Adhyāya 117

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । निदर्शनकरं लोके सज्जनाचरितं सदा ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । nidarśanakaraṁ loke sajjanācaritaṁ sadā ॥

अस्यैवार्थस्य सदृशं यच्छ्रुतं मे तपोवने । जामदग्न्यस्य रामस्य यदुक्तमृषिसत्तमैः ॥

asyaivārthasya sadr̥śaṁ yac chrutaṁ me tapovane । jāmadagnyasya rāmasya yad uktam r̥ṣisattamaiḥ ॥

वने महति कस्मिंश्चिदमनुष्यनिषेविते । ऋषिर्मूलफलाहारो नियतो नियतेन्द्रियः ॥

vane mahati kasmiṁś cid amanuṣyaniṣevite । r̥ṣir mūlaphalāhāro niyato niyatendriyaḥ ॥

दीक्षादमपरः शान्तः स्वाध्यायपरमः शुचिः । उपवासविशुद्धात्मा सततं सत्पथे स्थितः ॥

dīkṣādamaparaḥ śāntaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ । upavāsaviśuddhātmā satataṁ satpathe sthitaḥ ॥

तस्य संदृश्य सद्भावमुपविष्टस्य धीमतः । सर्वसत्त्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिणः ॥

tasya saṁdr̥śya sadbhāvam upaviṣṭasya dhīmataḥ । sarvasattvāḥ samīpasthā bhavanti vanacāriṇaḥ ॥

सिंहव्याघ्राः सशरभा मत्ताश्चैव महागजाः । द्वीपिनः खड्गभल्लूका ये चान्ये भीमदर्शनाः ॥

siṁhavyāghrāḥ saśarabhā mattāś caiva mahāgajāḥ । dvīpinaḥ khaḍgabhallūkā ye cānye bhīmadarśanāḥ ॥

ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति क्षतजाशनाः । तस्यर्षेः शिष्यवच्चैव न्यग्भूताः प्रियकारिणः ॥

te sukhapraśnadāḥ sarve bhavanti kṣatajāśanāḥ । tasyarṣeḥ śiṣyavac caiva nyagbhūtāḥ priyakāriṇaḥ ॥

दत्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्वे यान्ति यथागतम् । ग्राम्यस्त्वेकः पशुस्तत्र नाजहाच्छ्वा महामुनिम् ॥

dattvā ca te sukhapraśnaṁ sarve yānti yathāgatam । grāmyas tv ekaḥ paśus tatra nājahāc chvā mahāmunim ॥

भक्तोऽनुरक्तः सततमुपवासकृशोऽबलः । फलमूलोत्कराहारः शान्तः शिष्टाकृतिर्यथा ॥

bhakto ’nuraktaḥ satatam upavāsakr̥śo ’balaḥ । phalamūlotkarāhāraḥ śāntaḥ śiṣṭākr̥tir yathā ॥

तस्यर्षेरुपविष्टस्य पादमूले महामुनेः । मनुष्यवद्गतो भावः स्नेहबद्धोऽभवद्भृशम् ॥

tasyarṣer upaviṣṭasya pādamūle mahāmuneḥ । manuṣyavad gato bhāvaḥ snehabaddho ’bhavad bhr̥śam ॥

ततोऽभ्ययान्महावीर्यो द्वीपी क्षतजभोजनः । श्वार्थमत्यन्तसंदुष्टः क्रूरः काल इवान्तकः ॥

tato ’bhyayān mahāvīryo dvīpī kṣatajabhojanaḥ । śvārtham atyantasaṁduṣṭaḥ krūraḥ kāla ivāntakaḥ ॥

लेलिह्यमानस्तृषितः पुच्छास्फोटनतत्परः । व्यादितास्यः क्षुधाभग्नः प्रार्थयानस्तदामिषम् ॥

lelihyamānas tr̥ṣitaḥ pucchāsphoṭanatatparaḥ । vyāditāsyaḥ kṣudhābhagnaḥ prārthayānas tadāmiṣam ॥

