Adhyāya 9

संजय उवाच । तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा मद्रराजः प्रतापवान् । उवाच सारथिं तूर्णं चोदयाश्वान्महाजवान् ॥

saṁjaya uvāca । tat prabhagnaṁ balaṁ dr̥ṣṭvā madrarājaḥ pratāpavān । uvāca sārathiṁ tūrṇaṁ codayāśvān mahājavān ॥

एष तिष्ठति वै राजा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः । छत्रेण ध्रियमाणेन पाण्डुरेण विराजता ॥

eṣa tiṣṭhati vai rājā pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ । chatreṇa dhriyamāṇena pāṇḍureṇa virājatā ॥

अत्र मां प्रापय क्षिप्रं पश्य मे सारथे बलम् । न समर्था हि मे पार्थाः स्थातुमद्य पुरो युधि ॥

atra māṁ prāpaya kṣipraṁ paśya me sārathe balam । na samarthā hi me pārthāḥ sthātum adya puro yudhi ॥

एवमुक्तस्ततः प्रायान्मद्रराजस्य सारथिः । यत्र राजा सत्यसंधो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥

evam uktas tataḥ prāyān madrarājasya sārathiḥ । yatra rājā satyasaṁdho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

आपतन्तं च सहसा पाण्डवानां महद्बलम् । दधारैको रणे शल्यो वेलेवोद्धृतमर्णवम् ॥

āpatantaṁ ca sahasā pāṇḍavānāṁ mahad balam । dadhāraiko raṇe śalyo velevoddhr̥tam arṇavam ॥

पाण्डवानां बलौघस्तु शल्यमासाद्य मारिष । व्यतिष्ठत तदा युद्धे सिन्धोर्वेग इवाचलम् ॥

pāṇḍavānāṁ balaughas tu śalyam āsādya māriṣa । vyatiṣṭhata tadā yuddhe sindhor vega ivācalam ॥

मद्रराजं तु समरे दृष्ट्वा युद्धाय विष्ठितम् । कुरवः संन्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥

madrarājaṁ tu samare dr̥ṣṭvā yuddhāya viṣṭhitam । kuravaḥ saṁnyavartanta mr̥tyuṁ kr̥tvā nivartanam ॥

तेषु राजन्निवृत्तेषु व्यूढानीकेषु भागशः । प्रावर्तत महारौद्रः संग्रामः शोणितोदकः । समार्छच्चित्रसेनेन नकुलो युद्धदुर्मदः ॥

teṣu rājan nivr̥tteṣu vyūḍhānīkeṣu bhāgaśaḥ । prāvartata mahāraudraḥ saṁgrāmaḥ śoṇitodakaḥ । samārchac citrasenena nakulo yuddhadurmadaḥ ॥

तौ परस्परमासाद्य चित्रकार्मुकधारिणौ । मेघाविव यथोद्वृत्तौ दक्षिणोत्तरवर्षिणौ ॥

tau parasparam āsādya citrakārmukadhāriṇau । meghāv iva yathodvr̥ttau dakṣiṇottaravarṣiṇau ॥

शरतोयैः सिषिचतुस्तौ परस्परमाहवे । नान्तरं तत्र पश्यामि पाण्डवस्येतरस्य वा ॥

śaratoyaiḥ siṣicatus tau parasparam āhave । nāntaraṁ tatra paśyāmi pāṇḍavasyetarasya vā ॥

उभौ कृतास्त्रौ बलिनौ रथचर्याविशारदौ । परस्परवधे यत्तौ छिद्रान्वेषणतत्परौ ॥

ubhau kr̥tāstrau balinau rathacaryāviśāradau । parasparavadhe yattau chidrānveṣaṇatatparau ॥

चित्रसेनस्तु भल्लेन पीतेन निशितेन च । नकुलस्य महाराज मुष्टिदेशेऽच्छिनद्धनुः ॥

citrasenas tu bhallena pītena niśitena ca । nakulasya mahārāja muṣṭideśe ’cchinad dhanuḥ ॥

अथैनं छिन्नधन्वानं रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः । त्रिभिः शरैरसंभ्रान्तो ललाटे वै समर्पयत् ॥

athainaṁ chinnadhanvānaṁ rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ । tribhiḥ śarair asaṁbhrānto lalāṭe vai samarpayat ॥

