Adhyāya 115

युधिष्ठिर उवाच । विद्वान्मूर्खप्रगल्भेन मृदुस्तीक्ष्णेन भारत । आक्रुश्यमानः सदसि कथं कुर्यादरिंदम ॥

yudhiṣṭhira uvāca । vidvān mūrkhapragalbhena mr̥dus tīkṣṇena bhārata । ākruśyamānaḥ sadasi kathaṁ kuryād ariṁdama ॥

भीष्म उवाच । श्रूयतां पृथिवीपाल यथैषोऽर्थोऽनुगीयते । सदा सुचेताः सहते नरस्येहाल्पचेतसः ॥

bhīṣma uvāca । śrūyatāṁ pr̥thivīpāla yathaiṣo ’rtho ’nugīyate । sadā sucetāḥ sahate narasyehālpacetasaḥ ॥

अरुष्यन्क्रुश्यमानस्य सुकृतं नाम विन्दति । दुष्कृतं चात्मनो मर्षी रुष्यत्येवापमार्ष्टि वै ॥

aruṣyan kruśyamānasya sukr̥taṁ nāma vindati । duṣkr̥taṁ cātmano marṣī ruṣyaty evāpamārṣṭi vai ॥

टिट्टिभं तमुपेक्षेत वाशमानमिवातुरम् । लोकविद्वेषमापन्नो निष्फलं प्रतिपद्यते ॥

ṭiṭṭibhaṁ tam upekṣeta vāśamānam ivāturam । lokavidveṣam āpanno niṣphalaṁ pratipadyate ॥

इति स श्लाघते नित्यं तेन पापेन कर्मणा । इदमुक्तो मया कश्चित्संमतो जनसंसदि । स तत्र व्रीडितः शुष्को मृतकल्पोऽवतिष्ठति ॥

iti sa ślāghate nityaṁ tena pāpena karmaṇā । idam ukto mayā kaś cit saṁmato janasaṁsadi । sa tatra vrīḍitaḥ śuṣko mr̥takalpo ’vatiṣṭhati ॥

श्लाघन्नश्लाघनीयेन कर्मणा निरपत्रपः । उपेक्षितव्यो दान्तेन तादृशः पुरुषाधमः ॥

ślāghann aślāghanīyena karmaṇā nirapatrapaḥ । upekṣitavyo dāntena tādr̥śaḥ puruṣādhamaḥ ॥

यद्यद्ब्रूयादल्पमतिस्तत्तदस्य सहेत्सदा । प्राकृतो हि प्रशंसन्वा निन्दन्वा किं करिष्यति । वने काक इवाबुद्धिर्वाशमानो निरर्थकम् ॥

yad yad brūyād alpamatis tat tad asya sahet sadā । prākr̥to hi praśaṁsan vā nindan vā kiṁ kariṣyati । vane kāka ivābuddhir vāśamāno nirarthakam ॥

यदि वाग्भिः प्रयोगः स्यात्प्रयोगे पापकर्मणः । वागेवार्थो भवेत्तस्य न ह्येवार्थो जिघांसतः ॥

yadi vāgbhiḥ prayogaḥ syāt prayoge pāpakarmaṇaḥ । vāg evārtho bhavet tasya na hy evārtho jighāṁsataḥ ॥

निषेकं विपरीतं स आचष्टे वृत्तचेष्टया । मयूर इव कौपीनं नृत्यन्संदर्शयन्निव ॥

niṣekaṁ viparītaṁ sa ācaṣṭe vr̥ttaceṣṭayā । mayūra iva kaupīnaṁ nr̥tyan saṁdarśayann iva ॥

यस्यावाच्यं न लोकेऽस्ति नाकार्यं वापि किंचन । वाचं तेन न संदध्याच्छुचिः संक्लिष्टकर्मणा ॥

yasyāvācyaṁ na loke ’sti nākāryaṁ vāpi kiṁ cana । vācaṁ tena na saṁdadhyāc chuciḥ saṁkliṣṭakarmaṇā ॥