तं दृष्ट्वा क्रूरमायान्तं जीवितार्थी नराधिप । प्रोवाच श्वा मुनिं तत्र यत्तच्छृणु महामते ॥

taṁ dr̥ṣṭvā krūram āyāntaṁ jīvitārthī narādhipa । provāca śvā muniṁ tatra yat tac chr̥ṇu mahāmate ॥

श्वशत्रुर्भगवन्नत्र द्वीपी मां हन्तुमिच्छति । त्वत्प्रसादाद्भयं न स्यात्तस्मान्मम महामुने ॥

śvaśatrur bhagavann atra dvīpī māṁ hantum icchati । tvatprasādād bhayaṁ na syāt tasmān mama mahāmune ॥

मुनिरुवाच । न भयं द्वीपिनः कार्यं मृत्युतस्ते कथंचन । एष श्वरूपरहितो द्वीपी भवसि पुत्रक ॥

munir uvāca । na bhayaṁ dvīpinaḥ kāryaṁ mr̥tyutas te kathaṁ cana । eṣa śvarūparahito dvīpī bhavasi putraka ॥

भीष्म उवाच । ततः श्वा द्वीपितां नीतो जाम्बूनदनिभाकृतिः । चित्राङ्गो विस्फुरन्हृष्टो वने वसति निर्भयः ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ śvā dvīpitāṁ nīto jāmbūnadanibhākr̥tiḥ । citrāṅgo visphuran hr̥ṣṭo vane vasati nirbhayaḥ ॥

ततोऽभ्ययान्महारौद्रो व्यादितास्यः क्षुधान्वितः । द्वीपिनं लेलिहद्वक्त्रो व्याघ्रो रुधिरलालसः ॥

tato ’bhyayān mahāraudro vyāditāsyaḥ kṣudhānvitaḥ । dvīpinaṁ lelihad vaktro vyāghro rudhiralālasaḥ ॥

व्याघ्रं दृष्ट्वा क्षुधाभग्नं दंष्ट्रिणं वनगोचरम् । द्वीपी जीवितरक्षार्थमृषिं शरणमेयिवान् ॥

vyāghraṁ dr̥ṣṭvā kṣudhābhagnaṁ daṁṣṭriṇaṁ vanagocaram । dvīpī jīvitarakṣārtham r̥ṣiṁ śaraṇam eyivān ॥

ततः संवासजं स्नेहमृषिणा कुर्वता सदा । स द्वीपी व्याघ्रतां नीतो रिपुभिर्बलवत्तरः । ततो दृष्ट्वा स शार्दूलो नाभ्यहंस्तं विशां पते ॥

tataḥ saṁvāsajaṁ sneham r̥ṣiṇā kurvatā sadā । sa dvīpī vyāghratāṁ nīto ripubhir balavattaraḥ । tato dr̥ṣṭvā sa śārdūlo nābhyahaṁs taṁ viśāṁ pate ॥

स तु श्वा व्याघ्रतां प्राप्य बलवान्पिशिताशनः । न मूलफलभोगेषु स्पृहामप्यकरोत्तदा ॥

sa tu śvā vyāghratāṁ prāpya balavān piśitāśanaḥ । na mūlaphalabhogeṣu spr̥hām apy akarot tadā ॥

यथा मृगपतिर्नित्यं प्रकाङ्क्षति वनौकसः । तथैव स महाराज व्याघ्रः समभवत्तदा ॥

yathā mr̥gapatir nityaṁ prakāṅkṣati vanaukasaḥ । tathaiva sa mahārāja vyāghraḥ samabhavat tadā ॥

व्याघ्रस्तूटजमूलस्थस्तृप्तः सुप्तो हतैर्मृगैः । नागश्चागात्तमुद्देशं मत्तो मेघ इवोत्थितः ॥

vyāghras tūṭajamūlasthas tr̥ptaḥ supto hatair mr̥gaiḥ । nāgaś cāgāt tam uddeśaṁ matto megha ivotthitaḥ ॥

