Adhyāya 107

राजपुत्र उवाच । न निकृत्या न दम्भेन ब्रह्मन्निच्छामि जीवितुम् । नाधर्मयुक्तानिच्छेयमर्थान्सुमहतोऽप्यहम् ॥

rājaputra uvāca । na nikr̥tyā na dambhena brahmann icchāmi jīvitum । nādharmayuktān iccheyam arthān sumahato ’py aham ॥

पुरस्तादेव भगवन्मयैतदपवर्जितम् । येन मां नाभिशङ्केत यद्वा कृत्स्नं हितं भवेत् ॥

purastād eva bhagavan mayaitad apavarjitam । yena māṁ nābhiśaṅketa yad vā kr̥tsnaṁ hitaṁ bhavet ॥

आनृशंस्येन धर्मेण लोके ह्यस्मिञ्जिजीविषुः । नाहमेतदलं कर्तुं नैतन्मय्युपपद्यते ॥

ānr̥śaṁsyena dharmeṇa loke hy asmiñ jijīviṣuḥ । nāham etad alaṁ kartuṁ naitan mayy upapadyate ॥

मुनिरुवाच । उपपन्नस्त्वमेतेन यथा क्षत्रिय भाषसे । प्रकृत्या ह्युपपन्नोऽसि बुद्ध्या चाद्भुतदर्शन ॥

munir uvāca । upapannas tvam etena yathā kṣatriya bhāṣase । prakr̥tyā hy upapanno ’si buddhyā cādbhutadarśana ॥

उभयोरेव वामर्थे यतिष्ये तव तस्य च । संश्लेषं वा करिष्यामि शाश्वतं ह्यनपायिनम् ॥

ubhayor eva vām arthe yatiṣye tava tasya ca । saṁśleṣaṁ vā kariṣyāmi śāśvataṁ hy anapāyinam ॥

त्वादृशं हि कुले जातमनृशंसं बहुश्रुतम् । अमात्यं को न कुर्वीत राज्यप्रणयकोविदम् ॥

tvādr̥śaṁ hi kule jātam anr̥śaṁsaṁ bahuśrutam । amātyaṁ ko na kurvīta rājyapraṇayakovidam ॥

यस्त्वं प्रव्रजितो राज्याद्व्यसनं चोत्तमं गतः । आनृशंस्येन वृत्तेन क्षत्रियेच्छसि जीवितुम् ॥

yas tvaṁ pravrajito rājyād vyasanaṁ cottamaṁ gataḥ । ānr̥śaṁsyena vr̥ttena kṣatriyecchasi jīvitum ॥

आगन्ता मद्गृहं तात वैदेहः सत्यसंगरः । यथाहं तं नियोक्ष्यामि तत्करिष्यत्यसंशयम् ॥

āgantā madgr̥haṁ tāta vaidehaḥ satyasaṁgaraḥ । yathāhaṁ taṁ niyokṣyāmi tat kariṣyaty asaṁśayam ॥

भीष्म उवाच । तत आहूय वैदेहं मुनिर्वचनमब्रवीत् । अयं राजकुले जातो विदिताभ्यन्तरो मम ॥

bhīṣma uvāca । tata āhūya vaidehaṁ munir vacanam abravīt । ayaṁ rājakule jāto viditābhyantaro mama ॥

आदर्श इव शुद्धात्मा शारदश्चन्द्रमा इव । नास्मिन्पश्यामि वृजिनं सर्वतो मे परीक्षितः ॥

ādarśa iva śuddhātmā śāradaś candramā iva । nāsmin paśyāmi vr̥jinaṁ sarvato me parīkṣitaḥ ॥

तेन ते संधिरेवास्तु विश्वसास्मिन्यथा मयि । न राज्यमनमात्येन शक्यं शास्तुममित्रहन् ॥

tena te saṁdhir evāstu viśvasāsmin yathā mayi । na rājyam anamātyena śakyaṁ śāstum amitrahan ॥

अमात्यः शूर एव स्याद्बुद्धिसंपन्न एव च । ताभ्यां चैव भयं राज्ञः पश्य राज्यस्य योजनम् । धर्मात्मनां क्वचिल्लोके नान्यास्ति गतिरीदृशी ॥

amātyaḥ śūra eva syād buddhisaṁpanna eva ca । tābhyāṁ caiva bhayaṁ rājñaḥ paśya rājyasya yojanam । dharmātmanāṁ kva cil loke nānyāsti gatir īdr̥śī ॥

कृतात्मा राजपुत्रोऽयं सतां मार्गमनुष्ठितः । सुसंगृहीतस्त्वेवैष त्वया धर्मपुरोगमः । संसेव्यमानः शत्रूंस्ते गृह्णीयान्महतो गणान् ॥

kr̥tātmā rājaputro ’yaṁ satāṁ mārgam anuṣṭhitaḥ । susaṁgr̥hītas tv evaiṣa tvayā dharmapurogamaḥ । saṁsevyamānaḥ śatrūṁs te gr̥hṇīyān mahato gaṇān ॥

