Adhyāya 109

युधिष्ठिर उवाच । महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत । किं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । mahān ayaṁ dharmapatho bahuśākhaś ca bhārata । kiṁ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṁ matam ॥

किं कार्यं सर्वधर्माणां गरीयो भवतो मतम् । यथायं पुरुषो धर्ममिह च प्रेत्य चाप्नुयात् ॥

kiṁ kāryaṁ sarvadharmāṇāṁ garīyo bhavato matam । yathāyaṁ puruṣo dharmam iha ca pretya cāpnuyāt ॥

भीष्म उवाच । मातापित्रोर्गुरूणां च पूजा बहुमता मम । अत्र युक्तो नरो लोकान्यशश्च महदश्नुते ॥

bhīṣma uvāca । mātāpitror gurūṇāṁ ca pūjā bahumatā mama । atra yukto naro lokān yaśaś ca mahad aśnute ॥

यदेते ह्यभिजानीयुः कर्म तात सुपूजिताः । धर्म्यं धर्मविरुद्धं वा तत्कर्तव्यं युधिष्ठिर ॥

yad ete hy abhijānīyuḥ karma tāta supūjitāḥ । dharmyaṁ dharmaviruddhaṁ vā tat kartavyaṁ yudhiṣṭhira ॥

न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं प्रकल्पयेत् । यमेतेऽभ्यनुजानीयुः स धर्म इति निश्चयः ॥

na tair anabhyanujñāto dharmam anyaṁ prakalpayet । yam ete ’bhyanujānīyuḥ sa dharma iti niścayaḥ ॥

एत एव त्रयो लोका एत एवाश्रमास्त्रयः । एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयोऽग्नयः ॥

eta eva trayo lokā eta evāśramās trayaḥ । eta eva trayo vedā eta eva trayo ’gnayaḥ ॥

पिता ह्यग्निर्गार्हपत्यो माताग्निर्दक्षिणः स्मृतः । गुरुराहवनीयस्तु साग्नित्रेता गरीयसी ॥

pitā hy agnir gārhapatyo mātāgnir dakṣiṇaḥ smr̥taḥ । gurur āhavanīyas tu sāgnitretā garīyasī ॥

त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रीँल्लोकानवजेष्यसि । पितृवृत्त्या त्विमं लोकं मातृवृत्त्या तथापरम् । ब्रह्मलोकं गुरोर्वृत्त्या नित्यमेव चरिष्यसि ॥

triṣv apramādyann eteṣu trīm̐l lokān avajeṣyasi । pitr̥vr̥ttyā tv imaṁ lokaṁ mātr̥vr̥ttyā tathāparam । brahmalokaṁ guror vr̥ttyā nityam eva cariṣyasi ॥

सम्यगेतेषु वर्तस्व त्रिषु लोकेषु भारत । यशः प्राप्स्यसि भद्रं ते धर्मं च सुमहाफलम् ॥

samyag eteṣu vartasva triṣu lokeṣu bhārata । yaśaḥ prāpsyasi bhadraṁ te dharmaṁ ca sumahāphalam ॥

नैतानतिशयेज्जातु नात्यश्नीयान्न दूषयेत् । नित्यं परिचरेच्चैव तद्वै सुकृतमुत्तमम् । कीर्तिं पुण्यं यशो लोकान्प्राप्स्यसे च जनाधिप ॥

naitān atiśayej jātu nātyaśnīyān na dūṣayet । nityaṁ paricarec caiva tad vai sukr̥tam uttamam । kīrtiṁ puṇyaṁ yaśo lokān prāpsyase ca janādhipa ॥

सर्वे तस्यादृता लोका यस्यैते त्रय आदृताः । अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ॥

sarve tasyādr̥tā lokā yasyaite traya ādr̥tāḥ । anādr̥tās tu yasyaite sarvās tasyāphalāḥ kriyāḥ ॥

नैवायं न परो लोकस्तस्य चैव परंतप । अमानिता नित्यमेव यस्यैते गुरवस्त्रयः ॥

naivāyaṁ na paro lokas tasya caiva paraṁtapa । amānitā nityam eva yasyaite guravas trayaḥ ॥

न चास्मिन्न परे लोके यशस्तस्य प्रकाशते । न चान्यदपि कल्याणं पारत्रं समुदाहृतम् ॥

na cāsmin na pare loke yaśas tasya prakāśate । na cānyad api kalyāṇaṁ pāratraṁ samudāhr̥tam ॥

तेभ्य एव तु तत्सर्वं कृत्यया विसृजाम्यहम् । तदासीन्मे शतगुणं सहस्रगुणमेव च । तस्मान्मे संप्रकाशन्ते त्रयो लोका युधिष्ठिर ॥

tebhya eva tu tat sarvaṁ kr̥tyayā visr̥jāmy aham । tad āsīn me śataguṇaṁ sahasraguṇam eva ca । tasmān me saṁprakāśante trayo lokā yudhiṣṭhira ॥

दशैव तु सदाचार्यः श्रोत्रियानतिरिच्यते । दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश ॥

daśaiva tu sadācāryaḥ śrotriyān atiricyate । daśācāryān upādhyāya upādhyāyān pitā daśa ॥

