Adhyāya 118

भीष्म उवाच । स श्वा प्रकृतिमापन्नः परं दैन्यमुपागमत् । ऋषिणा हुंकृतः पापस्तपोवनबहिष्कृतः ॥

bhīṣma uvāca । sa śvā prakr̥tim āpannaḥ paraṁ dainyam upāgamat । r̥ṣiṇā huṁkr̥taḥ pāpas tapovanabahiṣkr̥taḥ ॥

एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम् । आर्जवं प्रकृतिं सत्त्वं कुलं वृत्तं श्रुतं दमम् ॥

evaṁ rājñā matimatā viditvā śīlaśaucatām । ārjavaṁ prakr̥tiṁ sattvaṁ kulaṁ vr̥ttaṁ śrutaṁ damam ॥

अनुक्रोशं बलं वीर्यं भावं संप्रशमं क्षमाम् । भृत्या ये यत्र योग्याः स्युस्तत्र स्थाप्याः सुशिक्षिताः ॥

anukrośaṁ balaṁ vīryaṁ bhāvaṁ saṁpraśamaṁ kṣamām । bhr̥tyā ye yatra yogyāḥ syus tatra sthāpyāḥ suśikṣitāḥ ॥

नापरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तुं भृत्यमर्हति । अकुलीननराकीर्णो न राजा सुखमेधते ॥

nāparīkṣya mahīpālaḥ prakartuṁ bhr̥tyam arhati । akulīnanarākīrṇo na rājā sukham edhate ॥

कुलजः प्रकृतो राज्ञा तत्कुलीनतया सदा । न पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानोऽप्यनागसि ॥

kulajaḥ prakr̥to rājñā tatkulīnatayā sadā । na pāpe kurute buddhiṁ nindyamāno ’py anāgasi ॥

अकुलीनस्तु पुरुषः प्रकृतः साधुसंक्षयात् । दुर्लभैश्वर्यतां प्राप्तो निन्दितः शत्रुतां व्रजेत् ॥

akulīnas tu puruṣaḥ prakr̥taḥ sādhusaṁkṣayāt । durlabhaiśvaryatāṁ prāpto ninditaḥ śatrutāṁ vrajet ॥

कुलीनं शिक्षितं प्राज्ञं ज्ञानविज्ञानकोविदम् । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा ॥

kulīnaṁ śikṣitaṁ prājñaṁ jñānavijñānakovidam । sarvaśāstrārthatattvajñaṁ sahiṣṇuṁ deśajaṁ tathā ॥

कृतज्ञं बलवन्तं च क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् । अलुब्धं लब्धसंतुष्टं स्वामिमित्रबुभूषकम् ॥

kr̥tajñaṁ balavantaṁ ca kṣāntaṁ dāntaṁ jitendriyam । alubdhaṁ labdhasaṁtuṣṭaṁ svāmimitrabubhūṣakam ॥

सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम् । सत्कृतं युक्तमनसं हितैषिणमतन्द्रितम् ॥

sacivaṁ deśakālajñaṁ sarvasaṁgrahaṇe ratam । satkr̥taṁ yuktamanasaṁ hitaiṣiṇam atandritam ॥

युक्ताचारं स्वविषये संधिविग्रहकोविदम् । राज्ञस्त्रिवर्गवेत्तारं पौरजानपदप्रियम् ॥

yuktācāraṁ svaviṣaye saṁdhivigrahakovidam । rājñas trivargavettāraṁ paurajānapadapriyam ॥

खातकव्यूहतत्त्वज्ञं बलहर्षणकोविदम् । इङ्गिताकारतत्त्वज्ञं यात्रायानविशारदम् ॥

khātakavyūhatattvajñaṁ balaharṣaṇakovidam । iṅgitākāratattvajñaṁ yātrāyānaviśāradam ॥

हस्तिशिक्षासु तत्त्वज्ञमहंकारविवर्जितम् । प्रगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तकारिणम् ॥

hastiśikṣāsu tattvajñam ahaṁkāravivarjitam । pragalbhaṁ dakṣiṇaṁ dāntaṁ balinaṁ yuktakāriṇam ॥

चोक्षं चोक्षजनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम् । नायकं नीतिकुशलं गुणषष्ट्या समन्वितम् ॥

cokṣaṁ cokṣajanākīrṇaṁ suveṣaṁ sukhadarśanam । nāyakaṁ nītikuśalaṁ guṇaṣaṣṭyā samanvitam ॥