प्रभिन्नकरटः प्रांशुः पद्मी विततमस्तकः । सुविषाणो महाकायो मेघगम्भीरनिस्वनः ॥

prabhinnakaraṭaḥ prāṁśuḥ padmī vitatamastakaḥ । suviṣāṇo mahākāyo meghagambhīranisvanaḥ ॥

तं दृष्ट्वा कुञ्जरं मत्तमायान्तं मदगर्वितम् । व्याघ्रो हस्तिभयात्त्रस्तस्तमृषिं शरणं ययौ ॥

taṁ dr̥ṣṭvā kuñjaraṁ mattam āyāntaṁ madagarvitam । vyāghro hastibhayāt trastas tam r̥ṣiṁ śaraṇaṁ yayau ॥

ततोऽनयत्कुञ्जरतां तं व्याघ्रमृषिसत्तमः । महामेघोपमं दृष्ट्वा तं स भीतोऽभवद्गजः ॥

tato ’nayat kuñjaratāṁ taṁ vyāghram r̥ṣisattamaḥ । mahāmeghopamaṁ dr̥ṣṭvā taṁ sa bhīto ’bhavad gajaḥ ॥

ततः कमलषण्डानि शल्लकीगहनानि च । व्यचरत्स मुदा युक्तः पद्मरेणुविभूषितः ॥

tataḥ kamalaṣaṇḍāni śallakīgahanāni ca । vyacarat sa mudā yuktaḥ padmareṇuvibhūṣitaḥ ॥

कदाचिद्रममाणस्य हस्तिनः सुमुखं तदा । ऋषेस्तस्योटजस्थस्य कालोऽगच्छन्निशानिशम् ॥

kadā cid ramamāṇasya hastinaḥ sumukhaṁ tadā । r̥ṣes tasyoṭajasthasya kālo ’gacchan niśāniśam ॥

अथाजगाम तं देशं केसरी केसरारुणः । गिरिकन्दरजो भीमः सिंहो नागकुलान्तकः ॥

athājagāma taṁ deśaṁ kesarī kesarāruṇaḥ । girikandarajo bhīmaḥ siṁho nāgakulāntakaḥ ॥

तं दृष्ट्वा सिंहमायान्तं नागः सिंहभयाकुलः । ऋषिं शरणमापेदे वेपमानो भयातुरः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā siṁham āyāntaṁ nāgaḥ siṁhabhayākulaḥ । r̥ṣiṁ śaraṇam āpede vepamāno bhayāturaḥ ॥

ततः स सिंहतां नीतो नागेन्द्रो मुनिना तदा । वन्यं नागणयत्सिंहं तुल्यजातिसमन्वयात् ॥

tataḥ sa siṁhatāṁ nīto nāgendro muninā tadā । vanyaṁ nāgaṇayat siṁhaṁ tulyajātisamanvayāt ॥

दृष्ट्वा च सोऽनशत्सिंहो वन्यो भीसन्नवाग्बलः । स चाश्रमेऽवसत्सिंहस्तस्मिन्नेव वने सुखी ॥

dr̥ṣṭvā ca so ’naśat siṁho vanyo bhīsannavāgbalaḥ । sa cāśrame ’vasat siṁhas tasminn eva vane sukhī ॥

न त्वन्ये क्षुद्रपशवस्तपोवननिवासिनः । व्यदृश्यन्त भयत्रस्ता जीविताकाङ्क्षिणः सदा ॥

na tv anye kṣudrapaśavas tapovananivāsinaḥ । vyadr̥śyanta bhayatrastā jīvitākāṅkṣiṇaḥ sadā ॥

कदाचित्कालयोगेन सर्वप्राणिविहिंसकः । बलवान्क्षतजाहारो नानासत्त्वभयंकरः ॥

kadā cit kālayogena sarvaprāṇivihiṁsakaḥ । balavān kṣatajāhāro nānāsattvabhayaṁkaraḥ ॥

