Adhyāya 120

युधिष्ठिर उवाच । राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत । पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । rājavr̥ttāny anekāni tvayā proktāni bhārata । pūrvaiḥ pūrvaniyuktāni rājadharmārthavedibhiḥ ॥

तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्वैर्दृष्टं सतां मतम् । प्रणयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥

tad eva vistareṇoktaṁ pūrvair dr̥ṣṭaṁ satāṁ matam । praṇayaṁ rājadharmāṇāṁ prabrūhi bharatarṣabha ॥

भीष्म उवाच । रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षत्रे परं मतम् । तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ॥

bhīṣma uvāca । rakṣaṇaṁ sarvabhūtānām iti kṣatre paraṁ matam । tad yathā rakṣaṇaṁ kuryāt tathā śr̥ṇu mahīpate ॥

यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः । तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत धर्मवित् ॥

yathā barhāṇi citrāṇi bibharti bhujagāśanaḥ । tathā bahuvidhaṁ rājā rūpaṁ kurvīta dharmavit ॥

तैक्ष्ण्यं जिह्मत्वमादान्त्यं सत्यमार्जवमेव च । मध्यस्थः सत्त्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ॥

taikṣṇyaṁ jihmatvam ādāntyaṁ satyam ārjavam eva ca । madhyasthaḥ sattvam ātiṣṭhaṁs tathā vai sukham r̥cchati ॥

यस्मिन्नर्थे हितं यत्स्यात्तद्वर्णं रूपमाविशेत् । बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ॥

yasminn arthe hitaṁ yat syāt tad varṇaṁ rūpam āviśet । bahurūpasya rājño hi sūkṣmo ’py artho na sīdati ॥

नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी । श्लक्ष्णाक्षरतनुः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ॥

nityaṁ rakṣitamantraḥ syād yathā mūkaḥ śaracchikhī । ślakṣṇākṣaratanuḥ śrīmān bhavec chāstraviśāradaḥ ॥

आपद्द्वारेषु यत्तः स्याज्जलप्रस्रवणेष्विव । शैलवर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत् ॥

āpaddvāreṣu yattaḥ syāj jalaprasravaṇeṣv iva । śailavarṣodakānīva dvijān siddhān samāśrayet ॥

अर्थकामः शिखां राजा कुर्याद्धर्मध्वजोपमाम् । नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचरेच्चाप्रमादतः । लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाप्लवन् ॥

arthakāmaḥ śikhāṁ rājā kuryād dharmadhvajopamām । nityam udyatadaṇḍaḥ syād ācarec cāpramādataḥ । loke cāyavyayau dr̥ṣṭvā vr̥kṣād vr̥kṣam ivāplavan ॥

मृजावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भावानि चरणैः क्षिपेत् । जातपक्षः परिस्पन्देद्रक्षेद्वैकल्यमात्मनः ॥

mr̥jāvān syāt svayūthyeṣu bhāvāni caraṇaiḥ kṣipet । jātapakṣaḥ parispanded rakṣed vaikalyam ātmanaḥ ॥

दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षान्विधूनयेत् । काननेष्विव पुष्पाणि बर्हीवार्थान्समाचरेत् ॥

doṣān vivr̥ṇuyāc chatroḥ parapakṣān vidhūnayet । kānaneṣv iva puṣpāṇi barhīvārthān samācaret ॥

उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फीतान्नरेन्द्रानचलोपमान् । श्रयेच्छायामविज्ञातां गुप्तं शरणमाश्रयेत् ॥

ucchritān āśrayet sphītān narendrān acalopamān । śrayec chāyām avijñātāṁ guptaṁ śaraṇam āśrayet ॥

प्रावृषीवासितग्रीवो मज्जेत निशि निर्जने । मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत् । न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ॥

prāvr̥ṣīvāsitagrīvo majjeta niśi nirjane । māyūreṇa guṇenaiva strībhiś cālakṣitaś caret । na jahyāc ca tanutrāṇaṁ rakṣed ātmānam ātmanā ॥

चारभूमिष्वभिगमान्पाशांश्च परिवर्जयेत् । पीडयेच्चापि तां भूमिं प्रणश्येद्गहने पुनः ॥

cārabhūmiṣv abhigamān pāśāṁś ca parivarjayet । pīḍayec cāpi tāṁ bhūmiṁ praṇaśyed gahane punaḥ ॥

हन्यात्क्रुद्धानतिविषान्ये जिह्मगतयोऽहितान् । नाश्रयेद्बालबर्हाणि सन्निवासानि वासयेत् ॥

hanyāt kruddhān ativiṣān ye jihmagatayo ’hitān । nāśrayed bālabarhāṇi sannivāsāni vāsayet ॥

