Adhyāya 108

युधिष्ठिर उवाच । ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप । धर्मो वृत्तं च वृत्तिश्च वृत्त्युपायफलानि च ॥

yudhiṣṭhira uvāca । brāhmaṇakṣatriyaviśāṁ śūdrāṇāṁ ca paraṁtapa । dharmo vr̥ttaṁ ca vr̥ttiś ca vr̥ttyupāyaphalāni ca ॥

राज्ञां वृत्तं च कोशश्च कोशसंजननं महत् । अमात्यगुणवृद्धिश्च प्रकृतीनां च वर्धनम् ॥

rājñāṁ vr̥ttaṁ ca kośaś ca kośasaṁjananaṁ mahat । amātyaguṇavr̥ddhiś ca prakr̥tīnāṁ ca vardhanam ॥

षाड्गुण्यगुणकल्पश्च सेनानीतिस्तथैव च । दुष्टस्य च परिज्ञानमदुष्टस्य च लक्षणम् ॥

ṣāḍguṇyaguṇakalpaś ca senānītis tathaiva ca । duṣṭasya ca parijñānam aduṣṭasya ca lakṣaṇam ॥

समहीनाधिकानां च यथावल्लक्षणोच्चयः । मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता ॥

samahīnādhikānāṁ ca yathāval lakṣaṇoccayaḥ । madhyamasya ca tuṣṭyarthaṁ yathā stheyaṁ vivardhatā ॥

क्षीणसंग्रहवृत्तिश्च यथावत्संप्रकीर्तिता । लघुनादेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत ॥

kṣīṇasaṁgrahavr̥ttiś ca yathāvat saṁprakīrtitā । laghunādeśarūpeṇa granthayogena bhārata ॥

विजिगीषोस्तथावृत्तमुक्तं चैव तथैव ते । गणानां वृत्तिमिच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर ॥

vijigīṣos tathāvr̥ttam uktaṁ caiva tathaiva te । gaṇānāṁ vr̥ttim icchāmi śrotuṁ matimatāṁ vara ॥

यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत । अरीन्हि विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च ॥

yathā gaṇāḥ pravardhante na bhidyante ca bhārata । arīn hi vijigīṣante suhr̥daḥ prāpnuvanti ca ॥

भेदमूलो विनाशो हि गणानामुपलभ्यते । मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनामिति मे मतिः ॥

bhedamūlo vināśo hi gaṇānām upalabhyate । mantrasaṁvaraṇaṁ duḥkhaṁ bahūnām iti me matiḥ ॥

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं निखिलेन परंतप । यथा च ते न भिद्येरंस्तच्च मे ब्रूहि पार्थिव ॥

etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ nikhilena paraṁtapa । yathā ca te na bhidyeraṁs tac ca me brūhi pārthiva ॥

भीष्म उवाच । गणानां च कुलानां च राज्ञां च भरतर्षभ । वैरसंदीपनावेतौ लोभामर्षौ जनाधिप ॥

bhīṣma uvāca । gaṇānāṁ ca kulānāṁ ca rājñāṁ ca bharatarṣabha । vairasaṁdīpanāv etau lobhāmarṣau janādhipa ॥

लोभमेको हि वृणुते ततोऽमर्षमनन्तरम् । तौ क्षयव्ययसंयुक्तावन्योन्यजनिताश्रयौ ॥

lobham eko hi vr̥ṇute tato ’marṣam anantaram । tau kṣayavyayasaṁyuktāv anyonyajanitāśrayau ॥

चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैः । क्षयव्ययभयोपायैः कर्शयन्तीतरेतरम् ॥

cāramantrabalādānaiḥ sāmadānavibhedanaiḥ । kṣayavyayabhayopāyaiḥ karśayantītaretaram ॥

तत्र दानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः । भिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात् ॥

tatra dānena bhidyante gaṇāḥ saṁghātavr̥ttayaḥ । bhinnā vimanasaḥ sarve gacchanty arivaśaṁ bhayāt ॥

भेदाद्गणा विनश्यन्ति भिन्नाः सूपजपाः परैः । तस्मात्संघातयोगेषु प्रयतेरन्गणाः सदा ॥

bhedād gaṇā vinaśyanti bhinnāḥ sūpajapāḥ paraiḥ । tasmāt saṁghātayogeṣu prayateran gaṇāḥ sadā ॥

अर्था ह्येवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषात् । बाह्याश्च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु ॥

arthā hy evādhigamyante saṁghātabalapauruṣāt । bāhyāś ca maitrīṁ kurvanti teṣu saṁghātavr̥ttiṣu ॥

ज्ञानवृद्धान्प्रशंसन्तः शुश्रूषन्तः परस्परम् । विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखमेधन्ति सर्वशः ॥

jñānavr̥ddhān praśaṁsantaḥ śuśrūṣantaḥ parasparam । vinivr̥ttābhisaṁdhānāḥ sukham edhanti sarvaśaḥ ॥