अष्टपादूर्ध्वचरणः शरभो वनगोचरः । तं सिंहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशनम् ॥

aṣṭapād ūrdhvacaraṇaḥ śarabho vanagocaraḥ । taṁ siṁhaṁ hantum āgacchan munes tasya niveśanam ॥

तं मुनिः शरभं चक्रे बलोत्कटमरिंदम । ततः स शरभो वन्यो मुनेः शरभमग्रतः । दृष्ट्वा बलिनमत्युग्रं द्रुतं संप्राद्रवद्भयात् ॥

taṁ muniḥ śarabhaṁ cakre balotkaṭam ariṁdama । tataḥ sa śarabho vanyo muneḥ śarabham agrataḥ । dr̥ṣṭvā balinam atyugraṁ drutaṁ saṁprādravad bhayāt ॥

स एवं शरभस्थाने न्यस्तो वै मुनिना तदा । मुनेः पार्श्वगतो नित्यं शारभ्यं सुखमाप्तवान् ॥

sa evaṁ śarabhasthāne nyasto vai muninā tadā । muneḥ pārśvagato nityaṁ śārabhyaṁ sukham āptavān ॥

ततः शरभसंत्रस्ताः सर्वे मृगगणा वनात् । दिशः संप्राद्रवन्राजन्भयाज्जीवितकाङ्क्षिणः ॥

tataḥ śarabhasaṁtrastāḥ sarve mr̥gagaṇā vanāt । diśaḥ saṁprādravan rājan bhayāj jīvitakāṅkṣiṇaḥ ॥

शरभोऽप्यतिसंदुष्टो नित्यं प्राणिवधे रतः । फलमूलाशनं शान्तं नैच्छत्स पिशिताशनः ॥

śarabho ’py atisaṁduṣṭo nityaṁ prāṇivadhe rataḥ । phalamūlāśanaṁ śāntaṁ naicchat sa piśitāśanaḥ ॥

ततो रुधिरतर्षेण बलिना शरभोऽन्वितः । इयेष तं मुनिं हन्तुमकृतज्ञः श्वयोनिजः ॥

tato rudhiratarṣeṇa balinā śarabho ’nvitaḥ । iyeṣa taṁ muniṁ hantum akr̥tajñaḥ śvayonijaḥ ॥

ततस्तेन तपःशक्त्या विदितो ज्ञानचक्षुषा । विज्ञाय च महाप्राज्ञो मुनिः श्वानं तमुक्तवान् ॥

tatas tena tapaḥśaktyā vidito jñānacakṣuṣā । vijñāya ca mahāprājño muniḥ śvānaṁ tam uktavān ॥

श्वा त्वं द्वीपित्वमापन्नो द्वीपी व्याघ्रत्वमागतः । व्याघ्रो नागो मदपटुर्नागः सिंहत्वमाप्तवान् ॥

śvā tvaṁ dvīpitvam āpanno dvīpī vyāghratvam āgataḥ । vyāghro nāgo madapaṭur nāgaḥ siṁhatvam āptavān ॥

सिंहोऽतिबलसंयुक्तो भूयः शरभतां गतः । मया स्नेहपरीतेन न विमृष्टः कुलान्वयः ॥

siṁho ’tibalasaṁyukto bhūyaḥ śarabhatāṁ gataḥ । mayā snehaparītena na vimr̥ṣṭaḥ kulānvayaḥ ॥

यस्मादेवमपापं मां पाप हिंसितुमिच्छसि । तस्मात्स्वयोनिमापन्नः श्वैव त्वं हि भविष्यसि ॥

yasmād evam apāpaṁ māṁ pāpa hiṁsitum icchasi । tasmāt svayonim āpannaḥ śvaiva tvaṁ hi bhaviṣyasi ॥

ततो मुनिजनद्वेषाद्दुष्टात्मा श्वाकृतोऽबुधः । ऋषिणा शरभः शप्तः स्वं रूपं पुनराप्तवान् ॥

tato munijanadveṣād duṣṭātmā śvākr̥to ’budhaḥ । r̥ṣiṇā śarabhaḥ śaptaḥ svaṁ rūpaṁ punar āptavān ॥