Adhyāya 116

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाप्राज्ञ संशयो मे महानयम् । स च्छेत्तव्यस्त्वया राजन्भवान्कुलकरो हि नः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pitāmaha mahāprājña saṁśayo me mahān ayam । sa cchettavyas tvayā rājan bhavān kulakaro hi naḥ ॥

पुरुषाणामयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम् । कथितो वाक्यसंचारस्ततो विज्ञापयामि ते ॥

puruṣāṇām ayaṁ tāta durvr̥ttānāṁ durātmanām । kathito vākyasaṁcāras tato vijñāpayāmi te ॥

यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदयम् । आयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च यत् ॥

yad dhitaṁ rājyatantrasya kulasya ca sukhodayam । āyatyāṁ ca tadātve ca kṣemavr̥ddhikaraṁ ca yat ॥

पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धिकरं च यत् । अन्नपाने शरीरे च हितं यत्तद्ब्रवीहि मे ॥

putrapautrābhirāmaṁ ca rāṣṭravr̥ddhikaraṁ ca yat । annapāne śarīre ca hitaṁ yat tad bravīhi me ॥

अभिषिक्तो हि यो राजा राज्यस्थो मित्रसंवृतः । असुहृत्समुपेतो वा स कथं रञ्जयेत्प्रजाः ॥

abhiṣikto hi yo rājā rājyastho mitrasaṁvr̥taḥ । asuhr̥t samupeto vā sa kathaṁ rañjayet prajāḥ ॥

यो ह्यसत्प्रग्रहरतिः स्नेहरागबलात्कृतः । इन्द्रियाणामनीशत्वादसज्जनबुभूषकः ॥

yo hy asatpragraharatiḥ sneharāgabalātkr̥taḥ । indriyāṇām anīśatvād asajjanabubhūṣakaḥ ॥

तस्य भृत्या विगुणतां यान्ति सर्वे कुलोद्गताः । न च भृत्यफलैरर्थैः स राजा संप्रयुज्यते ॥

tasya bhr̥tyā viguṇatāṁ yānti sarve kulodgatāḥ । na ca bhr̥tyaphalair arthaiḥ sa rājā saṁprayujyate ॥

एतान्मे संशयस्थस्य राजधर्मान्सुदुर्लभान् । बृहस्पतिसमो बुद्ध्या भवाञ्शंसितुमर्हति ॥

etān me saṁśayasthasya rājadharmān sudurlabhān । br̥haspatisamo buddhyā bhavāñ śaṁsitum arhati ॥

शंसिता पुरुषव्याघ्र त्वं नः कुलहिते रतः । क्षत्ता चैव पटुप्रज्ञो यो नः शंसति सर्वदा ॥

śaṁsitā puruṣavyāghra tvaṁ naḥ kulahite rataḥ । kṣattā caiva paṭuprajño yo naḥ śaṁsati sarvadā ॥

त्वत्तः कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम् । अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः स्वप्स्याम्यहं सुखम् ॥

tvattaḥ kulahitaṁ vākyaṁ śrutvā rājyahitodayam । amr̥tasyāvyayasyeva tr̥ptaḥ svapsyāmy ahaṁ sukham ॥

कीदृषाः संनिकर्षस्था भृत्याः स्युर्वा गुणान्विताः । कीदृशैः किंकुलीनैर्वा सह यात्रा विधीयते ॥

kīdr̥ṣāḥ saṁnikarṣasthā bhr̥tyāḥ syur vā guṇānvitāḥ । kīdr̥śaiḥ kiṁkulīnair vā saha yātrā vidhīyate ॥

न ह्येको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता । राज्यं चेदं जनः सर्वस्तत्कुलीनोऽभिशंसति ॥

na hy eko bhr̥tyarahito rājā bhavati rakṣitā । rājyaṁ cedaṁ janaḥ sarvas tat kulīno ’bhiśaṁsati ॥

न हि प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारत । असहायवता तात नैवार्थाः केचिदप्युत । लब्धुं लब्ध्वा चापि सदा रक्षितुं भरतर्षभ ॥

na hi praśāstuṁ rājyaṁ hi śakyam ekena bhārata । asahāyavatā tāta naivārthāḥ ke cid apy uta । labdhuṁ labdhvā cāpi sadā rakṣituṁ bharatarṣabha ॥

भीष्म उवाच । यस्य भृत्यजनः सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविदः । हितैषी कुलजः स्निग्धः स राज्यफलमश्नुते ॥

bhīṣma uvāca । yasya bhr̥tyajanaḥ sarvo jñānavijñānakovidaḥ । hitaiṣī kulajaḥ snigdhaḥ sa rājyaphalam aśnute ॥

मन्त्रिणो यस्य कुलजा असंहार्याः सहोषिताः । नृपतेर्मतिदाः सन्ति संबन्धज्ञानकोविदाः ॥

mantriṇo yasya kulajā asaṁhāryāḥ sahoṣitāḥ । nr̥pater matidāḥ santi saṁbandhajñānakovidāḥ ॥

अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः । अतिक्रान्तमशोचन्तः स राज्यफलमश्नुते ॥

anāgatavidhātāraḥ kālajñānaviśāradāḥ । atikrāntam aśocantaḥ sa rājyaphalam aśnute ॥

समदुःखसुखा यस्य सहायाः सत्यकारिणः । अर्थचिन्तापरा यस्य स राज्यफलमश्नुते ॥

samaduḥkhasukhā yasya sahāyāḥ satyakāriṇaḥ । arthacintāparā yasya sa rājyaphalam aśnute ॥

यस्य नार्तो जनपदः संनिकर्षगतः सदा । अक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राज्यफलभाग्भवेत् ॥

yasya nārto janapadaḥ saṁnikarṣagataḥ sadā । akṣudraḥ satpathālambī sa rājyaphalabhāg bhavet ॥

कोशाक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्जनैः । आप्तैस्तुष्टैश्च सततं धार्यते स नृपोत्तमः ॥

kośākṣapaṭalaṁ yasya kośavr̥ddhikarair janaiḥ । āptais tuṣṭaiś ca satataṁ dhāryate sa nr̥pottamaḥ ॥

कोष्ठागारमसंहार्यैराप्तैः संचयतत्परैः । पात्रभूतैरलुब्धैश्च पाल्यमानं गुणीभवेत् ॥

koṣṭhāgāram asaṁhāryair āptaiḥ saṁcayatatparaiḥ । pātrabhūtair alubdhaiś ca pālyamānaṁ guṇībhavet ॥

व्यवहारश्च नगरे यस्य कर्मफलोदयः । दृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाग्भवेत् ॥

vyavahāraś ca nagare yasya karmaphalodayaḥ । dr̥śyate śaṅkhalikhitaḥ sa dharmaphalabhāg bhavet ॥

संगृहीतमनुष्यश्च यो राजा राजधर्मवित् । षड्वर्गं प्रतिगृह्णन्स धर्मात्फलमुपाश्नुते ॥

saṁgr̥hītamanuṣyaś ca yo rājā rājadharmavit । ṣaḍvargaṁ pratigr̥hṇan sa dharmāt phalam upāśnute ॥