Adhyāya 124

युधिष्ठिर उवाच । इमे जना नरश्रेष्ठ प्रशंसन्ति सदा भुवि । धर्मस्य शीलमेवादौ ततो मे संशयो महान् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ime janā naraśreṣṭha praśaṁsanti sadā bhuvi । dharmasya śīlam evādau tato me saṁśayo mahān ॥

यदि तच्छक्यमस्माभिर्ज्ञातुं धर्मभृतां वर । श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं यथैतदुपलभ्यते ॥

yadi tac chakyam asmābhir jñātuṁ dharmabhr̥tāṁ vara । śrotum icchāmi tat sarvaṁ yathaitad upalabhyate ॥

कथं नु प्राप्यते शीलं श्रोतुमिच्छामि भारत । किंलक्षणं च तत्प्रोक्तं ब्रूहि मे वदतां वर ॥

kathaṁ nu prāpyate śīlaṁ śrotum icchāmi bhārata । kiṁlakṣaṇaṁ ca tat proktaṁ brūhi me vadatāṁ vara ॥

भीष्म उवाच । पुरा दुर्योधनेनेह धृतराष्ट्राय मानद । आख्यातं तप्यमानेन श्रियं दृष्ट्वा तथागताम् ॥

bhīṣma uvāca । purā duryodhaneneha dhr̥tarāṣṭrāya mānada । ākhyātaṁ tapyamānena śriyaṁ dr̥ṣṭvā tathāgatām ॥

इन्द्रप्रस्थे महाराज तव सभ्रातृकस्य ह । सभायां चावहसनं तत्सर्वं शृणु भारत ॥

indraprasthe mahārāja tava sabhrātr̥kasya ha । sabhāyāṁ cāvahasanaṁ tat sarvaṁ śr̥ṇu bhārata ॥

भवतस्तां सभां दृष्ट्वा समृद्धिं चाप्यनुत्तमाम् । दुर्योधनस्तदासीनः सर्वं पित्रे न्यवेदयत् ॥

bhavatas tāṁ sabhāṁ dr̥ṣṭvā samr̥ddhiṁ cāpy anuttamām । duryodhanas tadāsīnaḥ sarvaṁ pitre nyavedayat ॥

श्रुत्वा च धृतराष्ट्रोऽपि दुर्योधनवचस्तदा । अब्रवीत्कर्णसहितं दुर्योधनमिदं वचः ॥

śrutvā ca dhr̥tarāṣṭro ’pi duryodhanavacas tadā । abravīt karṇasahitaṁ duryodhanam idaṁ vacaḥ ॥

किमर्थं तप्यसे पुत्र श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । श्रुत्वा त्वामनुनेष्यामि यदि सम्यग्भविष्यसि ॥

kimarthaṁ tapyase putra śrotum icchāmi tattvataḥ । śrutvā tvām anuneṣyāmi yadi samyag bhaviṣyasi ॥

यथा त्वं महदैश्वर्यं प्राप्तः परपुरंजय । किंकरा भ्रातरः सर्वे मित्राः संबन्धिनस्तथा ॥

yathā tvaṁ mahad aiśvaryaṁ prāptaḥ parapuraṁjaya । kiṁkarā bhrātaraḥ sarve mitrāḥ saṁbandhinas tathā ॥

आच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितोदनम् । आजानेया वहन्ति त्वां कस्माच्छोचसि पुत्रक ॥

ācchādayasi prāvārān aśnāsi piśitodanam । ājāneyā vahanti tvāṁ kasmāc chocasi putraka ॥

दुर्योधन उवाच । दश तानि सहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम् । भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने ॥

duryodhana uvāca । daśa tāni sahasrāṇi snātakānāṁ mahātmanām । bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane ॥

दृष्ट्वा च तां सभां दिव्यां दिव्यपुष्पफलान्विताम् । अश्वांस्तित्तिरकल्माषान्रत्नानि विविधानि च ॥

dr̥ṣṭvā ca tāṁ sabhāṁ divyāṁ divyapuṣpaphalānvitām । aśvāṁs tittirakalmāṣān ratnāni vividhāni ca ॥