सदा बर्हिनिभः कामं प्रसक्तिकृतमाचरेत् । सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतंगान्गहनेष्विव । एवं मयूरवद्राजा स्वराष्ट्रं परिपालयेत् ॥

sadā barhinibhaḥ kāmaṁ prasaktikr̥tam ācaret । sarvataś cādadet prajñāṁ pataṁgān gahaneṣv iva । evaṁ mayūravad rājā svarāṣṭraṁ paripālayet ॥

आत्मवृद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः । आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्यावतारणम् । बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥

ātmavr̥ddhikarīṁ nītiṁ vidadhīta vicakṣaṇaḥ । ātmasaṁyamanaṁ buddhyā parabuddhyāvatāraṇam । buddhyā cātmaguṇaprāptir etac chāstranidarśanam ॥

परं चाश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् । आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् । सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यविचारकः ॥

paraṁ cāśvāsayet sāmnā svaśaktiṁ copalakṣayet । ātmanaḥ parimarśena buddhiṁ buddhyā vicārayet । sāntvayogamatiḥ prājñaḥ kāryākāryavicārakaḥ ॥

निगूढबुद्धिर्धीरः स्याद्वक्तव्ये वक्ष्यते तथा । संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः । स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके ॥

nigūḍhabuddhir dhīraḥ syād vaktavye vakṣyate tathā । saṁnikr̥ṣṭāṁ kathāṁ prājño yadi buddhyā br̥haspatiḥ । svabhāvam eṣyate taptaṁ kr̥ṣṇāyasam ivodake ॥

अनुयुञ्जीत कृत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः । आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥

anuyuñjīta kr̥tyāni sarvāṇy eva mahīpatiḥ । āgamair upadiṣṭāni svasya caiva parasya ca ॥

क्षुद्रं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविशारदम् । स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥

kṣudraṁ krūraṁ tathā prājñaṁ śūraṁ cārthaviśāradam । svakarmaṇi niyuñjīta ye cānye vacanādhikāḥ ॥

अप्यदृष्ट्वा नियुक्तानि अनुरूपेषु कर्मसु । सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायता ॥

apy adr̥ṣṭvā niyuktāni anurūpeṣu karmasu । sarvāṁs tān anuvarteta svarāṁs tantrīr ivāyatā ॥

धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् । ममायमिति राजा यः स पर्वत इवाचलः ॥

dharmāṇām avirodhena sarveṣāṁ priyam ācaret । mamāyam iti rājā yaḥ sa parvata ivācalaḥ ॥

व्यवसायं समाधाय सूर्यो रश्मिमिवायताम् । धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥

vyavasāyaṁ samādhāya sūryo raśmim ivāyatām । dharmam evābhirakṣeta kr̥tvā tulye priyāpriye ॥

कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः । मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितेन्द्रियान् ॥

kulaprakr̥tideśānāṁ dharmajñān mr̥dubhāṣiṇaḥ । madhye vayasi nirdoṣān hite yuktāñ jitendriyān ॥

अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् । स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा धर्मार्थरक्षिणः ॥

alubdhāñ śikṣitān dāntān dharmeṣu pariniṣṭhitān । sthāpayet sarvakāryeṣu rājā dharmārtharakṣiṇaḥ ॥

एतेनैव प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् । युक्तः समनुतिष्ठेत तुष्टश्चारैरुपस्कृतः ॥

etenaiva prakāreṇa kr̥tyānām āgatiṁ gatim । yuktaḥ samanutiṣṭheta tuṣṭaś cārair upaskr̥taḥ ॥

अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणः । आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधैव वसुंधरा ॥

amoghakrodhaharṣasya svayaṁ kr̥tyānvavekṣiṇaḥ । ātmapratyayakośasya vasudhaiva vasuṁdharā ॥

व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथार्थश्चापि निग्रहः । गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रश्च स राजा राजधर्मवित् ॥

vyaktaś cānugraho yasya yathārthaś cāpi nigrahaḥ । guptātmā guptarāṣṭraś ca sa rājā rājadharmavit ॥

नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवोत्पतन् । चारांश्च नचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या न संज्वरेत् ॥

nityaṁ rāṣṭram avekṣeta gobhiḥ sūrya ivotpatan । cārāṁś ca nacarān vidyāt tathā buddhyā na saṁjvaret ॥

कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् । अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥

kālaprāptam upādadyān nārthaṁ rājā prasūcayet । ahany ahani saṁduhyān mahīṁ gām iva buddhimān ॥