हयांश्चास्य शरैस्तीक्ष्णैः प्रेषयामास मृत्यवे । तथा ध्वजं सारथिं च त्रिभिस्त्रिभिरपातयत् ॥

hayāṁś cāsya śarais tīkṣṇaiḥ preṣayām āsa mr̥tyave । tathā dhvajaṁ sārathiṁ ca tribhis tribhir apātayat ॥

स शत्रुभुजनिर्मुक्तैर्ललाटस्थैस्त्रिभिः शरैः । नकुलः शुशुभे राजंस्त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ॥

sa śatrubhujanirmuktair lalāṭasthais tribhiḥ śaraiḥ । nakulaḥ śuśubhe rājaṁs triśr̥ṅga iva parvataḥ ॥

स छिन्नधन्वा विरथः खड्गमादाय चर्म च । रथादवातरद्वीरः शैलाग्रादिव केसरी ॥

sa chinnadhanvā virathaḥ khaḍgam ādāya carma ca । rathād avātarad vīraḥ śailāgrād iva kesarī ॥

पद्भ्यामापततस्तस्य शरवृष्टिमवासृजत् । नकुलोऽप्यग्रसत्तां वै चर्मणा लघुविक्रमः ॥

padbhyām āpatatas tasya śaravr̥ṣṭim avāsr̥jat । nakulo ’py agrasat tāṁ vai carmaṇā laghuvikramaḥ ॥

चित्रसेनरथं प्राप्य चित्रयोधी जितश्रमः । आरुरोह महाबाहुः सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥

citrasenarathaṁ prāpya citrayodhī jitaśramaḥ । āruroha mahābāhuḥ sarvasainyasya paśyataḥ ॥

सकुण्डलं समुकुटं सुनसं स्वायतेक्षणम् । चित्रसेनशिरः कायादपाहरत पाण्डवः । स पपात रथोपस्थाद्दिवाकरसमप्रभः ॥

sakuṇḍalaṁ samukuṭaṁ sunasaṁ svāyatekṣaṇam । citrasenaśiraḥ kāyād apāharata pāṇḍavaḥ । sa papāta rathopasthād divākarasamaprabhaḥ ॥

चित्रसेनं विशस्तं तु दृष्ट्वा तत्र महारथाः । साधुवादस्वनांश्चक्रुः सिंहनादांश्च पुष्कलान् ॥

citrasenaṁ viśastaṁ tu dr̥ṣṭvā tatra mahārathāḥ । sādhuvādasvanāṁś cakruḥ siṁhanādāṁś ca puṣkalān ॥

विशस्तं भ्रातरं दृष्ट्वा कर्णपुत्रौ महारथौ । सुषेणः सत्यसेनश्च मुञ्चन्तौ निशिताञ्शरान् ॥

viśastaṁ bhrātaraṁ dr̥ṣṭvā karṇaputrau mahārathau । suṣeṇaḥ satyasenaś ca muñcantau niśitāñ śarān ॥

ततोऽभ्यधावतां तूर्णं पाण्डवं रथिनां वरम् । जिघांसन्तौ यथा नागं व्याघ्रौ राजन्महावने ॥

tato ’bhyadhāvatāṁ tūrṇaṁ pāṇḍavaṁ rathināṁ varam । jighāṁsantau yathā nāgaṁ vyāghrau rājan mahāvane ॥

तावभ्यधावतां तीक्ष्णौ द्वावप्येनं महारथम् । शरौघान्सम्यगस्यन्तौ जीमूतौ सलिलं यथा ॥

tāv abhyadhāvatāṁ tīkṣṇau dvāv apy enaṁ mahāratham । śaraughān samyag asyantau jīmūtau salilaṁ yathā ॥

स शरैः सर्वतो विद्धः प्रहृष्ट इव पाण्डवः । अन्यत्कार्मुकमादाय रथमारुह्य वीर्यवान् । अतिष्ठत रणे वीरः क्रुद्धरूप इवान्तकः ॥

sa śaraiḥ sarvato viddhaḥ prahr̥ṣṭa iva pāṇḍavaḥ । anyat kārmukam ādāya ratham āruhya vīryavān । atiṣṭhata raṇe vīraḥ kruddharūpa ivāntakaḥ ॥

तस्य तौ भ्रातरौ राजञ्शरैः संनतपर्वभिः । रथं विशकलीकर्तुं समारब्धौ विशां पते ॥

tasya tau bhrātarau rājañ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । rathaṁ viśakalīkartuṁ samārabdhau viśāṁ pate ॥