दृष्ट्वा तां पाण्डवेयानामृद्धिमिन्द्रोपमां शुभाम् । अमित्राणां सुमहतीमनुशोचामि मानद ॥

dr̥ṣṭvā tāṁ pāṇḍaveyānām r̥ddhim indropamāṁ śubhām । amitrāṇāṁ sumahatīm anuśocāmi mānada ॥

धृतराष्ट्र उवाच । यदीच्छसि श्रियं तात यादृशीं तां युधिष्ठिरे । विशिष्टां वा नरव्याघ्र शीलवान्भव पुत्रक ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yadīcchasi śriyaṁ tāta yādr̥śīṁ tāṁ yudhiṣṭhire । viśiṣṭāṁ vā naravyāghra śīlavān bhava putraka ॥

शीलेन हि त्रयो लोकाः शक्या जेतुं न संशयः । न हि किंचिदसाध्यं वै लोके शीलवतां भवेत् ॥

śīlena hi trayo lokāḥ śakyā jetuṁ na saṁśayaḥ । na hi kiṁ cid asādhyaṁ vai loke śīlavatāṁ bhavet ॥

एकरात्रेण मान्धाता त्र्यहेण जनमेजयः । सप्तरात्रेण नाभागः पृथिवीं प्रतिपेदिवान् ॥

ekarātreṇa māndhātā tryaheṇa janamejayaḥ । saptarātreṇa nābhāgaḥ pr̥thivīṁ pratipedivān ॥

एते हि पार्थिवाः सर्वे शीलवन्तो दमान्विताः । अतस्तेषां गुणक्रीता वसुधा स्वयमागमत् ॥

ete hi pārthivāḥ sarve śīlavanto damānvitāḥ । atas teṣāṁ guṇakrītā vasudhā svayam āgamat ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नारदेन पुरा प्रोक्तं शीलमाश्रित्य भारत ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । nāradena purā proktaṁ śīlam āśritya bhārata ॥

प्रह्रादेन हृतं राज्यं महेन्द्रस्य महात्मनः । शीलमाश्रित्य दैत्येन त्रैलोक्यं च वशीकृतम् ॥

prahrādena hr̥taṁ rājyaṁ mahendrasya mahātmanaḥ । śīlam āśritya daityena trailokyaṁ ca vaśīkr̥tam ॥

ततो बृहस्पतिं शक्रः प्राञ्जलिः समुपस्थितः । उवाच च महाप्राज्ञः श्रेय इच्छामि वेदितुम् ॥

tato br̥haspatiṁ śakraḥ prāñjaliḥ samupasthitaḥ । uvāca ca mahāprājñaḥ śreya icchāmi veditum ॥

ततो बृहस्पतिस्तस्मै ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् । कथयामास भगवान्देवेन्द्राय कुरूद्वह ॥

tato br̥haspatis tasmai jñānaṁ naiḥśreyasaṁ param । kathayām āsa bhagavān devendrāya kurūdvaha ॥

एतावच्छ्रेय इत्येव बृहस्पतिरभाषत । इन्द्रस्तु भूयः पप्रच्छ क्व विशेषो भवेदिति ॥

etāvac chreya ity eva br̥haspatir abhāṣata । indras tu bhūyaḥ papraccha kva viśeṣo bhaved iti ॥

बृहस्पतिरुवाच । विशेषोऽस्ति महांस्तात भार्गवस्य महात्मनः । तत्रागमय भद्रं ते भूय एव पुरंदर ॥

br̥haspatir uvāca । viśeṣo ’sti mahāṁs tāta bhārgavasya mahātmanaḥ । tatrāgamaya bhadraṁ te bhūya eva puraṁdara ॥

धृतराष्ट्र उवाच । आत्मनस्तु ततः श्रेयो भार्गवात्सुमहायशाः । ज्ञानमागमयत्प्रीत्या पुनः स परमद्युतिः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ātmanas tu tataḥ śreyo bhārgavāt sumahāyaśāḥ । jñānam āgamayat prītyā punaḥ sa paramadyutiḥ ॥

