Adhyāya 10

संजय उवाच । तस्मिन्विलुलिते सैन्ये वध्यमाने परस्परम् । द्रवमाणेषु योधेषु निनदत्सु च दन्तिषु ॥

saṁjaya uvāca । tasmin vilulite sainye vadhyamāne parasparam । dravamāṇeṣu yodheṣu ninadatsu ca dantiṣu ॥

कूजतां स्तनतां चैव पदातीनां महाहवे । विद्रुतेषु महाराज हयेषु बहुधा तदा ॥

kūjatāṁ stanatāṁ caiva padātīnāṁ mahāhave । vidruteṣu mahārāja hayeṣu bahudhā tadā ॥

प्रक्षये दारुणे जाते संहारे सर्वदेहिनाम् । नानाशस्त्रसमावापे व्यतिषक्तरथद्विपे ॥

prakṣaye dāruṇe jāte saṁhāre sarvadehinām । nānāśastrasamāvāpe vyatiṣaktarathadvipe ॥

हर्षणे युद्धशौण्डानां भीरूणां भयवर्धने । गाहमानेषु योधेषु परस्परवधैषिषु ॥

harṣaṇe yuddhaśauṇḍānāṁ bhīrūṇāṁ bhayavardhane । gāhamāneṣu yodheṣu parasparavadhaiṣiṣu ॥

प्राणादाने महाघोरे वर्तमाने दुरोदरे । संग्रामे घोररूपे तु यमराष्ट्रविवर्धने ॥

prāṇādāne mahāghore vartamāne durodare । saṁgrāme ghorarūpe tu yamarāṣṭravivardhane ॥

पाण्डवास्तावकं सैन्यं व्यधमन्निशितैः शरैः । तथैव तावका योधा जघ्नुः पाण्डवसैनिकान् ॥

pāṇḍavās tāvakaṁ sainyaṁ vyadhaman niśitaiḥ śaraiḥ । tathaiva tāvakā yodhā jaghnuḥ pāṇḍavasainikān ॥

तस्मिंस्तथा वर्तमाने युद्धे भीरुभयावहे । पूर्वाह्णे चैव संप्राप्ते भास्करोदयनं प्रति ॥

tasmiṁs tathā vartamāne yuddhe bhīrubhayāvahe । pūrvāhṇe caiva saṁprāpte bhāskarodayanaṁ prati ॥

लब्धलक्षाः परे राजन्रक्षिताश्च महात्मना । अयोधयंस्तव बलं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥

labdhalakṣāḥ pare rājan rakṣitāś ca mahātmanā । ayodhayaṁs tava balaṁ mr̥tyuṁ kr̥tvā nivartanam ॥

बलिभिः पाण्डवैर्दृप्तैर्लब्धलक्षैः प्रहारिभिः । कौरव्यसीदत्पृतना मृगीवाग्निसमाकुला ॥

balibhiḥ pāṇḍavair dr̥ptair labdhalakṣaiḥ prahāribhiḥ । kauravy asīdat pr̥tanā mr̥gīvāgnisamākulā ॥

तां दृष्ट्वा सीदतीं सेनां पङ्के गामिव दुर्बलाम् । उज्जिहीर्षुस्तदा शल्यः प्रायात्पाण्डुचमूं प्रति ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā sīdatīṁ senāṁ paṅke gām iva durbalām । ujjihīrṣus tadā śalyaḥ prāyāt pāṇḍucamūṁ prati ॥

मद्रराजस्तु संक्रुद्धो गृहीत्वा धनुरुत्तमम् । अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानाततायिनः ॥

madrarājas tu saṁkruddho gr̥hītvā dhanur uttamam । abhyadravata saṁgrāme pāṇḍavān ātatāyinaḥ ॥

पाण्डवाश्च महाराज समरे जितकाशिनः । मद्रराजं समासाद्य विव्यधुर्निशितैः शरैः ॥

pāṇḍavāś ca mahārāja samare jitakāśinaḥ । madrarājaṁ samāsādya vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ ॥

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्मद्रराजो महाबलः । अर्दयामास तां सेनां धर्मराजस्य पश्यतः ॥

tataḥ śaraśatais tīkṣṇair madrarājo mahābalaḥ । ardayām āsa tāṁ senāṁ dharmarājasya paśyataḥ ॥

प्रादुरासंस्ततो राजन्नानारूपाण्यनेकशः । चचाल शब्दं कुर्वाणा मही चापि सपर्वता ॥

prādurāsaṁs tato rājan nānārūpāṇy anekaśaḥ । cacāla śabdaṁ kurvāṇā mahī cāpi saparvatā ॥

