Adhyāya 110

युधिष्ठिर उवाच । कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्नरो वर्तेत भारत । विद्वञ्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ dharme sthātum icchan naro varteta bhārata । vidvañ jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha ॥

सत्यं चैवानृतं चोभे लोकानावृत्य तिष्ठतः । तयोः किमाचरेद्राजन्पुरुषो धर्मनिश्चितः ॥

satyaṁ caivānr̥taṁ cobhe lokān āvr̥tya tiṣṭhataḥ । tayoḥ kim ācared rājan puruṣo dharmaniścitaḥ ॥

किं स्वित्सत्यं किमनृतं किं स्विद्धर्म्यं सनातनम् । कस्मिन्काले वदेत्सत्यं कस्मिन्कालेऽनृतं वदेत् ॥

kiṁ svit satyaṁ kim anr̥taṁ kiṁ svid dharmyaṁ sanātanam । kasmin kāle vadet satyaṁ kasmin kāle ’nr̥taṁ vadet ॥

भीष्म उवाच । सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् । यद्भूलोके सुदुर्ज्ञातं तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥

bhīṣma uvāca । satyasya vacanaṁ sādhu na satyād vidyate param । yad bhūloke sudurjñātaṁ tat te vakṣyāmi bhārata ॥

भवेत्सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् । यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं वाप्यनृतं भवेत् ॥

bhavet satyaṁ na vaktavyaṁ vaktavyam anr̥taṁ bhavet । yatrānr̥taṁ bhavet satyaṁ satyaṁ vāpy anr̥taṁ bhavet ॥

तादृशे मुह्यते बालो यत्र सत्यमनिष्ठितम् । सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित् ॥

tādr̥śe muhyate bālo yatra satyam aniṣṭhitam । satyānr̥te viniścitya tato bhavati dharmavit ॥

अप्यनार्योऽकृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणः । सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव ॥

apy anāryo ’kr̥taprajñaḥ puruṣo ’pi sudāruṇaḥ । sumahat prāpnuyāt puṇyaṁ balāko ’ndhavadhād iva ॥

किमाश्चर्यं च यन्मूढो धर्मकामोऽप्यधर्मवित् । सुमहत्प्राप्नुयात्पापं गङ्गायामिव कौशिकः ॥

kim āścaryaṁ ca yan mūḍho dharmakāmo ’py adharmavit । sumahat prāpnuyāt pāpaṁ gaṅgāyām iva kauśikaḥ ॥

तादृशोऽयमनुप्रश्नो यत्र धर्मः सुदुर्वचः । दुष्करः प्रतिसंख्यातुं तर्केणात्र व्यवस्यति ॥

tādr̥śo ’yam anupraśno yatra dharmaḥ sudurvacaḥ । duṣkaraḥ pratisaṁkhyātuṁ tarkeṇātra vyavasyati ॥

प्रभावार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् । यत्स्यादहिंसासंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः ॥

prabhāvārthāya bhūtānāṁ dharmapravacanaṁ kr̥tam । yat syād ahiṁsāsaṁyuktaṁ sa dharma iti niścayaḥ ॥

धारणाद्धर्म इत्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः । यत्स्याद्धारणसंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः ॥

dhāraṇād dharma ity āhur dharmeṇa vidhr̥tāḥ prajāḥ । yat syād dhāraṇasaṁyuktaṁ sa dharma iti niścayaḥ ॥

श्रुतिधर्म इति ह्येके नेत्याहुरपरे जनाः । न तु तत्प्रत्यसूयामो न हि सर्वं विधीयते ॥

śrutidharma iti hy eke nety āhur apare janāḥ । na tu tat pratyasūyāmo na hi sarvaṁ vidhīyate ॥

येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धनमिच्छन्ति कर्हिचित् । तेभ्यस्तन्न तदाख्येयं स धर्म इति निश्चयः ॥

ye ’nyāyena jihīrṣanto dhanam icchanti karhi cit । tebhyas tan na tad ākhyeyaṁ sa dharma iti niścayaḥ ॥

अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथंचन । अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन्वाप्यकूजनात् ॥

akūjanena cen mokṣo nātra kūjet kathaṁ cana । avaśyaṁ kūjitavyaṁ vā śaṅkeran vāpy akūjanāt ॥

