Adhyāya 8

संजय उवाच । ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां भयवर्धनम् । सृञ्जयैः सह राजेन्द्र घोरं देवासुरोपमम् ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ kurūṇāṁ bhayavardhanam । sr̥ñjayaiḥ saha rājendra ghoraṁ devāsuropamam ॥

नरा रथा गजौघाश्च सादिनश्च सहस्रशः । वाजिनश्च पराक्रान्ताः समाजग्मुः परस्परम् ॥

narā rathā gajaughāś ca sādinaś ca sahasraśaḥ । vājinaś ca parākrāntāḥ samājagmuḥ parasparam ॥

नागानां भीमरूपाणां द्रवतां निस्वनो महान् । अश्रूयत यथा काले जलदानां नभस्तले ॥

nāgānāṁ bhīmarūpāṇāṁ dravatāṁ nisvano mahān । aśrūyata yathā kāle jaladānāṁ nabhastale ॥

नागैरभ्याहताः केचित्सरथा रथिनोऽपतन् । व्यद्रवन्त रणे वीरा द्राव्यमाणा मदोत्कटैः ॥

nāgair abhyāhatāḥ ke cit sarathā rathino ’patan । vyadravanta raṇe vīrā drāvyamāṇā madotkaṭaiḥ ॥

हयौघान्पादरक्षांश्च रथिनस्तत्र शिक्षिताः । शरैः संप्रेषयामासुः परलोकाय भारत ॥

hayaughān pādarakṣāṁś ca rathinas tatra śikṣitāḥ । śaraiḥ saṁpreṣayām āsuḥ paralokāya bhārata ॥

सादिनः शिक्षिता राजन्परिवार्य महारथान् । विचरन्तो रणेऽभ्यघ्नन्प्रासशक्त्यृष्टिभिस्तथा ॥

sādinaḥ śikṣitā rājan parivārya mahārathān । vicaranto raṇe ’bhyaghnan prāsaśaktyr̥ṣṭibhis tathā ॥

धन्विनः पुरुषाः केचित्संनिवार्य महारथान् । एकं बहव आसाद्य प्रेषयेयुर्यमक्षयम् ॥

dhanvinaḥ puruṣāḥ ke cit saṁnivārya mahārathān । ekaṁ bahava āsādya preṣayeyur yamakṣayam ॥

नागं रथवरांश्चान्ये परिवार्य महारथाः । सोत्तरायुधिनं जघ्नुर्द्रवमाणा महारवम् ॥

nāgaṁ rathavarāṁś cānye parivārya mahārathāḥ । sottarāyudhinaṁ jaghnur dravamāṇā mahāravam ॥

तथा च रथिनं क्रुद्धं विकिरन्तं शरान्बहून् । नागा जघ्नुर्महाराज परिवार्य समन्ततः ॥

tathā ca rathinaṁ kruddhaṁ vikirantaṁ śarān bahūn । nāgā jaghnur mahārāja parivārya samantataḥ ॥

नागो नागमभिद्रुत्य रथी च रथिनं रणे । शक्तितोमरनाराचैर्निजघ्नुस्तत्र तत्र ह ॥

nāgo nāgam abhidrutya rathī ca rathinaṁ raṇe । śaktitomaranārācair nijaghnus tatra tatra ha ॥

पादातानवमृद्नन्तो रथवारणवाजिनः । रणमध्ये व्यदृश्यन्त कुर्वन्तो महदाकुलम् ॥

pādātān avamr̥dnanto rathavāraṇavājinaḥ । raṇamadhye vyadr̥śyanta kurvanto mahad ākulam ॥

हयाश्च पर्यधावन्त चामरैरुपशोभिताः । हंसा हिमवतः प्रस्थे पिबन्त इव मेदिनीम् ॥

hayāś ca paryadhāvanta cāmarair upaśobhitāḥ । haṁsā himavataḥ prasthe pibanta iva medinīm ॥

तेषां तु वाजिनां भूमिः खुरैश्चित्रा विशां पते । अशोभत यथा नारी करजक्षतविक्षता ॥

teṣāṁ tu vājināṁ bhūmiḥ khuraiś citrā viśāṁ pate । aśobhata yathā nārī karajakṣatavikṣatā ॥

वाजिनां खुरशब्देन रथनेमिस्वनेन च । पत्तीनां चापि शब्देन नागानां बृंहितेन च ॥

vājināṁ khuraśabdena rathanemisvanena ca । pattīnāṁ cāpi śabdena nāgānāṁ br̥ṁhitena ca ॥

वादित्राणां च घोषेण शङ्खानां निस्वनेन च । अभवन्नादिता भूमिर्निर्घातैरिव भारत ॥

vāditrāṇāṁ ca ghoṣeṇa śaṅkhānāṁ nisvanena ca । abhavan nāditā bhūmir nirghātair iva bhārata ॥

धनुषां कूजमानानां निस्त्रिंशानां च दीप्यताम् । कवचानां प्रभाभिश्च न प्राज्ञायत किंचन ॥

dhanuṣāṁ kūjamānānāṁ nistriṁśānāṁ ca dīpyatām । kavacānāṁ prabhābhiś ca na prājñāyata kiṁ cana ॥