सदण्डशूला दीप्ताग्राः शीर्यमाणाः समन्ततः । उल्का भूमिं दिवः पेतुराहत्य रविमण्डलम् ॥

sadaṇḍaśūlā dīptāgrāḥ śīryamāṇāḥ samantataḥ । ulkā bhūmiṁ divaḥ petur āhatya ravimaṇḍalam ॥

मृगाश्च माहिषाश्चापि पक्षिणश्च विशां पते । अपसव्यं तदा चक्रुः सेनां ते बहुशो नृप ॥

mr̥gāś ca māhiṣāś cāpi pakṣiṇaś ca viśāṁ pate । apasavyaṁ tadā cakruḥ senāṁ te bahuśo nr̥pa ॥

ततस्तद्युद्धमत्युग्रमभवत्संघचारिणाम् । तथा सर्वाण्यनीकानि संनिपत्य जनाधिप । अभ्ययुः कौरवा राजन्पाण्डवानामनीकिनीम् ॥

tatas tad yuddham atyugram abhavat saṁghacāriṇām । tathā sarvāṇy anīkāni saṁnipatya janādhipa । abhyayuḥ kauravā rājan pāṇḍavānām anīkinīm ॥

शल्यस्तु शरवर्षेण वर्षन्निव सहस्रदृक् । अभ्यवर्षददीनात्मा कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

śalyas tu śaravarṣeṇa varṣann iva sahasradr̥k । abhyavarṣad adīnātmā kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram ॥

भीमसेनं शरैश्चापि रुक्मपुङ्खैः शिलाशितः । द्रौपदेयांस्तथा सर्वान्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥

bhīmasenaṁ śaraiś cāpi rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaḥ । draupadeyāṁs tathā sarvān mādrīputrau ca pāṇḍavau ॥

धृष्टद्युम्नं च शैनेयं शिखण्डिनमथापि च । एकैकं दशभिर्बाणैर्विव्याध च महाबलः । ततोऽसृजद्बाणवर्षं घर्मान्ते मघवानिव ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca śaineyaṁ śikhaṇḍinam athāpi ca । ekaikaṁ daśabhir bāṇair vivyādha ca mahābalaḥ । tato ’sr̥jad bāṇavarṣaṁ gharmānte maghavān iva ॥

ततः प्रभद्रका राजन्सोमकाश्च सहस्रशः । पतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्ते शल्यसायकैः ॥

tataḥ prabhadrakā rājan somakāś ca sahasraśaḥ । patitāḥ pātyamānāś ca dr̥śyante śalyasāyakaiḥ ॥

भ्रमराणामिव व्राताः शलभानामिव व्रजाः । ह्रादिन्य इव मेघेभ्यः शल्यस्य न्यपतञ्शराः ॥

bhramarāṇām iva vrātāḥ śalabhānām iva vrajāḥ । hrādinya iva meghebhyaḥ śalyasya nyapatañ śarāḥ ॥

द्विरदास्तुरगाश्चार्ताः पत्तयो रथिनस्तथा । शल्यस्य बाणैर्न्यपतन्बभ्रमुर्व्यनदंस्तथा ॥

dviradās turagāś cārtāḥ pattayo rathinas tathā । śalyasya bāṇair nyapatan babhramur vyanadaṁs tathā ॥

आविष्ट इव मद्रेशो मन्युना पौरुषेण च । प्राच्छादयदरीन्संख्ये कालसृष्ट इवान्तकः । विनर्दमानो मद्रेशो मेघह्रादो महाबलः ॥

āviṣṭa iva madreśo manyunā pauruṣeṇa ca । prācchādayad arīn saṁkhye kālasr̥ṣṭa ivāntakaḥ । vinardamāno madreśo meghahrādo mahābalaḥ ॥

सा वध्यमाना शल्येन पाण्डवानामनीकिनी । अजातशत्रुं कौन्तेयमभ्यधावद्युधिष्ठिरम् ॥

sā vadhyamānā śalyena pāṇḍavānām anīkinī । ajātaśatruṁ kaunteyam abhyadhāvad yudhiṣṭhiram ॥

तां समर्प्य ततः संख्ये लघुहस्तः शितैः शरैः । शरवर्षेण महता युधिष्ठिरमपीडयत् ॥

tāṁ samarpya tataḥ saṁkhye laghuhastaḥ śitaiḥ śaraiḥ । śaravarṣeṇa mahatā yudhiṣṭhiram apīḍayat ॥

तमापतन्तं पत्त्यश्वैः क्रुद्धो राजा युधिष्ठिरः । अवारयच्छरैस्तीक्ष्णैर्मत्तं द्विपमिवाङ्कुशैः ॥

tam āpatantaṁ pattyaśvaiḥ kruddho rājā yudhiṣṭhiraḥ । avārayac charais tīkṣṇair mattaṁ dvipam ivāṅkuśaiḥ ॥