ततः प्रहस्य नकुलश्चतुर्भिश्चतुरो रणे । जघान निशितैस्तीक्ष्णैः सत्यसेनस्य वाजिनः ॥

tataḥ prahasya nakulaś caturbhiś caturo raṇe । jaghāna niśitais tīkṣṇaiḥ satyasenasya vājinaḥ ॥

ततः संधाय नाराचं रुक्मपुङ्खं शिलाशितम् । धनुश्चिच्छेद राजेन्द्र सत्यसेनस्य पाण्डवः ॥

tataḥ saṁdhāya nārācaṁ rukmapuṅkhaṁ śilāśitam । dhanuś ciccheda rājendra satyasenasya pāṇḍavaḥ ॥

अथान्यं रथमास्थाय धनुरादाय चापरम् । सत्यसेनः सुषेणश्च पाण्डवं पर्यधावताम् ॥

athānyaṁ ratham āsthāya dhanur ādāya cāparam । satyasenaḥ suṣeṇaś ca pāṇḍavaṁ paryadhāvatām ॥

अविध्यत्तावसंभ्रान्तौ माद्रीपुत्रः प्रतापवान् । द्वाभ्यां द्वाभ्यां महाराज शराभ्यां रणमूर्धनि ॥

avidhyat tāv asaṁbhrāntau mādrīputraḥ pratāpavān । dvābhyāṁ dvābhyāṁ mahārāja śarābhyāṁ raṇamūrdhani ॥

सुषेणस्तु ततः क्रुद्धः पाण्डवस्य महद्धनुः । चिच्छेद प्रहसन्युद्धे क्षुरप्रेण महारथः ॥

suṣeṇas tu tataḥ kruddhaḥ pāṇḍavasya mahad dhanuḥ । ciccheda prahasan yuddhe kṣurapreṇa mahārathaḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय नकुलः क्रोधमूर्छितः । सुषेणं पञ्चभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे ॥

athānyad dhanur ādāya nakulaḥ krodhamūrchitaḥ । suṣeṇaṁ pañcabhir viddhvā dhvajam ekena cicchide ॥

सत्यसेनस्य च धनुर्हस्तावापं च मारिष । चिच्छेद तरसा युद्धे तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥

satyasenasya ca dhanur hastāvāpaṁ ca māriṣa । ciccheda tarasā yuddhe tata uccukruśur janāḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय वेगघ्नं भारसाधनम् । शरैः संछादयामास समन्तात्पाण्डुनन्दनम् ॥

athānyad dhanur ādāya vegaghnaṁ bhārasādhanam । śaraiḥ saṁchādayām āsa samantāt pāṇḍunandanam ॥

संनिवार्य तु तान्बाणान्नकुलः परवीरहा । सत्यसेनं सुषेणं च द्वाभ्यां द्वाभ्यामविध्यत ॥

saṁnivārya tu tān bāṇān nakulaḥ paravīrahā । satyasenaṁ suṣeṇaṁ ca dvābhyāṁ dvābhyām avidhyata ॥

तावेनं प्रत्यविध्येतां पृथक्पृथगजिह्मगैः । सारथिं चास्य राजेन्द्र शरैर्विव्यधतुः शितैः ॥

tāv enaṁ pratyavidhyetāṁ pr̥thak pr̥thag ajihmagaiḥ । sārathiṁ cāsya rājendra śarair vivyadhatuḥ śitaiḥ ॥

सत्यसेनो रथेषां तु नकुलस्य धनुस्तथा । पृथक्शराभ्यां चिच्छेद कृतहस्तः प्रतापवान् ॥

satyaseno ratheṣāṁ tu nakulasya dhanus tathā । pr̥thak śarābhyāṁ ciccheda kr̥tahastaḥ pratāpavān ॥

स रथेऽतिरथस्तिष्ठन्रथशक्तिं परामृशत् । स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां तैलधौतां सुनिर्मलाम् ॥

sa rathe ’tirathas tiṣṭhan rathaśaktiṁ parāmr̥śat । svarṇadaṇḍām akuṇṭhāgrāṁ tailadhautāṁ sunirmalām ॥

लेलिहानामिव विभो नागकन्यां महाविषाम् । समुद्यम्य च चिक्षेप सत्यसेनस्य संयुगे ॥

lelihānām iva vibho nāgakanyāṁ mahāviṣām । samudyamya ca cikṣepa satyasenasya saṁyuge ॥