प्रत्यक्षं गुणवादी यः परोक्षं तु विनिन्दकः । स मानवः श्ववल्लोके नष्टलोकपरायणः ॥

pratyakṣaṁ guṇavādī yaḥ parokṣaṁ tu vinindakaḥ । sa mānavaḥ śvaval loke naṣṭalokaparāyaṇaḥ ॥

तादृग्जनशतस्यापि यद्ददाति जुहोति च । परोक्षेणापवादेन तन्नाशयति स क्षणात् ॥

tādr̥g janaśatasyāpi yad dadāti juhoti ca । parokṣeṇāpavādena tan nāśayati sa kṣaṇāt ॥

तस्मात्प्राज्ञो नरः सद्यस्तादृशं पापचेतसम् । वर्जयेत्साधुभिर्वर्ज्यं सारमेयामिषं यथा ॥

tasmāt prājño naraḥ sadyas tādr̥śaṁ pāpacetasam । varjayet sādhubhir varjyaṁ sārameyāmiṣaṁ yathā ॥

परिवादं ब्रुवाणो हि दुरात्मा वै महात्मने । प्रकाशयति दोषान्स्वान्सर्पः फणमिवोच्छ्रितम् ॥

parivādaṁ bruvāṇo hi durātmā vai mahātmane । prakāśayati doṣān svān sarpaḥ phaṇam ivocchritam ॥

तं स्वकर्माणि कुर्वाणं प्रतिकर्तुं य इच्छति । भस्मकूट इवाबुद्धिः खरो रजसि मज्जति ॥

taṁ svakarmāṇi kurvāṇaṁ pratikartuṁ ya icchati । bhasmakūṭa ivābuddhiḥ kharo rajasi majjati ॥

मनुष्यशालावृकमप्रशान्तं; जनापवादे सततं निविष्टम् । मातङ्गमुन्मत्तमिवोन्नदन्तं; त्यजेत तं श्वानमिवातिरौद्रम् ॥

manuṣyaśālāvr̥kam apraśāntaṁ; janāpavāde satataṁ niviṣṭam । mātaṅgam unmattam ivonnadantaṁ; tyajeta taṁ śvānam ivātiraudram ॥

अधीरजुष्टे पथि वर्तमानं; दमादपेतं विनयाच्च पापम् । अरिव्रतं नित्यमभूतिकामं; धिगस्तु तं पापमतिं मनुष्यम् ॥

adhīrajuṣṭe pathi vartamānaṁ; damād apetaṁ vinayāc ca pāpam । arivrataṁ nityam abhūtikāmaṁ; dhig astu taṁ pāpamatiṁ manuṣyam ॥

प्रत्युच्यमानस्तु हि भूय एभि;र्निशाम्य मा भूस्त्वमथार्तरूपः । उच्चस्य नीचेन हि संप्रयोगं; विगर्हयन्ति स्थिरबुद्धयो ये ॥

pratyucyamānas tu hi bhūya ebhir; niśāmya mā bhūs tvam athārtarūpaḥ । uccasya nīcena hi saṁprayogaṁ; vigarhayanti sthirabuddhayo ye ॥

क्रुद्धो दशार्धेन हि ताडयेद्वा; स पांसुभिर्वापकिरेत्तुषैर्वा । विवृत्य दन्तांश्च विभीषयेद्वा; सिद्धं हि मूर्खे कुपिते नृशंसे ॥

kruddho daśārdhena hi tāḍayed vā; sa pāṁsubhir vāpakiret tuṣair vā । vivr̥tya dantāṁś ca vibhīṣayed vā; siddhaṁ hi mūrkhe kupite nr̥śaṁse ॥

विगर्हणां परमदुरात्मना कृतां; सहेत यः संसदि दुर्जनान्नरः । पठेदिदं चापि निदर्शनं सदा; न वाङ्मयं स लभति किंचिदप्रियम् ॥

vigarhaṇāṁ paramadurātmanā kr̥tāṁ; saheta yaḥ saṁsadi durjanān naraḥ । paṭhed idaṁ cāpi nidarśanaṁ sadā; na vāṅmayaṁ sa labhati kiṁ cid apriyam ॥