तस्य शल्यः शरं घोरं मुमोचाशीविषोपमम् । सोऽभ्यविध्यन्महात्मानं वेगेनाभ्यपतच्च गाम् ॥

tasya śalyaḥ śaraṁ ghoraṁ mumocāśīviṣopamam । so ’bhyavidhyan mahātmānaṁ vegenābhyapatac ca gām ॥

ततो वृकोदरः क्रुद्धः शल्यं विव्याध सप्तभिः । पञ्चभिः सहदेवस्तु नकुलो दशभिः शरैः ॥

tato vr̥kodaraḥ kruddhaḥ śalyaṁ vivyādha saptabhiḥ । pañcabhiḥ sahadevas tu nakulo daśabhiḥ śaraiḥ ॥

द्रौपदेयाश्च शत्रुघ्नं शूरमार्तायनिं शरैः । अभ्यवर्षन्महाभागं मेघा इव महीधरम् ॥

draupadeyāś ca śatrughnaṁ śūram ārtāyaniṁ śaraiḥ । abhyavarṣan mahābhāgaṁ meghā iva mahīdharam ॥

ततो दृष्ट्वा तुद्यमानं शल्यं पार्थैः समन्ततः । कृतवर्मा कृपश्चैव संक्रुद्धावभ्यधावताम् ॥

tato dr̥ṣṭvā tudyamānaṁ śalyaṁ pārthaiḥ samantataḥ । kr̥tavarmā kr̥paś caiva saṁkruddhāv abhyadhāvatām ॥

उलूकश्च पतत्री च शकुनिश्चापि सौबलः । स्मयमानश्च शनकैरश्वत्थामा महारथः । तव पुत्राश्च कार्त्स्न्येन जुगुपुः शल्यमाहवे ॥

ulūkaś ca patatrī ca śakuniś cāpi saubalaḥ । smayamānaś ca śanakair aśvatthāmā mahārathaḥ । tava putrāś ca kārtsnyena jugupuḥ śalyam āhave ॥

भीमसेनं त्रिभिर्विद्ध्वा कृतवर्मा शिलीमुखैः । बाणवर्षेण महता क्रुद्धरूपमवारयत् ॥

bhīmasenaṁ tribhir viddhvā kr̥tavarmā śilīmukhaiḥ । bāṇavarṣeṇa mahatā kruddharūpam avārayat ॥

धृष्टद्युम्नं कृपः क्रुद्धो बाणवर्षैरपीडयत् । द्रौपदेयांश्च शकुनिर्यमौ च द्रौणिरभ्ययात् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ kr̥paḥ kruddho bāṇavarṣair apīḍayat । draupadeyāṁś ca śakunir yamau ca drauṇir abhyayāt ॥

दुर्योधनो युधां श्रेष्ठावाहवे केशवार्जुनौ । समभ्ययादुग्रतेजाः शरैश्चाभ्यहनद्बली ॥

duryodhano yudhāṁ śreṣṭhāv āhave keśavārjunau । samabhyayād ugratejāḥ śaraiś cābhyahanad balī ॥

एवं द्वंद्वशतान्यासंस्त्वदीयानां परैः सह । घोररूपाणि चित्राणि तत्र तत्र विशां पते ॥

evaṁ dvaṁdvaśatāny āsaṁs tvadīyānāṁ paraiḥ saha । ghorarūpāṇi citrāṇi tatra tatra viśāṁ pate ॥

ऋश्यवर्णाञ्जघानाश्वान्भोजो भीमस्य संयुगे । सोऽवतीर्य रथोपस्थाद्धताश्वः पाण्डुनन्दनः । कालो दण्डमिवोद्यम्य गदापाणिरयुध्यत ॥

r̥śyavarṇāñ jaghānāśvān bhojo bhīmasya saṁyuge । so ’vatīrya rathopasthād dhatāśvaḥ pāṇḍunandanaḥ । kālo daṇḍam ivodyamya gadāpāṇir ayudhyata ॥

प्रमुखे सहदेवस्य जघानाश्वांश्च मद्रराट् । ततः शल्यस्य तनयं सहदेवोऽसिनावधीत् ॥

pramukhe sahadevasya jaghānāśvāṁś ca madrarāṭ । tataḥ śalyasya tanayaṁ sahadevo ’sināvadhīt ॥

गौतमः पुनराचार्यो धृष्टद्युम्नमयोधयत् । असंभ्रान्तमसंभ्रान्तो यत्नवान्यत्नवत्तरम् ॥

gautamaḥ punar ācāryo dhr̥ṣṭadyumnam ayodhayat । asaṁbhrāntam asaṁbhrānto yatnavān yatnavattaram ॥