धर्मिष्ठान्व्यवहारांश्च स्थापयन्तश्च शास्त्रतः । यथावत्संप्रवर्तन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥

dharmiṣṭhān vyavahārāṁś ca sthāpayantaś ca śāstrataḥ । yathāvat saṁpravartanto vivardhante gaṇottamāḥ ॥

पुत्रान्भ्रातॄन्निगृह्णन्तो विनये च सदा रताः । विनीतांश्च प्रगृह्णन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥

putrān bhrātr̥̄n nigr̥hṇanto vinaye ca sadā ratāḥ । vinītāṁś ca pragr̥hṇanto vivardhante gaṇottamāḥ ॥

चारमन्त्रविधानेषु कोशसंनिचयेषु च । नित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वतो गणाः ॥

cāramantravidhāneṣu kośasaṁnicayeṣu ca । nityayuktā mahābāho vardhante sarvato gaṇāḥ ॥

प्राज्ञाञ्शूरान्महेष्वासान्कर्मसु स्थिरपौरुषान् । मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप ॥

prājñāñ śūrān maheṣvāsān karmasu sthirapauruṣān । mānayantaḥ sadā yuktā vivardhante gaṇā nr̥pa ॥

द्रव्यवन्तश्च शूराश्च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाः । कृच्छ्रास्वापत्सु संमूढान्गणानुत्तारयन्ति ते ॥

dravyavantaś ca śūrāś ca śastrajñāḥ śāstrapāragāḥ । kr̥cchrāsv āpatsu saṁmūḍhān gaṇān uttārayanti te ॥

क्रोधो भेदो भयो दण्डः कर्शनं निग्रहो वधः । नयन्त्यरिवशं सद्यो गणान्भरतसत्तम ॥

krodho bhedo bhayo daṇḍaḥ karśanaṁ nigraho vadhaḥ । nayanty arivaśaṁ sadyo gaṇān bharatasattama ॥

तस्मान्मानयितव्यास्ते गणमुख्याः प्रधानतः । लोकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव ॥

tasmān mānayitavyās te gaṇamukhyāḥ pradhānataḥ । lokayātrā samāyattā bhūyasī teṣu pārthiva ॥

मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारश्चामित्रकर्शन । न गणाः कृत्स्नशो मन्त्रं श्रोतुमर्हन्ति भारत ॥

mantraguptiḥ pradhāneṣu cāraś cāmitrakarśana । na gaṇāḥ kr̥tsnaśo mantraṁ śrotum arhanti bhārata ॥

गणमुख्यैस्तु संभूय कार्यं गणहितं मिथः । पृथग्गणस्य भिन्नस्य विमतस्य ततोऽन्यथा । अर्थाः प्रत्यवसीदन्ति तथानर्था भवन्ति च ॥

gaṇamukhyais tu saṁbhūya kāryaṁ gaṇahitaṁ mithaḥ । pr̥thag gaṇasya bhinnasya vimatasya tato ’nyathā । arthāḥ pratyavasīdanti tathānarthā bhavanti ca ॥

तेषामन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिमनुतिष्ठताम् । निग्रहः पण्डितैः कार्यः क्षिप्रमेव प्रधानतः ॥

teṣām anyonyabhinnānāṁ svaśaktim anutiṣṭhatām । nigrahaḥ paṇḍitaiḥ kāryaḥ kṣipram eva pradhānataḥ ॥

कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैरुपेक्षिताः । गोत्रस्य राजन्कुर्वन्ति गणसंभेदकारिकाम् ॥

kuleṣu kalahā jātāḥ kulavr̥ddhair upekṣitāḥ । gotrasya rājan kurvanti gaṇasaṁbhedakārikām ॥

आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यं सुरक्ष्यं बाह्यतो भयम् । अभ्यन्तराद्भयं जातं सद्यो मूलं निकृन्तति ॥

ābhyantaraṁ bhayaṁ rakṣyaṁ surakṣyaṁ bāhyato bhayam । abhyantarād bhayaṁ jātaṁ sadyo mūlaṁ nikr̥ntati ॥

अकस्मात्क्रोधलोभाद्वा मोहाद्वापि स्वभावजात् । अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभवलक्षणम् ॥

akasmāt krodhalobhād vā mohād vāpi svabhāvajāt । anyonyaṁ nābhibhāṣante tat parābhavalakṣaṇam ॥

जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास्तथा । न तु शौर्येण बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः ॥

jātyā ca sadr̥śāḥ sarve kulena sadr̥śās tathā । na tu śauryeṇa buddhyā vā rūpadravyeṇa vā punaḥ ॥

भेदाच्चैव प्रमादाच्च नाम्यन्ते रिपुभिर्गणाः । तस्मात्संघातमेवाहुर्गणानां शरणं महत् ॥

bhedāc caiva pramādāc ca nāmyante ripubhir gaṇāḥ । tasmāt saṁghātam evāhur gaṇānāṁ śaraṇaṁ mahat ॥