बहवो बाहवश्छिन्ना नागराजकरोपमाः । उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते वेगं कुर्वन्ति दारुणम् ॥

bahavo bāhavaś chinnā nāgarājakaropamāḥ । udveṣṭante viveṣṭante vegaṁ kurvanti dāruṇam ॥

शिरसां च महाराज पततां वसुधातले । च्युतानामिव तालेभ्यः फलानां श्रूयते स्वनः ॥

śirasāṁ ca mahārāja patatāṁ vasudhātale । cyutānām iva tālebhyaḥ phalānāṁ śrūyate svanaḥ ॥

शिरोभिः पतितैर्भाति रुधिरार्द्रैर्वसुंधरा । तपनीयनिभैः काले नलिनैरिव भारत ॥

śirobhiḥ patitair bhāti rudhirārdrair vasuṁdharā । tapanīyanibhaiḥ kāle nalinair iva bhārata ॥

उद्वृत्तनयनैस्तैस्तु गतसत्त्वैः सुविक्षतैः । व्यभ्राजत महाराज पुण्डरीकैरिवावृता ॥

udvr̥ttanayanais tais tu gatasattvaiḥ suvikṣataiḥ । vyabhrājata mahārāja puṇḍarīkair ivāvr̥tā ॥

बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः सकेयूरैर्महाधनैः । पतितैर्भाति राजेन्द्र मही शक्रध्वजैरिव ॥

bāhubhiś candanādigdhaiḥ sakeyūrair mahādhanaiḥ । patitair bhāti rājendra mahī śakradhvajair iva ॥

ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां विनिकृत्तैर्महाहवे । हस्तिहस्तोपमैरन्यैः संवृतं तद्रणाङ्गणम् ॥

ūrubhiś ca narendrāṇāṁ vinikr̥ttair mahāhave । hastihastopamair anyaiḥ saṁvr̥taṁ tad raṇāṅgaṇam ॥

कबन्धशतसंकीर्णं छत्रचामरशोभितम् । सेनावनं तच्छुशुभे वनं पुष्पाचितं यथा ॥

kabandhaśatasaṁkīrṇaṁ chatracāmaraśobhitam । senāvanaṁ tac chuśubhe vanaṁ puṣpācitaṁ yathā ॥

तत्र योधा महाराज विचरन्तो ह्यभीतवत् । दृश्यन्ते रुधिराक्ताङ्गाः पुष्पिता इव किंशुकाः ॥

tatra yodhā mahārāja vicaranto hy abhītavat । dr̥śyante rudhirāktāṅgāḥ puṣpitā iva kiṁśukāḥ ॥

मातङ्गाश्चाप्यदृश्यन्त शरतोमरपीडिताः । पतन्तस्तत्र तत्रैव छिन्नाभ्रसदृशा रणे ॥

mātaṅgāś cāpy adr̥śyanta śaratomarapīḍitāḥ । patantas tatra tatraiva chinnābhrasadr̥śā raṇe ॥

गजानीकं महाराज वध्यमानं महात्मभिः । व्यदीर्यत दिशः सर्वा वातनुन्ना घना इव ॥

gajānīkaṁ mahārāja vadhyamānaṁ mahātmabhiḥ । vyadīryata diśaḥ sarvā vātanunnā ghanā iva ॥

ते गजा घनसंकाशाः पेतुरुर्व्यां समन्ततः । वज्ररुग्णा इव बभुः पर्वता युगसंक्षये ॥

te gajā ghanasaṁkāśāḥ petur urvyāṁ samantataḥ । vajrarugṇā iva babhuḥ parvatā yugasaṁkṣaye ॥

हयानां सादिभिः सार्धं पतितानां महीतले । राशयः संप्रदृश्यन्ते गिरिमात्रास्ततस्ततः ॥

hayānāṁ sādibhiḥ sārdhaṁ patitānāṁ mahītale । rāśayaḥ saṁpradr̥śyante girimātrās tatas tataḥ ॥

संजज्ञे रणभूमौ तु परलोकवहा नदी । शोणितोदा रथावर्ता ध्वजवृक्षास्थिशर्करा ॥

saṁjajñe raṇabhūmau tu paralokavahā nadī । śoṇitodā rathāvartā dhvajavr̥kṣāsthiśarkarā ॥

भुजनक्रा धनुःस्रोता हस्तिशैला हयोपला । मेदोमज्जाकर्दमिनी छत्रहंसा गदोडुपा ॥

bhujanakrā dhanuḥsrotā hastiśailā hayopalā । medomajjākardaminī chatrahaṁsā gadoḍupā ॥

कवचोष्णीषसंछन्ना पताकारुचिरद्रुमा । चक्रचक्रावलीजुष्टा त्रिवेणूदण्डकावृता ॥

kavacoṣṇīṣasaṁchannā patākāruciradrumā । cakracakrāvalījuṣṭā triveṇūdaṇḍakāvr̥tā ॥