श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम् । यः पापैः सह संबन्धान्मुच्यते शपथादिति ॥

śreyas tatrānr̥taṁ vaktuṁ satyād iti vicāritam । yaḥ pāpaiḥ saha saṁbandhān mucyate śapathād iti ॥

न च तेभ्यो धनं देयं शक्ये सति कथंचन । पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत् ॥

na ca tebhyo dhanaṁ deyaṁ śakye sati kathaṁ cana । pāpebhyo hi dhanaṁ dattaṁ dātāram api pīḍayet ॥

स्वशरीरोपरोधेन वरमादातुमिच्छतः । सत्यसंप्रतिपत्त्यर्थं ये ब्रूयुः साक्षिणः क्वचित् । अनुक्त्वा तत्र तद्वाच्यं सर्वे तेऽनृतवादिनः ॥

svaśarīroparodhena varam ādātum icchataḥ । satyasaṁpratipattyarthaṁ ye brūyuḥ sākṣiṇaḥ kva cit । anuktvā tatra tad vācyaṁ sarve te ’nr̥tavādinaḥ ॥

प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् । अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात् । परेषां धर्ममाकाङ्क्षन्नीचः स्याद्धर्मभिक्षुकः ॥

prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anr̥taṁ bhavet । arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṁ dharmakāraṇāt । pareṣāṁ dharmam ākāṅkṣan nīcaḥ syād dharmabhikṣukaḥ ॥

प्रतिश्रुत्य तु दातव्यं श्वःकार्यस्तु बलात्कृतः । यः कश्चिद्धर्मसमयात्प्रच्युतोऽधर्ममास्थितः ॥

pratiśrutya tu dātavyaṁ śvaḥkāryas tu balātkr̥taḥ । yaḥ kaś cid dharmasamayāt pracyuto ’dharmam āsthitaḥ ॥

शठः स्वधर्ममुत्सृज्य तमिच्छेदुपजीवितुम् । सर्वोपायैर्निहन्तव्यः पापो निकृतिजीवनः ॥

śaṭhaḥ svadharmam utsr̥jya tam icched upajīvitum । sarvopāyair nihantavyaḥ pāpo nikr̥tijīvanaḥ ॥

धनमित्येव पापानां सर्वेषामिह निश्चयः । येऽविषह्या ह्यसंभोज्या निकृत्या पतनं गताः ॥

dhanam ity eva pāpānāṁ sarveṣām iha niścayaḥ । ye ’viṣahyā hy asaṁbhojyā nikr̥tyā patanaṁ gatāḥ ॥

च्युता देवमनुष्येभ्यो यथा प्रेतास्तथैव ते । धनादानाद्दुःखतरं जीविताद्विप्रयोजनम् ॥

cyutā devamanuṣyebhyo yathā pretās tathaiva te । dhanādānād duḥkhataraṁ jīvitād viprayojanam ॥

अयं वो रोचतां धर्म इति वाच्यः प्रयत्नतः । न कश्चिदस्ति पापानां धर्म इत्येष निश्चयः ॥

ayaṁ vo rocatāṁ dharma iti vācyaḥ prayatnataḥ । na kaś cid asti pāpānāṁ dharma ity eṣa niścayaḥ ॥

तथागतं च यो हन्यान्नासौ पापेन लिप्यते । स्वकर्मणा हतं हन्ति हत एव स हन्यते । तेषु यः समयं कश्चित्कुर्वीत हतबुद्धिषु ॥

tathāgataṁ ca yo hanyān nāsau pāpena lipyate । svakarmaṇā hataṁ hanti hata eva sa hanyate । teṣu yaḥ samayaṁ kaś cit kurvīta hatabuddhiṣu ॥

यथा काकश्च गृध्रश्च तथैवोपधिजीविनः । ऊर्ध्वं देहविमोक्षान्ते भवन्त्येतासु योनिषु ॥

yathā kākaś ca gr̥dhraś ca tathaivopadhijīvinaḥ । ūrdhvaṁ dehavimokṣānte bhavanty etāsu yoniṣu ॥

यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य;स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः । मायाचारो मायया वर्तितव्यः; साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः ॥

yasmin yathā vartate yo manuṣyas; tasmiṁs tathā vartitavyaṁ sa dharmaḥ । māyācāro māyayā vartitavyaḥ; sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ ॥