तेनापि समनुज्ञातो भार्गवेण महात्मना । श्रेयोऽस्तीति पुनर्भूयः शुक्रमाह शतक्रतुः ॥

tenāpi samanujñāto bhārgaveṇa mahātmanā । śreyo ’stīti punar bhūyaḥ śukram āha śatakratuḥ ॥

भार्गवस्त्वाह धर्मज्ञः प्रह्रादस्य महात्मनः । ज्ञानमस्ति विशेषेण ततो हृष्टश्च सोऽभवत् ॥

bhārgavas tv āha dharmajñaḥ prahrādasya mahātmanaḥ । jñānam asti viśeṣeṇa tato hr̥ṣṭaś ca so ’bhavat ॥

स ततो ब्राह्मणो भूत्वा प्रह्रादं पाकशासनः । सृत्वा प्रोवाच मेधावी श्रेय इच्छामि वेदितुम् ॥

sa tato brāhmaṇo bhūtvā prahrādaṁ pākaśāsanaḥ । sr̥tvā provāca medhāvī śreya icchāmi veditum ॥

प्रह्रादस्त्वब्रवीद्विप्रं क्षणो नास्ति द्विजर्षभ । त्रैलोक्यराज्ये सक्तस्य ततो नोपदिशामि ते ॥

prahrādas tv abravīd vipraṁ kṣaṇo nāsti dvijarṣabha । trailokyarājye saktasya tato nopadiśāmi te ॥

ब्राह्मणस्त्वब्रवीद्वाक्यं कस्मिन्काले क्षणो भवेत् । ततोपदिष्टमिच्छामि यद्यत्कार्यान्तरं भवेत् ॥

brāhmaṇas tv abravīd vākyaṁ kasmin kāle kṣaṇo bhavet । tatopadiṣṭam icchāmi yad yat kāryāntaraṁ bhavet ॥

ततः प्रीतोऽभवद्राजा प्रह्रादो ब्रह्मवादिने । तथेत्युक्त्वा शुभे काले ज्ञानतत्त्वं ददौ तदा ॥

tataḥ prīto ’bhavad rājā prahrādo brahmavādine । tathety uktvā śubhe kāle jñānatattvaṁ dadau tadā ॥

ब्राह्मणोऽपि यथान्यायं गुरुवृत्तिमनुत्तमाम् । चकार सर्वभावेन यद्वत्स मनसेच्छति ॥

brāhmaṇo ’pi yathānyāyaṁ guruvr̥ttim anuttamām । cakāra sarvabhāvena yadvat sa manasecchati ॥

पृष्टश्च तेन बहुशः प्राप्तं कथमरिंदम । त्रैलोक्यराज्यं धर्मज्ञ कारणं तद्ब्रवीहि मे ॥

pr̥ṣṭaś ca tena bahuśaḥ prāptaṁ katham ariṁdama । trailokyarājyaṁ dharmajña kāraṇaṁ tad bravīhi me ॥

प्रह्राद उवाच । नासूयामि द्विजश्रेष्ठ राजास्मीति कदाचन । कव्यानि वदतां तात संयच्छामि वहामि च ॥

prahrāda uvāca । nāsūyāmi dvijaśreṣṭha rājāsmīti kadā cana । kavyāni vadatāṁ tāta saṁyacchāmi vahāmi ca ॥

ते विस्रब्धाः प्रभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा । ते मा कव्यपदे सक्तं शुश्रूषुमनसूयकम् ॥

te visrabdhāḥ prabhāṣante saṁyacchanti ca māṁ sadā । te mā kavyapade saktaṁ śuśrūṣum anasūyakam ॥

धर्मात्मानं जितक्रोधं संयतं संयतेन्द्रियम् । समाचिन्वन्ति शास्तारः क्षौद्रं मध्विव मक्षिकाः ॥

dharmātmānaṁ jitakrodhaṁ saṁyataṁ saṁyatendriyam । samācinvanti śāstāraḥ kṣaudraṁ madhv iva makṣikāḥ ॥