शूराणां हर्षजननी भीरूणां भयवर्धिनी । प्रावर्तत नदी रौद्रा कुरुसृञ्जयसंकुला ॥

śūrāṇāṁ harṣajananī bhīrūṇāṁ bhayavardhinī । prāvartata nadī raudrā kurusr̥ñjayasaṁkulā ॥

तां नदीं पितृलोकाय वहन्तीमतिभैरवाम् । तेरुर्वाहननौभिस्ते शूराः परिघबाहवः ॥

tāṁ nadīṁ pitr̥lokāya vahantīm atibhairavām । terur vāhananaubhis te śūrāḥ parighabāhavaḥ ॥

वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे विशां पते । चतुरङ्गक्षये घोरे पूर्वं देवासुरोपमे ॥

vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde viśāṁ pate । caturaṅgakṣaye ghore pūrvaṁ devāsuropame ॥

अक्रोशन्बान्धवानन्ये तत्र तत्र परंतप । क्रोशद्भिर्बान्धवैश्चान्ये भयार्ता न निवर्तिरे ॥

akrośan bāndhavān anye tatra tatra paraṁtapa । krośadbhir bāndhavaiś cānye bhayārtā na nivartire ॥

निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने भयानके । अर्जुनो भीमसेनश्च मोहयां चक्रतुः परान् ॥

nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne bhayānake । arjuno bhīmasenaś ca mohayāṁ cakratuḥ parān ॥

सा वध्यमाना महती सेना तव जनाधिप । अमुह्यत्तत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव ॥

sā vadhyamānā mahatī senā tava janādhipa । amuhyat tatra tatraiva yoṣin madavaśād iva ॥

मोहयित्वा च तां सेनां भीमसेनधनंजयौ । दध्मतुर्वारिजौ तत्र सिंहनादं च नेदतुः ॥

mohayitvā ca tāṁ senāṁ bhīmasenadhanaṁjayau । dadhmatur vārijau tatra siṁhanādaṁ ca nedatuḥ ॥

श्रुत्वैव तु महाशब्दं धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ । धर्मराजं पुरस्कृत्य मद्रराजमभिद्रुतौ ॥

śrutvaiva tu mahāśabdaṁ dhr̥ṣṭadyumnaśikhaṇḍinau । dharmarājaṁ puraskr̥tya madrarājam abhidrutau ॥

तत्राश्चर्यमपश्याम घोररूपं विशां पते । शल्येन संगताः शूरा यदयुध्यन्त भागशः ॥

tatrāścaryam apaśyāma ghorarūpaṁ viśāṁ pate । śalyena saṁgatāḥ śūrā yad ayudhyanta bhāgaśaḥ ॥

माद्रीपुत्रौ सरभसौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ । अभ्ययातां त्वरायुक्तौ जिगीषन्तौ बलं तव ॥

mādrīputrau sarabhasau kr̥tāstrau yuddhadurmadau । abhyayātāṁ tvarāyuktau jigīṣantau balaṁ tava ॥

ततो न्यवर्तत बलं तावकं भरतर्षभ । शरैः प्रणुन्नं बहुधा पाण्डवैर्जितकाशिभिः ॥

tato nyavartata balaṁ tāvakaṁ bharatarṣabha । śaraiḥ praṇunnaṁ bahudhā pāṇḍavair jitakāśibhiḥ ॥

वध्यमाना चमूः सा तु पुत्राणां प्रेक्षतां तव । भेजे दिशो महाराज प्रणुन्ना दृढधन्विभिः । हाहाकारो महाञ्जज्ञे योधानां तव भारत ॥

vadhyamānā camūḥ sā tu putrāṇāṁ prekṣatāṁ tava । bheje diśo mahārāja praṇunnā dr̥ḍhadhanvibhiḥ । hāhākāro mahāñ jajñe yodhānāṁ tava bhārata ॥

तिष्ठ तिष्ठेति वागासीद्द्रावितानां महात्मनाम् । क्षत्रियाणां तदान्योन्यं संयुगे जयमिच्छताम् । आद्रवन्नेव भग्नास्ते पाण्डवैस्तव सैनिकाः ॥

tiṣṭha tiṣṭheti vāg āsīd drāvitānāṁ mahātmanām । kṣatriyāṇāṁ tadānyonyaṁ saṁyuge jayam icchatām । ādravann eva bhagnās te pāṇḍavais tava sainikāḥ ॥

त्यक्त्वा युद्धे प्रियान्पुत्रान्भ्रातॄनथ पितामहान् । मातुलान्भागिनेयांश्च तथा संबन्धिबान्धवान् ॥

tyaktvā yuddhe priyān putrān bhrātr̥̄n atha pitāmahān । mātulān bhāgineyāṁś ca tathā saṁbandhibāndhavān ॥

हयान्द्विपांस्त्वरयन्तो योधा जग्मुः समन्ततः । आत्मत्राणकृतोत्साहास्तावका भरतर्षभ ॥

hayān dvipāṁs tvarayanto yodhā jagmuḥ samantataḥ । ātmatrāṇakr̥totsāhās tāvakā bharatarṣabha ॥