सा तस्य हृदयं संख्ये बिभेद शतधा नृप । स पपात रथाद्भूमौ गतसत्त्वोऽल्पचेतनः ॥

sā tasya hr̥dayaṁ saṁkhye bibheda śatadhā nr̥pa । sa papāta rathād bhūmau gatasattvo ’lpacetanaḥ ॥

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा सुषेणः क्रोधमूर्छितः । अभ्यवर्षच्छरैस्तूर्णं पदातिं पाण्डुनन्दनम् ॥

bhrātaraṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā suṣeṇaḥ krodhamūrchitaḥ । abhyavarṣac charais tūrṇaṁ padātiṁ pāṇḍunandanam ॥

नकुलं विरथं दृष्ट्वा द्रौपदेयो महाबलः । सुतसोमोऽभिदुद्राव परीप्सन्पितरं रणे ॥

nakulaṁ virathaṁ dr̥ṣṭvā draupadeyo mahābalaḥ । sutasomo ’bhidudrāva parīpsan pitaraṁ raṇe ॥

ततोऽधिरुह्य नकुलः सुतसोमस्य तं रथम् । शुशुभे भरतश्रेष्ठो गिरिस्थ इव केसरी । सोऽन्यत्कार्मुकमादाय सुषेणं समयोधयत् ॥

tato ’dhiruhya nakulaḥ sutasomasya taṁ ratham । śuśubhe bharataśreṣṭho giristha iva kesarī । so ’nyat kārmukam ādāya suṣeṇaṁ samayodhayat ॥

तावुभौ शरवर्षाभ्यां समासाद्य परस्परम् । परस्परवधे यत्नं चक्रतुः सुमहारथौ ॥

tāv ubhau śaravarṣābhyāṁ samāsādya parasparam । parasparavadhe yatnaṁ cakratuḥ sumahārathau ॥

सुषेणस्तु ततः क्रुद्धः पाण्डवं विशिखैस्त्रिभिः । सुतसोमं च विंशत्या बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥

suṣeṇas tu tataḥ kruddhaḥ pāṇḍavaṁ viśikhais tribhiḥ । sutasomaṁ ca viṁśatyā bāhvor urasi cārpayat ॥

ततः क्रुद्धो महाराज नकुलः परवीरहा । शरैस्तस्य दिशः सर्वाश्छादयामास वीर्यवान् ॥

tataḥ kruddho mahārāja nakulaḥ paravīrahā । śarais tasya diśaḥ sarvāś chādayām āsa vīryavān ॥

ततो गृहीत्वा तीक्ष्णाग्रमर्धचन्द्रं सुतेजनम् । स वेगयुक्तं चिक्षेप कर्णपुत्रस्य संयुगे ॥

tato gr̥hītvā tīkṣṇāgram ardhacandraṁ sutejanam । sa vegayuktaṁ cikṣepa karṇaputrasya saṁyuge ॥

तस्य तेन शिरः कायाज्जहार नृपसत्तम । पश्यतां सर्वसैन्यानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tasya tena śiraḥ kāyāj jahāra nr̥pasattama । paśyatāṁ sarvasainyānāṁ tad adbhutam ivābhavat ॥

स हतः प्रापतद्राजन्नकुलेन महात्मना । नदीवेगादिवारुग्णस्तीरजः पादपो महान् ॥

sa hataḥ prāpatad rājan nakulena mahātmanā । nadīvegād ivārugṇas tīrajaḥ pādapo mahān ॥

कर्णपुत्रवधं दृष्ट्वा नकुलस्य च विक्रमम् । प्रदुद्राव भयात्सेना तावकी भरतर्षभ ॥

karṇaputravadhaṁ dr̥ṣṭvā nakulasya ca vikramam । pradudrāva bhayāt senā tāvakī bharatarṣabha ॥

तां तु सेनां महाराज मद्रराजः प्रतापवान् । अपालयद्रणे शूरः सेनापतिररिंदमः ॥

tāṁ tu senāṁ mahārāja madrarājaḥ pratāpavān । apālayad raṇe śūraḥ senāpatir ariṁdamaḥ ॥

विभीस्तस्थौ महाराज व्यवस्थाप्य च वाहिनीम् । सिंहनादं भृशं कृत्वा धनुःशब्दं च दारुणम् ॥

vibhīs tasthau mahārāja vyavasthāpya ca vāhinīm । siṁhanādaṁ bhr̥śaṁ kr̥tvā dhanuḥśabdaṁ ca dāruṇam ॥