सोऽहं वागग्रपिष्टानां रसानामवलेहिता । स्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥

so ’haṁ vāgagrapiṣṭānāṁ rasānām avalehitā । svajātyān adhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ ॥

एतत्पृथिव्याममृतमेतच्चक्षुरनुत्तमम् । यद्ब्राह्मणमुखे कव्यमेतच्छ्रुत्वा प्रवर्तते ॥

etat pr̥thivyām amr̥tam etac cakṣur anuttamam । yad brāhmaṇamukhe kavyam etac chrutvā pravartate ॥

धृतराष्ट्र उवाच । एतावच्छ्रेय इत्याह प्रह्रादो ब्रह्मवादिनम् । शुश्रूषितस्तेन तदा दैत्येन्द्रो वाक्यमब्रवीत् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । etāvac chreya ity āha prahrādo brahmavādinam । śuśrūṣitas tena tadā daityendro vākyam abravīt ॥

यथावद्गुरुवृत्त्या ते प्रीतोऽस्मि द्विजसत्तम । वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रदातास्मि न संशयः ॥

yathāvad guruvr̥ttyā te prīto ’smi dvijasattama । varaṁ vr̥ṇīṣva bhadraṁ te pradātāsmi na saṁśayaḥ ॥

कृतमित्येव दैत्येन्द्रमुवाच स च वै द्विजः । प्रह्रादस्त्वब्रवीत्प्रीतो गृह्यतां वर इत्युत ॥

kr̥tam ity eva daityendram uvāca sa ca vai dvijaḥ । prahrādas tv abravīt prīto gr̥hyatāṁ vara ity uta ॥

ब्राह्मण उवाच । यदि राजन्प्रसन्नस्त्वं मम चेच्छसि चेद्धितम् । भवतः शीलमिच्छामि प्राप्तुमेष वरो मम ॥

brāhmaṇa uvāca । yadi rājan prasannas tvaṁ mama cecchasi ced dhitam । bhavataḥ śīlam icchāmi prāptum eṣa varo mama ॥

धृतराष्ट्र उवाच । ततः प्रीतश्च दैत्येन्द्रो भयं चास्याभवन्महत् । वरे प्रदिष्टे विप्रेण नाल्पतेजायमित्युत ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tataḥ prītaś ca daityendro bhayaṁ cāsyābhavan mahat । vare pradiṣṭe vipreṇa nālpatejāyam ity uta ॥

एवमस्त्विति तं प्राह प्रह्रादो विस्मितस्तदा । उपाकृत्य तु विप्राय वरं दुःखान्वितोऽभवत् ॥

evam astv iti taṁ prāha prahrādo vismitas tadā । upākr̥tya tu viprāya varaṁ duḥkhānvito ’bhavat ॥

दत्ते वरे गते विप्रे चिन्तासीन्महती ततः । प्रह्रादस्य महाराज निश्चयं न च जग्मिवान् ॥

datte vare gate vipre cintāsīn mahatī tataḥ । prahrādasya mahārāja niścayaṁ na ca jagmivān ॥

तस्य चिन्तयतस्तात छायाभूतं महाद्युते । तेजो विग्रहवत्तात शरीरमजहात्तदा ॥

tasya cintayatas tāta chāyābhūtaṁ mahādyute । tejo vigrahavat tāta śarīram ajahāt tadā ॥

तमपृच्छन्महाकायं प्रह्रादः को भवानिति । प्रत्याह ननु शीलोऽस्मि त्यक्तो गच्छाम्यहं त्वया ॥

tam apr̥cchan mahākāyaṁ prahrādaḥ ko bhavān iti । pratyāha nanu śīlo ’smi tyakto gacchāmy ahaṁ tvayā ॥

तस्मिन्द्विजवरे राजन्वत्स्याम्यहमनिन्दितम् । योऽसौ शिष्यत्वमागम्य त्वयि नित्यं समाहितः । इत्युक्त्वान्तर्हितं तद्वै शक्रं चान्वविशत्प्रभो ॥

tasmin dvijavare rājan vatsyāmy aham aninditam । yo ’sau śiṣyatvam āgamya tvayi nityaṁ samāhitaḥ । ity uktvāntarhitaṁ tad vai śakraṁ cānvaviśat prabho ॥