यद्ययं प्रतियुध्येत्त्वां स्वकर्म क्षत्रियस्य तत् । जिगीषमाणस्त्वां युद्धे पितृपैतामहे पदे ॥

yady ayaṁ pratiyudhyet tvāṁ svakarma kṣatriyasya tat । jigīṣamāṇas tvāṁ yuddhe pitr̥paitāmahe pade ॥

त्वं चापि प्रतियुध्येथा विजिगीषुव्रते स्थितः । अयुद्ध्वैव नियोगान्मे वशे वैदेह ते स्थितः ॥

tvaṁ cāpi pratiyudhyethā vijigīṣuvrate sthitaḥ । ayuddhvaiva niyogān me vaśe vaideha te sthitaḥ ॥

स त्वं धर्ममवेक्षस्व त्यक्त्वाधर्ममसांप्रतम् । न हि कामान्न च द्रोहात्स्वधर्मं हातुमर्हसि ॥

sa tvaṁ dharmam avekṣasva tyaktvādharmam asāṁpratam । na hi kāmān na ca drohāt svadharmaṁ hātum arhasi ॥

नैव नित्यं जयस्तात नैव नित्यं पराजयः । तस्माद्भोजयितव्यश्च भोक्तव्यश्च परो जनः ॥

naiva nityaṁ jayas tāta naiva nityaṁ parājayaḥ । tasmād bhojayitavyaś ca bhoktavyaś ca paro janaḥ ॥

आत्मन्येव हि संदृश्यावुभौ जयपराजयौ । निःशेषकारिणां तात निःशेषकरणाद्भयम् ॥

ātmany eva hi saṁdr̥śyāv ubhau jayaparājayau । niḥśeṣakāriṇāṁ tāta niḥśeṣakaraṇād bhayam ॥

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं वचनं ब्राह्मणर्षभम् । अभिपूज्याभिसत्कृत्य पूजार्हमनुमान्य च ॥

ity uktaḥ pratyuvācedaṁ vacanaṁ brāhmaṇarṣabham । abhipūjyābhisatkr̥tya pūjārham anumānya ca ॥

यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयाद्बहुश्रुतः । श्रेयस्कामो यथा ब्रूयादुभयोर्यत्क्षमं भवेत् ॥

yathā brūyān mahāprājño yathā brūyād bahuśrutaḥ । śreyaskāmo yathā brūyād ubhayor yat kṣamaṁ bhavet ॥

तथा वचनमुक्तोऽस्मि करिष्यामि च तत्तथा । एतद्धि परमं श्रेयो न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥

tathā vacanam ukto ’smi kariṣyāmi ca tat tathā । etad dhi paramaṁ śreyo na me ’trāsti vicāraṇā ॥

ततः कौसल्यमाहूय वैदेहो वाक्यमब्रवीत् । धर्मतो नीतितश्चैव बलेन च जितो मया ॥

tataḥ kausalyam āhūya vaideho vākyam abravīt । dharmato nītitaś caiva balena ca jito mayā ॥

सोऽहं त्वया त्वात्मगुणैर्जितः पार्थिवसत्तम । आत्मानमनवज्ञाय जितवद्वर्ततां भवान् ॥

so ’haṁ tvayā tv ātmaguṇair jitaḥ pārthivasattama । ātmānam anavajñāya jitavad vartatāṁ bhavān ॥

नावमन्ये च ते बुद्धिं नावमन्ये च पौरुषम् । नावमन्ये जयामीति जितवद्वर्ततां भवान् ॥

nāvamanye ca te buddhiṁ nāvamanye ca pauruṣam । nāvamanye jayāmīti jitavad vartatāṁ bhavān ॥

यथावत्पूजितो राजन्गृहं गन्तासि मे गृहात् । ततः संपूज्य तौ विप्रं विश्वस्तौ जग्मतुर्गृहान् ॥

yathāvat pūjito rājan gr̥haṁ gantāsi me gr̥hāt । tataḥ saṁpūjya tau vipraṁ viśvastau jagmatur gr̥hān ॥

वैदेहस्त्वथ कौसल्यं प्रवेश्य गृहमञ्जसा । पाद्यार्घ्यमधुपर्कैस्तं पूजार्हं प्रत्यपूजयत् ॥

vaidehas tv atha kausalyaṁ praveśya gr̥ham añjasā । pādyārghyamadhuparkais taṁ pūjārhaṁ pratyapūjayat ॥

ददौ दुहितरं चास्मै रत्नानि विविधानि च । एष राज्ञां परो धर्मः सह्यौ जयपराजयौ ॥

dadau duhitaraṁ cāsmai ratnāni vividhāni ca । eṣa rājñāṁ paro dharmaḥ sahyau jayaparājayau ॥