यथा क्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः । तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥

yathā krameṇa puṣpebhyaś cinoti madhu ṣaṭpadaḥ । tathā dravyam upādāya rājā kurvīta saṁcayam ॥

यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्धितं धर्मकामयोः । संचयानुविसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् ॥

yad dhi guptāvaśiṣṭaṁ syāt tad dhitaṁ dharmakāmayoḥ । saṁcayānuvisargī syād rājā śāstravid ātmavān ॥

नाल्पमर्थं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् । बुद्ध्यावबुध्येदात्मानं न चाबुद्धिषु विश्वसेत् ॥

nālpam arthaṁ paribhaven nāvamanyeta śātravān । buddhyāvabudhyed ātmānaṁ na cābuddhiṣu viśvaset ॥

धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरग्र्या; धैर्यं शौर्यं देशकालोऽप्रमादः । स्वल्पस्य वा महतो वापि वृद्धौ; धनस्यैतान्यष्ट समिन्धनानि ॥

dhr̥tir dākṣyaṁ saṁyamo buddhir agryā; dhairyaṁ śauryaṁ deśakālo ’pramādaḥ । svalpasya vā mahato vāpi vr̥ddhau; dhanasyaitāny aṣṭa samindhanāni ॥

अग्निस्तोको वर्धते ह्याज्यसिक्तो; बीजं चैकं बहुसाहस्रमेति । क्षयोदयौ विपुलौ संनिशाम्य; तस्मादल्पं नावमन्येत विद्वान् ॥

agnistoko vardhate hy ājyasikto; bījaṁ caikaṁ bahusāhasram eti । kṣayodayau vipulau saṁniśāmya; tasmād alpaṁ nāvamanyeta vidvān ॥

बालोऽबालः स्थविरो वा रिपुर्यः; सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात् । कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत; कालज्ञाता पार्थिवानां वरिष्ठः ॥

bālo ’bālaḥ sthaviro vā ripur yaḥ; sadā pramattaṁ puruṣaṁ nihanyāt । kālenānyas tasya mūlaṁ hareta; kālajñātā pārthivānāṁ variṣṭhaḥ ॥

हरेत्कीर्तिं धर्ममस्योपरुन्ध्या;दर्थे दीर्घं वीर्यमस्योपहन्यात् । रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा; तस्माच्छत्रौ नैव हेडेद्यतात्मा ॥

haret kīrtiṁ dharmam asyoparundhyād; arthe dīrghaṁ vīryam asyopahanyāt । ripur dveṣṭā durbalo vā balī vā; tasmāc chatrau naiva heḍed yatātmā ॥

क्षयं शत्रोः संचयं पालनं चा;प्युभौ चार्थौ सहितौ धर्मकामौ । अतश्चान्यन्मतिमान्संदधीत; तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत ॥

kṣayaṁ śatroḥ saṁcayaṁ pālanaṁ cāpy; ubhau cārthau sahitau dharmakāmau । ataś cānyan matimān saṁdadhīta; tasmād rājā buddhimantaṁ śrayeta ॥

बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति; बलं बुद्ध्या वर्धते पाल्यमानम् । शत्रुर्बुद्ध्या सीदते वर्धमानो; बुद्धेः पश्चात्कर्म यत्तत्प्रशस्तम् ॥

buddhir dīptā balavantaṁ hinasti; balaṁ buddhyā vardhate pālyamānam । śatrur buddhyā sīdate vardhamāno; buddheḥ paścāt karma yat tat praśastam ॥

सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः; सत्त्वेनाल्पेनाप्लुते हीनदेहः । यथात्मानं प्रार्थयतेऽर्थमानैः; श्रेयःपात्रं पूरयते ह्यनल्पम् ॥

sarvān kāmān kāmayāno hi dhīraḥ; sattvenālpenāplute hīnadehaḥ । yathātmānaṁ prārthayate ’rthamānaiḥ; śreyaḥpātraṁ pūrayate hy analpam ॥

तस्माद्राजा प्रगृहीतः परेषु; मूलं लक्ष्म्याः सर्वतोऽभ्याददीत । दीर्घं कालमपि संपीड्यमानो; विद्युत्संपातमिव मानोर्जितः स्यात् ॥

tasmād rājā pragr̥hītaḥ pareṣu; mūlaṁ lakṣmyāḥ sarvato ’bhyādadīta । dīrghaṁ kālam api saṁpīḍyamāno; vidyutsaṁpātam iva mānorjitaḥ syāt ॥