पितॄन्दश तु मातैका सर्वां वा पृथिवीमपि । गुरुत्वेनाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः । गुरुर्गरीयान्पितृतो मातृतश्चेति मे मतिः ॥

pitr̥̄n daśa tu mātaikā sarvāṁ vā pr̥thivīm api । gurutvenābhibhavati nāsti mātr̥samo guruḥ । gurur garīyān pitr̥to mātr̥taś ceti me matiḥ ॥

उभौ हि मातापितरौ जन्मनि व्युपयुज्यतः । शरीरमेतौ सृजतः पिता माता च भारत । आचार्यशिष्टा या जातिः सा दिव्या साजरामरा ॥

ubhau hi mātāpitarau janmani vyupayujyataḥ । śarīram etau sr̥jataḥ pitā mātā ca bhārata । ācāryaśiṣṭā yā jātiḥ sā divyā sājarāmarā ॥

अवध्या हि सदा माता पिता चाप्यपकारिणौ । न संदुष्यति तत्कृत्वा न च ते दूषयन्ति तम् । धर्माय यतमानानां विदुर्देवाः सहर्षिभिः ॥

avadhyā hi sadā mātā pitā cāpy apakāriṇau । na saṁduṣyati tat kr̥tvā na ca te dūṣayanti tam । dharmāya yatamānānāṁ vidur devāḥ saharṣibhiḥ ॥

य आवृणोत्यवितथेन कर्णा;वृतं ब्रुवन्नमृतं संप्रयच्छन् । तं वै मन्ये पितरं मातरं च; तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन् ॥

ya āvr̥ṇoty avitathena karṇāv; r̥taṁ bruvann amr̥taṁ saṁprayacchan । taṁ vai manye pitaraṁ mātaraṁ ca; tasmai na druhyet kr̥tam asya jānan ॥

विद्यां श्रुत्वा ये गुरुं नाद्रियन्ते; प्रत्यासन्नं मनसा कर्मणा वा । यथैव ते गुरुभिर्भावनीया;स्तथा तेषां गुरवोऽप्यर्चनीयाः ॥

vidyāṁ śrutvā ye guruṁ nādriyante; pratyāsannaṁ manasā karmaṇā vā । yathaiva te gurubhir bhāvanīyās; tathā teṣāṁ guravo ’py arcanīyāḥ ॥

तस्मात्पूजयितव्याश्च संविभज्याश्च यत्नतः । गुरवोऽर्चयितव्याश्च पुराणं धर्ममिच्छता ॥

tasmāt pūjayitavyāś ca saṁvibhajyāś ca yatnataḥ । guravo ’rcayitavyāś ca purāṇaṁ dharmam icchatā ॥

येन प्रीताश्च पितरस्तेन प्रीतः पितामहः । प्रीणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता ॥

yena prītāś ca pitaras tena prītaḥ pitāmahaḥ । prīṇāti mātaraṁ yena pr̥thivī tena pūjitā ॥

येन प्रीणात्युपाध्यायं तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् । मातृतः पितृतश्चैव तस्मात्पूज्यतमो गुरुः । ऋषयश्च हि देवाश्च प्रीयन्ते पितृभिः सह ॥

yena prīṇāty upādhyāyaṁ tena syād brahma pūjitam । mātr̥taḥ pitr̥taś caiva tasmāt pūjyatamo guruḥ । r̥ṣayaś ca hi devāś ca prīyante pitr̥bhiḥ saha ॥

न केनचन वृत्तेन ह्यवज्ञेयो गुरुर्भवेत् । न च माता न च पिता तादृशो यादृशो गुरुः ॥

na kena cana vr̥ttena hy avajñeyo gurur bhavet । na ca mātā na ca pitā tādr̥śo yādr̥śo guruḥ ॥

न तेऽवमानमर्हन्ति न च ते दूषयन्ति तम् । गुरूणामेव सत्कारं विदुर्देवाः सहर्षिभिः ॥

na te ’vamānam arhanti na ca te dūṣayanti tam । gurūṇām eva satkāraṁ vidur devāḥ saharṣibhiḥ ॥

उपाध्यायं पितरं मातरं च; येऽभिद्रुह्यन्ति मनसा कर्मणा वा । तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं; तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके ॥

upādhyāyaṁ pitaraṁ mātaraṁ ca; ye ’bhidruhyanti manasā karmaṇā vā । teṣāṁ pāpaṁ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṁ; tasmān nānyaḥ pāpakr̥d asti loke ॥

मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य च । चतुर्णां वयमेतेषां निष्कृतिं नानुशुश्रुमः ॥

mitradruhaḥ kr̥taghnasya strīghnasya piśunasya ca । caturṇāṁ vayam eteṣāṁ niṣkr̥tiṁ nānuśuśrumaḥ ॥

एतत्सर्वमतिदेशेन सृष्टं; यत्कर्तव्यं पुरुषेणेह लोके । एतच्छ्रेयो नान्यदस्माद्विशिष्टं; सर्वान्धर्माननुसृत्यैतदुक्तम् ॥

etat sarvam atideśena sr̥ṣṭaṁ; yat kartavyaṁ puruṣeṇeha loke । etac chreyo nānyad asmād viśiṣṭaṁ; sarvān dharmān anusr̥tyaitad uktam ॥