Adhyāya 119

भीष्म उवाच । एवं शुनासमान्भृत्यान्स्वस्थाने यो नराधिपः । नियोजयति कृत्येषु स राज्यफलमश्नुते ॥

bhīṣma uvāca । evaṁ śunāsamān bhr̥tyān svasthāne yo narādhipaḥ । niyojayati kr̥tyeṣu sa rājyaphalam aśnute ॥

न श्वा स्वस्थानमुत्क्रम्य प्रमाणमभि सत्कृतः । आरोप्यः श्वा स्वकात्स्थानादुत्क्रम्यान्यत्प्रपद्यते ॥

na śvā svasthānam utkramya pramāṇam abhi satkr̥taḥ । āropyaḥ śvā svakāt sthānād utkramyānyat prapadyate ॥

स्वजातिकुलसंपन्नाः स्वेषु कर्मस्ववस्थिताः । प्रकर्तव्या बुधा भृत्या नास्थाने प्रक्रिया क्षमा ॥

svajātikulasaṁpannāḥ sveṣu karmasv avasthitāḥ । prakartavyā budhā bhr̥tyā nāsthāne prakriyā kṣamā ॥

अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति । स भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलमुपाश्नुते ॥

anurūpāṇi karmāṇi bhr̥tyebhyo yaḥ prayacchati । sa bhr̥tyaguṇasaṁpannaṁ rājā phalam upāśnute ॥

शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोर्जितः । व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा ॥

śarabhaḥ śarabhasthāne siṁhaḥ siṁha ivorjitaḥ । vyāghro vyāghra iva sthāpyo dvīpī dvīpī yathā tathā ॥

कर्मस्विहानुरूपेषु न्यस्या भृत्या यथाविधि । प्रतिलोमं न भृत्यास्ते स्थाप्याः कर्मफलैषिणा ॥

karmasv ihānurūpeṣu nyasyā bhr̥tyā yathāvidhi । pratilomaṁ na bhr̥tyās te sthāpyāḥ karmaphalaiṣiṇā ॥

यः प्रमाणमतिक्रम्य प्रतिलोमं नराधिपः । भृत्यान्स्थापयतेऽबुद्धिर्न स रञ्जयते प्रजाः ॥

yaḥ pramāṇam atikramya pratilomaṁ narādhipaḥ । bhr̥tyān sthāpayate ’buddhir na sa rañjayate prajāḥ ॥

न बालिशा न च क्षुद्रा न चाप्रतिमितेन्द्रियाः । नाकुलीना नराः पार्श्वे स्थाप्या राज्ञा हितैषिणा ॥

na bāliśā na ca kṣudrā na cāpratimitendriyāḥ । nākulīnā narāḥ pārśve sthāpyā rājñā hitaiṣiṇā ॥

साधवः कुशलाः शूरा ज्ञानवन्तोऽनसूयकाः । अक्षुद्राः शुचयो दक्षा नराः स्युः पारिपार्श्वकाः ॥

sādhavaḥ kuśalāḥ śūrā jñānavanto ’nasūyakāḥ । akṣudrāḥ śucayo dakṣā narāḥ syuḥ pāripārśvakāḥ ॥

न्यग्भूतास्तत्पराः क्षान्ताश्चौक्षाः प्रकृतिजाः शुभाः । स्वे स्वे स्थानेऽपरिक्रुष्टास्ते स्यू राज्ञो बहिश्चराः ॥

nyagbhūtās tatparāḥ kṣāntāś caukṣāḥ prakr̥tijāḥ śubhāḥ । sve sve sthāne ’parikruṣṭās te syū rājño bahiścarāḥ ॥

सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनो भवेत् । असिंहः सिंहसहितः सिंहवल्लभते फलम् ॥

siṁhasya satataṁ pārśve siṁha eva jano bhavet । asiṁhaḥ siṁhasahitaḥ siṁhaval labhate phalam ॥

यस्तु सिंहः श्वभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतः । न स सिंहफलं भोक्तुं शक्तः श्वभिरुपासितः ॥

yas tu siṁhaḥ śvabhiḥ kīrṇaḥ siṁhakarmaphale rataḥ । na sa siṁhaphalaṁ bhoktuṁ śaktaḥ śvabhir upāsitaḥ ॥

एवमेतैर्मनुष्येन्द्र शूरैः प्राज्ञैर्बहुश्रुतैः । कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्नां जेतुं वसुंधराम् ॥

evam etair manuṣyendra śūraiḥ prājñair bahuśrutaiḥ । kulīnaiḥ saha śakyeta kr̥tsnāṁ jetuṁ vasuṁdharām ॥

नावैद्यो नानृजुः पार्श्वे नाविद्यो नामहाधनः । संग्राह्यो वसुधापालैर्भृत्यो भृत्यवतां वर ॥

nāvaidyo nānr̥juḥ pārśve nāvidyo nāmahādhanaḥ । saṁgrāhyo vasudhāpālair bhr̥tyo bhr̥tyavatāṁ vara ॥

बाणवद्विसृता यान्ति स्वामिकार्यपरा जनाः । ये भृत्याः पार्थिवहितास्तेषां सान्त्वं प्रयोजयेत् ॥

bāṇavad visr̥tā yānti svāmikāryaparā janāḥ । ye bhr̥tyāḥ pārthivahitās teṣāṁ sāntvaṁ prayojayet ॥

कोशश्च सततं रक्ष्यो यत्नमास्थाय राजभिः । कोशमूला हि राजानः कोशमूलकरो भव ॥

kośaś ca satataṁ rakṣyo yatnam āsthāya rājabhiḥ । kośamūlā hi rājānaḥ kośamūlakaro bhava ॥

कोष्ठागारं च ते नित्यं स्फीतं धान्यैः सुसंचितम् । सदास्तु सत्सु संन्यस्तं धनधान्यपरो भव ॥

koṣṭhāgāraṁ ca te nityaṁ sphītaṁ dhānyaiḥ susaṁcitam । sadāstu satsu saṁnyastaṁ dhanadhānyaparo bhava ॥

नित्ययुक्ताश्च ते भृत्या भवन्तु रणकोविदाः । वाजिनां च प्रयोगेषु वैशारद्यमिहेष्यते ॥

nityayuktāś ca te bhr̥tyā bhavantu raṇakovidāḥ । vājināṁ ca prayogeṣu vaiśāradyam iheṣyate ॥

ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी मित्रसंबन्धिसंवृतः । पौरकार्यहितान्वेषी भव कौरवनन्दन ॥

jñātibandhujanāvekṣī mitrasaṁbandhisaṁvr̥taḥ । paurakāryahitānveṣī bhava kauravanandana ॥

एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः प्रज्ञा चाभिहिता मया । श्वा ते निदर्शनं तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥

eṣā te naiṣṭhikī buddhiḥ prajñā cābhihitā mayā । śvā te nidarśanaṁ tāta kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi ॥