviśya tu mahāraṇyaṁ tāpasānām athāśramam । āsasāda tato rājā śrāntaś copāviśat punaḥ ॥

तं कार्मुकधरं दृष्ट्वा श्रमार्तं क्षुधितं तदा । समेत्य ऋषयस्तस्मिन्पूजां चक्रुर्यथाविधि ॥

taṁ kārmukadharaṁ dr̥ṣṭvā śramārtaṁ kṣudhitaṁ tadā । sametya r̥ṣayas tasmin pūjāṁ cakrur yathāvidhi ॥

ऋषयो राजशार्दूलमपृच्छन्स्वं प्रयोजनम् । केन भद्रमुखार्थेन संप्राप्तोऽसि तपोवनम् ॥

r̥ṣayo rājaśārdūlam apr̥cchan svaṁ prayojanam । kena bhadramukhārthena saṁprāpto ’si tapovanam ॥

पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशो धन्वी बाणी नरेश्वर । एतदिच्छाम विज्ञातुं कुतः प्राप्तोऽसि मानद । कस्मिन्कुले हि जातस्त्वं किंनामासि ब्रवीहि नः ॥

padātir baddhanistriṁśo dhanvī bāṇī nareśvara । etad icchāma vijñātuṁ kutaḥ prāpto ’si mānada । kasmin kule hi jātas tvaṁ kiṁnāmāsi bravīhi naḥ ॥

ततः स राजा सर्वेभ्यो द्विजेभ्यः पुरुषर्षभ । आचख्यौ तद्यथान्यायं परिचर्यां च भारत ॥

tataḥ sa rājā sarvebhyo dvijebhyaḥ puruṣarṣabha । ācakhyau tad yathānyāyaṁ paricaryāṁ ca bhārata ॥

हैहयानां कुले जातः सुमित्रो मित्रनन्दनः । चरामि मृगयूथानि निघ्नन्बाणैः सहस्रशः । बलेन महता गुप्तः सामात्यः सावरोधनः ॥

haihayānāṁ kule jātaḥ sumitro mitranandanaḥ । carāmi mr̥gayūthāni nighnan bāṇaiḥ sahasraśaḥ । balena mahatā guptaḥ sāmātyaḥ sāvarodhanaḥ ॥

मृगस्तु विद्धो बाणेन मया सरति शल्यवान् । तं द्रवन्तमनु प्राप्तो वनमेतद्यदृच्छया । भवत्सकाशे नष्टश्रीर्हताशः श्रमकर्शितः ॥

mr̥gas tu viddho bāṇena mayā sarati śalyavān । taṁ dravantam anu prāpto vanam etad yadr̥cchayā । bhavatsakāśe naṣṭaśrīr hatāśaḥ śramakarśitaḥ ॥

किं नु दुःखमतोऽन्यद्वै यदहं श्रमकर्शितः । भवतामाश्रमं प्राप्तो हताशो नष्टलक्षणः ॥

kiṁ nu duḥkham ato ’nyad vai yad ahaṁ śramakarśitaḥ । bhavatām āśramaṁ prāpto hatāśo naṣṭalakṣaṇaḥ ॥

न राजलक्षणत्यागो न पुरस्य तपोधनाः । दुःखं करोति तत्तीव्रं यथाशा विहता मम ॥

na rājalakṣaṇatyāgo na purasya tapodhanāḥ । duḥkhaṁ karoti tat tīvraṁ yathāśā vihatā mama ॥

हिमवान्वा महाशैलः समुद्रो वा महोदधिः । महत्त्वान्नान्वपद्येतां रोदस्योरन्तरं यथा । आशायास्तपसि श्रेष्ठास्तथा नान्तमहं गतः ॥

himavān vā mahāśailaḥ samudro vā mahodadhiḥ । mahattvān nānvapadyetāṁ rodasyor antaraṁ yathā । āśāyās tapasi śreṣṭhās tathā nāntam ahaṁ gataḥ ॥

भवतां विदितं सर्वं सर्वज्ञा हि तपोधनाः । भवन्तः सुमहाभागास्तस्मात्प्रक्ष्यामि संशयम् ॥

bhavatāṁ viditaṁ sarvaṁ sarvajñā hi tapodhanāḥ । bhavantaḥ sumahābhāgās tasmāt prakṣyāmi saṁśayam ॥

आशावान्पुरुषो यः स्यादन्तरिक्षमथापि वा । किं नु ज्यायस्तरं लोके महत्त्वात्प्रतिभाति वः । एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं किमिह दुर्लभम् ॥

āśāvān puruṣo yaḥ syād antarikṣam athāpi vā । kiṁ nu jyāyastaraṁ loke mahattvāt pratibhāti vaḥ । etad icchāmi tattvena śrotuṁ kim iha durlabham ॥

यदि गुह्यं तपोनित्या न वो ब्रूतेह माचिरम् । न हि गुह्यमतः श्रोतुमिच्छामि द्विजपुंगवाः ॥

yadi guhyaṁ taponityā na vo brūteha māciram । na hi guhyam ataḥ śrotum icchāmi dvijapuṁgavāḥ ॥

भवत्तपोविघातो वा येन स्याद्विरमे ततः । यदि वास्ति कथायोगो योऽयं प्रश्नो मयेरितः ॥

bhavattapovighāto vā yena syād virame tataḥ । yadi vāsti kathāyogo yo ’yaṁ praśno mayeritaḥ ॥

एतत्कारणसामग्र्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । भवन्तो हि तपोनित्या ब्रूयुरेतत्समाहिताः ॥

etat kāraṇasāmagryaṁ śrotum icchāmi tattvataḥ । bhavanto hi taponityā brūyur etat samāhitāḥ ॥