विद्या तपो वा विपुलं धनं वा; सर्वमेतद्व्यवसायेन शक्यम् । ब्रह्म यत्तं निवसति देहवत्सु; तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम् ॥

vidyā tapo vā vipulaṁ dhanaṁ vā; sarvam etad vyavasāyena śakyam । brahma yattaṁ nivasati dehavatsu; tasmād vidyād vyavasāyaṁ prabhūtam ॥

यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः; शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च । वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं; तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम् ॥

yatrāsate matimanto manasvinaḥ; śakro viṣṇur yatra sarasvatī ca । vasanti bhūtāni ca yatra nityaṁ; tasmād vidvān nāvamanyeta deham ॥

लुब्धं हन्यात्संप्रदानेन नित्यं; लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति । सर्वो लुब्धः कर्मगुणोपभोगे; योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति ॥

lubdhaṁ hanyāt saṁpradānena nityaṁ; lubdhas tr̥ptiṁ paravittasya naiti । sarvo lubdhaḥ karmaguṇopabhoge; yo ’rthair hīno dharmakāmau jahāti ॥

धनं भोज्यं पुत्रदारं समृद्धिं; सर्वो लुब्धः प्रार्थयते परेषाम् । लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे; तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत लुब्धान् ॥

dhanaṁ bhojyaṁ putradāraṁ samr̥ddhiṁ; sarvo lubdhaḥ prārthayate pareṣām । lubdhe doṣāḥ saṁbhavantīha sarve; tasmād rājā na pragr̥hṇīta lubdhān ॥

संदर्शने सत्पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत् । आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वानर्थांस्तु सूदयेत् ॥

saṁdarśane satpuruṣaṁ jaghanyam api codayet । ārambhān dviṣatāṁ prājñaḥ sarvān arthāṁs tu sūdayet ॥

धर्मान्वितेषु विज्ञातो मन्त्री गुप्तश्च पाण्डव । आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राज्यसंग्रहे ॥

dharmānviteṣu vijñāto mantrī guptaś ca pāṇḍava । āpto rājan kulīnaś ca paryāpto rājyasaṁgrahe ॥

विधिप्रवृत्तान्नरदेवधर्मा;नुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या । इमान्विदध्याद्व्यनुसृत्य यो वै; राजा महीं पालयितुं स शक्तः ॥

vidhipravr̥ttān naradevadharmān; uktān samāsena nibodha buddhyā । imān vidadhyād vyanusr̥tya yo vai; rājā mahīṁ pālayituṁ sa śaktaḥ ॥

अनीतिजं यद्यविधानजं सुखं; हठप्रणीतं विविधं प्रदृश्यते । न विद्यते तस्य गतिर्महीपते;र्न विद्यते राष्ट्रजमुत्तमं सुखम् ॥

anītijaṁ yady avidhānajaṁ sukhaṁ; haṭhapraṇītaṁ vividhaṁ pradr̥śyate । na vidyate tasya gatir mahīpater; na vidyate rāṣṭrajam uttamaṁ sukham ॥

धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजिता;न्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान् । गुणेषु दृष्टानचिरादिहात्मवा;न्सतोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान् ॥

dhanair viśiṣṭān matiśīlapūjitān; guṇopapannān yudhi dr̥ṣṭavikramān । guṇeṣu dr̥ṣṭān acirād ihātmavān; sato ’bhisaṁdhāya nihanti śātravān ॥

पश्येदुपायान्विविधैः क्रियापथै;र्न चानुपायेन मतिं निवेशयेत् । श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं; न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते ॥

paśyed upāyān vividhaiḥ kriyāpathair; na cānupāyena matiṁ niveśayet । śriyaṁ viśiṣṭāṁ vipulaṁ yaśo dhanaṁ; na doṣadarśī puruṣaḥ samaśnute ॥

प्रीतिप्रवृत्तौ विनिवर्तने तथा; सुहृत्सु विज्ञाय निवृत्य चोभयोः । यदेव मित्रं गुरुभारमावहे;त्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः ॥

prītipravr̥ttau vinivartane tathā; suhr̥tsu vijñāya nivr̥tya cobhayoḥ । yad eva mitraṁ gurubhāram āvahet; tad eva susnigdham udāhared budhaḥ ॥

एतान्मयोक्तांस्तव राजधर्मा;न्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व । अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन; सर्वो हि लोकोत्तमधर्ममूलः ॥

etān mayoktāṁs tava rājadharmān; nr̥ṇāṁ ca guptau matim ādadhatsva । avāpsyase puṇyaphalaṁ sukhena; sarvo hi lokottamadharmamūlaḥ ॥