तस्मिंस्तेजसि याते तु तादृग्रूपस्ततोऽपरः । शरीरान्निःसृतस्तस्य को भवानिति चाब्रवीत् ॥

tasmiṁs tejasi yāte tu tādr̥grūpas tato ’paraḥ । śarīrān niḥsr̥tas tasya ko bhavān iti cābravīt ॥

धर्मं प्रह्राद मां विद्धि यत्रासौ द्विजसत्तमः । तत्र यास्यामि दैत्येन्द्र यतः शीलं ततो ह्यहम् ॥

dharmaṁ prahrāda māṁ viddhi yatrāsau dvijasattamaḥ । tatra yāsyāmi daityendra yataḥ śīlaṁ tato hy aham ॥

ततोऽपरो महाराज प्रज्वलन्निव तेजसा । शरीरान्निःसृतस्तस्य प्रह्रादस्य महात्मनः ॥

tato ’paro mahārāja prajvalann iva tejasā । śarīrān niḥsr̥tas tasya prahrādasya mahātmanaḥ ॥

को भवानिति पृष्टश्च तमाह स महाद्युतिः । सत्यमस्म्यसुरेन्द्राग्र्य यास्येऽहं धर्ममन्विह ॥

ko bhavān iti pr̥ṣṭaś ca tam āha sa mahādyutiḥ । satyam asmy asurendrāgrya yāsye ’haṁ dharmam anv iha ॥

तस्मिन्ननुगते धर्मं पुरुषे पुरुषोऽपरः । निश्चक्राम ततस्तस्मात्पृष्टश्चाह महात्मना । वृत्तं प्रह्राद मां विद्धि यतः सत्यं ततो ह्यहम् ॥

tasminn anugate dharmaṁ puruṣe puruṣo ’paraḥ । niścakrāma tatas tasmāt pr̥ṣṭaś cāha mahātmanā । vr̥ttaṁ prahrāda māṁ viddhi yataḥ satyaṁ tato hy aham ॥

तस्मिन्गते महाश्वेतः शरीरात्तस्य निर्ययौ । पृष्टश्चाह बलं विद्धि यतो वृत्तमहं ततः । इत्युक्त्वा च ययौ तत्र यतो वृत्तं नराधिप ॥

tasmin gate mahāśvetaḥ śarīrāt tasya niryayau । pr̥ṣṭaś cāha balaṁ viddhi yato vr̥ttam ahaṁ tataḥ । ity uktvā ca yayau tatra yato vr̥ttaṁ narādhipa ॥

ततः प्रभामयी देवी शरीरात्तस्य निर्ययौ । तामपृच्छत्स दैत्येन्द्रः सा श्रीरित्येवमब्रवीत् ॥

tataḥ prabhāmayī devī śarīrāt tasya niryayau । tām apr̥cchat sa daityendraḥ sā śrīr ity evam abravīt ॥

उषितास्मि सुखं वीर त्वयि सत्यपराक्रमे । त्वया त्यक्ता गमिष्यामि बलं यत्र ततो ह्यहम् ॥

uṣitāsmi sukhaṁ vīra tvayi satyaparākrame । tvayā tyaktā gamiṣyāmi balaṁ yatra tato hy aham ॥

ततो भयं प्रादुरासीत्प्रह्रादस्य महात्मनः । अपृच्छत च तां भूयः क्व यासि कमलालये ॥

tato bhayaṁ prādurāsīt prahrādasya mahātmanaḥ । apr̥cchata ca tāṁ bhūyaḥ kva yāsi kamalālaye ॥

त्वं हि सत्यव्रता देवी लोकस्य परमेश्वरी । कश्चासौ ब्राह्मणश्रेष्ठस्तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ॥

tvaṁ hi satyavratā devī lokasya parameśvarī । kaś cāsau brāhmaṇaśreṣṭhas tattvam icchāmi veditum ॥