तावकाः समरे राजन्रक्षिता दृढधन्वना । प्रत्युद्ययुररातींस्ते समन्ताद्विगतव्यथाः ॥

tāvakāḥ samare rājan rakṣitā dr̥ḍhadhanvanā । pratyudyayur arātīṁs te samantād vigatavyathāḥ ॥

मद्रराजं महेष्वासं परिवार्य समन्ततः । स्थिता राजन्महासेना योद्धुकामाः समन्ततः ॥

madrarājaṁ maheṣvāsaṁ parivārya samantataḥ । sthitā rājan mahāsenā yoddhukāmāḥ samantataḥ ॥

सात्यकिर्भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य ह्रीनिषेधमरिंदमम् ॥

sātyakir bhīmasenaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau । yudhiṣṭhiraṁ puraskr̥tya hrīniṣedham ariṁdamam ॥

परिवार्य रणे वीराः सिंहनादं प्रचक्रिरे । बाणशब्दरवांश्चोग्रान्क्ष्वेडांश्च विविधान्दधुः ॥

parivārya raṇe vīrāḥ siṁhanādaṁ pracakrire । bāṇaśabdaravāṁś cogrān kṣveḍāṁś ca vividhān dadhuḥ ॥

तथैव तावकाः सर्वे मद्राधिपतिमञ्जसा । परिवार्य सुसंरब्धाः पुनर्युद्धमरोचयन् ॥

tathaiva tāvakāḥ sarve madrādhipatim añjasā । parivārya susaṁrabdhāḥ punar yuddham arocayan ॥

ततः प्रववृते युद्धं भीरूणां भयवर्धनम् । तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ bhīrūṇāṁ bhayavardhanam । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca mr̥tyuṁ kr̥tvā nivartanam ॥

यथा देवासुरं युद्धं पूर्वमासीद्विशां पते । अभीतानां तथा राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥

yathā devāsuraṁ yuddhaṁ pūrvam āsīd viśāṁ pate । abhītānāṁ tathā rājan yamarāṣṭravivardhanam ॥

ततः कपिध्वजो राजन्हत्वा संशप्तकान्रणे । अभ्यद्रवत तां सेनां कौरवीं पाण्डुनन्दनः ॥

tataḥ kapidhvajo rājan hatvā saṁśaptakān raṇe । abhyadravata tāṁ senāṁ kauravīṁ pāṇḍunandanaḥ ॥

तथैव पाण्डवाः शेषा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । अभ्यधावन्त तां सेनां विसृजन्तः शिताञ्शरान् ॥

tathaiva pāṇḍavāḥ śeṣā dhr̥ṣṭadyumnapurogamāḥ । abhyadhāvanta tāṁ senāṁ visr̥jantaḥ śitāñ śarān ॥

पाण्डवैरवकीर्णानां संमोहः समजायत । न च जज्ञुरनीकानि दिशो वा प्रदिशस्तथा ॥

pāṇḍavair avakīrṇānāṁ saṁmohaḥ samajāyata । na ca jajñur anīkāni diśo vā pradiśas tathā ॥

आपूर्यमाणा निशितैः शरैः पाण्डवचोदितैः । हतप्रवीरा विध्वस्ता कीर्यमाणा समन्ततः । कौरव्यवध्यत चमूः पाण्डुपुत्रैर्महारथैः ॥

āpūryamāṇā niśitaiḥ śaraiḥ pāṇḍavacoditaiḥ । hatapravīrā vidhvastā kīryamāṇā samantataḥ । kauravy avadhyata camūḥ pāṇḍuputrair mahārathaiḥ ॥

तथैव पाण्डवी सेना शरै राजन्समन्ततः । रणेऽहन्यत पुत्रैस्ते शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tathaiva pāṇḍavī senā śarai rājan samantataḥ । raṇe ’hanyata putrais te śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

ते सेने भृशसंतप्ते वध्यमाने परस्परम् । व्याकुले समपद्येतां वर्षासु सरिताविव ॥

te sene bhr̥śasaṁtapte vadhyamāne parasparam । vyākule samapadyetāṁ varṣāsu saritāv iva ॥

आविवेश ततस्तीव्रं तावकानां महद्भयम् । पाण्डवानां च राजेन्द्र तथाभूते महाहवे ॥

āviveśa tatas tīvraṁ tāvakānāṁ mahad bhayam । pāṇḍavānāṁ ca rājendra tathābhūte mahāhave ॥