अस्तब्धं प्रश्रितं शक्तं मृदुवादिनमेव च । धीरं श्लक्ष्णं महर्द्धिं च देशकालोपपादकम् ॥

astabdhaṁ praśritaṁ śaktaṁ mr̥duvādinam eva ca । dhīraṁ ślakṣṇaṁ maharddhiṁ ca deśakālopapādakam ॥

सचिवं यः प्रकुरुते न चैनमवमन्यते । तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥

sacivaṁ yaḥ prakurute na cainam avamanyate । tasya vistīryate rājyaṁ jyotsnā grahapater iva ॥

एतैरेव गुणैर्युक्तो राजा शास्त्रविशारदः । एष्टव्यो धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः ॥

etair eva guṇair yukto rājā śāstraviśāradaḥ । eṣṭavyo dharmaparamaḥ prajāpālanatatparaḥ ॥

धीरो मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित् । शुश्रूषुः श्रुतवाञ्श्रोता ऊहापोहविशारदः ॥

dhīro marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravit । śuśrūṣuḥ śrutavāñ śrotā ūhāpohaviśāradaḥ ॥

मेधावी धारणायुक्तो यथान्यायोपपादकः । दान्तः सदा प्रियाभाषी क्षमावांश्च विपर्यये ॥

medhāvī dhāraṇāyukto yathānyāyopapādakaḥ । dāntaḥ sadā priyābhāṣī kṣamāvāṁś ca viparyaye ॥

दानाच्छेदे स्वयंकारी सुद्वारः सुखदर्शनः । आर्तहस्तप्रदो नित्यमाप्तंमन्यो नये रतः ॥

dānācchede svayaṁkārī sudvāraḥ sukhadarśanaḥ । ārtahastaprado nityam āptaṁmanyo naye rataḥ ॥

नाहंवादी न निर्द्वंद्वो न यत्किंचनकारकः । कृते कर्मण्यमोघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः ॥

nāhaṁvādī na nirdvaṁdvo na yatkiṁcanakārakaḥ । kr̥te karmaṇy amoghānāṁ kartā bhr̥tyajanapriyaḥ ॥

संगृहीतजनोऽस्तब्धः प्रसन्नवदनः सदा । दाता भृत्यजनावेक्षी न क्रोधी सुमहामनाः ॥

saṁgr̥hītajano ’stabdhaḥ prasannavadanaḥ sadā । dātā bhr̥tyajanāvekṣī na krodhī sumahāmanāḥ ॥

युक्तदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकः । चारनेत्रः परावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा ॥

yuktadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥ । cāranetraḥ parāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā ॥

राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस्तादृशो भवेत् । योधाश्चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर्गुणगुणैर्वृताः ॥

rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyas tādr̥śo bhavet । yodhāś caiva manuṣyendra sarvair guṇaguṇair vr̥tāḥ ॥

अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणाः । न विमानयितव्याश्च राज्ञा वृद्धिमभीप्सता ॥

anveṣṭavyāḥ supuruṣāḥ sahāyā rājyadhāraṇāḥ । na vimānayitavyāś ca rājñā vr̥ddhim abhīpsatā ॥

योधाः समरशौटीराः कृतज्ञाः शस्त्रकोविदाः । धर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंयुताः ॥

yodhāḥ samaraśauṭīrāḥ kr̥tajñāḥ śastrakovidāḥ । dharmaśāstrasamāyuktāḥ padātijanasaṁyutāḥ ॥

अर्थमानविवृद्धाश्च रथचर्याविशारदाः । इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही ॥

arthamānavivr̥ddhāś ca rathacaryāviśāradāḥ । iṣvastrakuśalā yasya tasyeyaṁ nr̥pater mahī ॥

सर्वसंग्रहणे युक्तो नृपो भवति यः सदा । उत्थानशीलो मित्राढ्यः स राजा राजसत्तमः ॥

sarvasaṁgrahaṇe yukto nr̥po bhavati yaḥ sadā । utthānaśīlo mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ ॥

शक्या अश्वसहस्रेण वीरारोहेण भारत । संगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा ॥

śakyā aśvasahasreṇa vīrāroheṇa bhārata । saṁgr̥hītamanuṣyeṇa kr̥tsnā jetuṁ vasuṁdharā ॥