श्रीरुवाच । स शक्रो ब्रह्मचारी च यस्त्वया चोपशिक्षितः । त्रैलोक्ये ते यदैश्वर्यं तत्तेनापहृतं प्रभो ॥

śrīr uvāca । sa śakro brahmacārī ca yas tvayā copaśikṣitaḥ । trailokye te yad aiśvaryaṁ tat tenāpahr̥taṁ prabho ॥

शीलेन हि त्वया लोकाः सर्वे धर्मज्ञ निर्जिताः । तद्विज्ञाय महेन्द्रेण तव शीलं हृतं प्रभो ॥

śīlena hi tvayā lokāḥ sarve dharmajña nirjitāḥ । tad vijñāya mahendreṇa tava śīlaṁ hr̥taṁ prabho ॥

धर्मः सत्यं तथा वृत्तं बलं चैव तथा ह्यहम् । शीलमूला महाप्राज्ञ सदा नास्त्यत्र संशयः ॥

dharmaḥ satyaṁ tathā vr̥ttaṁ balaṁ caiva tathā hy aham । śīlamūlā mahāprājña sadā nāsty atra saṁśayaḥ ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्त्वा गता तु श्रीस्ते च सर्वे युधिष्ठिर । दुर्योधनस्तु पितरं भूय एवाब्रवीदिदम् ॥

bhīṣma uvāca । evam uktvā gatā tu śrīs te ca sarve yudhiṣṭhira । duryodhanas tu pitaraṁ bhūya evābravīd idam ॥

शीलस्य तत्त्वमिच्छामि वेत्तुं कौरवनन्दन । प्राप्यते च यथा शीलं तमुपायं वदस्व मे ॥

śīlasya tattvam icchāmi vettuṁ kauravanandana । prāpyate ca yathā śīlaṁ tam upāyaṁ vadasva me ॥

धृतराष्ट्र उवाच । सोपायं पूर्वमुद्दिष्टं प्रह्रादेन महात्मना । संक्षेपतस्तु शीलस्य शृणु प्राप्तिं नराधिप ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । sopāyaṁ pūrvam uddiṣṭaṁ prahrādena mahātmanā । saṁkṣepatas tu śīlasya śr̥ṇu prāptiṁ narādhipa ॥

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्च दानं च शीलमेतत्प्रशस्यते ॥

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā । anugrahaś ca dānaṁ ca śīlam etat praśasyate ॥

यदन्येषां हितं न स्यादात्मनः कर्म पौरुषम् । अपत्रपेत वा येन न तत्कुर्यात्कथंचन ॥

yad anyeṣāṁ hitaṁ na syād ātmanaḥ karma pauruṣam । apatrapeta vā yena na tat kuryāt kathaṁ cana ॥

तत्तु कर्म तथा कुर्याद्येन श्लाघेत संसदि । एतच्छीलं समासेन कथितं कुरुसत्तम ॥

tat tu karma tathā kuryād yena ślāgheta saṁsadi । etac chīlaṁ samāsena kathitaṁ kurusattama ॥

यद्यप्यशीला नृपते प्राप्नुवन्ति क्वचिच्छ्रियम् । न भुञ्जते चिरं तात समूलाश्च पतन्ति ते ॥

yady apy aśīlā nr̥pate prāpnuvanti kva cic chriyam । na bhuñjate ciraṁ tāta samūlāś ca patanti te ॥

एतद्विदित्वा तत्त्वेन शीलवान्भव पुत्रक । यदीच्छसि श्रियं तात सुविशिष्टां युधिष्ठिरात् ॥

etad viditvā tattvena śīlavān bhava putraka । yadīcchasi śriyaṁ tāta suviśiṣṭāṁ yudhiṣṭhirāt ॥

भीष्म उवाच । एतत्कथितवान्पुत्रे धृतराष्ट्रो नराधिप । एतत्कुरुष्व कौन्तेय ततः प्राप्स्यसि तत्फलम् ॥

bhīṣma uvāca । etat kathitavān putre dhr̥tarāṣṭro narādhipa । etat kuruṣva kaunteya tataḥ prāpsyasi tat phalam ॥