द्रौपदेयांस्तथा वीरानेकैकं दशभिः शरैः । अविध्यदाचार्यसुतो नातिक्रुद्धः स्मयन्निव ॥

draupadeyāṁs tathā vīrān ekaikaṁ daśabhiḥ śaraiḥ । avidhyad ācāryasuto nātikruddhaḥ smayann iva ॥

शल्योऽपि राजन्संक्रुद्धो निघ्नन्सोमकपाण्डवान् । पुनरेव शितैर्बाणैर्युधिष्ठिरमपीडयत् ॥

śalyo ’pi rājan saṁkruddho nighnan somakapāṇḍavān । punar eva śitair bāṇair yudhiṣṭhiram apīḍayat ॥

तस्य भीमो रणे क्रुद्धः संदष्टदशनच्छदः । विनाशायाभिसंधाय गदामादत्त वीर्यवान् ॥

tasya bhīmo raṇe kruddhaḥ saṁdaṣṭadaśanacchadaḥ । vināśāyābhisaṁdhāya gadām ādatta vīryavān ॥

यमदण्डप्रतीकाशां कालरात्रिमिवोद्यताम् । गजवाजिमनुष्याणां प्राणान्तकरणीमपि ॥

yamadaṇḍapratīkāśāṁ kālarātrim ivodyatām । gajavājimanuṣyāṇāṁ prāṇāntakaraṇīm api ॥

हेमपट्टपरिक्षिप्तामुल्कां प्रज्वलितामिव । शैक्यां व्यालीमिवात्युग्रां वज्रकल्पामयस्मयीम् ॥

hemapaṭṭaparikṣiptām ulkāṁ prajvalitām iva । śaikyāṁ vyālīm ivātyugrāṁ vajrakalpām ayasmayīm ॥

चन्दनागुरुपङ्काक्तां प्रमदामीप्सितामिव । वसामेदोसृगादिग्धां जिह्वां वैवस्वतीमिव ॥

candanāgurupaṅkāktāṁ pramadām īpsitām iva । vasāmedosr̥gādigdhāṁ jihvāṁ vaivasvatīm iva ॥

पटुघण्टारवशतां वासवीमशनीमिव । निर्मुक्ताशीविषाकारां पृक्तां गजमदैरपि ॥

paṭughaṇṭāravaśatāṁ vāsavīm aśanīm iva । nirmuktāśīviṣākārāṁ pr̥ktāṁ gajamadair api ॥

त्रासनीं रिपुसैन्यानां स्वसैन्यपरिहर्षिणीम् । मनुष्यलोके विख्यातां गिरिशृङ्गविदारिणीम् ॥

trāsanīṁ ripusainyānāṁ svasainyapariharṣiṇīm । manuṣyaloke vikhyātāṁ giriśr̥ṅgavidāriṇīm ॥

यया कैलासभवने महेश्वरसखं बली । आह्वयामास कौन्तेयः संक्रुद्धमलकाधिपम् ॥

yayā kailāsabhavane maheśvarasakhaṁ balī । āhvayām āsa kaunteyaḥ saṁkruddham alakādhipam ॥

यया मायाविनो दृप्तान्सुबहून्धनदालये । जघान गुह्यकान्क्रुद्धो मन्दारार्थे महाबलः । निवार्यमाणो बहुभिर्द्रौपद्याः प्रियमास्थितः ॥

yayā māyāvino dr̥ptān subahūn dhanadālaye । jaghāna guhyakān kruddho mandārārthe mahābalaḥ । nivāryamāṇo bahubhir draupadyāḥ priyam āsthitaḥ ॥

तां वज्रमणिरत्नौघामष्टाश्रिं वज्रगौरवाम् । समुद्यम्य महाबाहुः शल्यमभ्यद्रवद्रणे ॥

tāṁ vajramaṇiratnaughām aṣṭāśriṁ vajragauravām । samudyamya mahābāhuḥ śalyam abhyadravad raṇe ॥

गदया युद्धकुशलस्तया दारुणनादया । पोथयामास शल्यस्य चतुरोऽश्वान्महाजवान् ॥

gadayā yuddhakuśalas tayā dāruṇanādayā । pothayām āsa śalyasya caturo ’śvān mahājavān ॥

ततः शल्यो रणे क्रुद्धः पीने वक्षसि तोमरम् । निचखान नदन्वीरो वर्म भित्त्वा च सोऽभ्यगात् ॥

tataḥ śalyo raṇe kruddhaḥ pīne vakṣasi tomaram । nicakhāna nadan vīro varma bhittvā ca so ’bhyagāt ॥

वृकोदरस्त्वसंभ्रातस्तमेवोद्धृत्य तोमरम् । यन्तारं मद्रराजस्य निर्बिभेद ततो हृदि ॥

vr̥kodaras tv asaṁbhrātas tam evoddhr̥tya tomaram । yantāraṁ madrarājasya nirbibheda tato hr̥di ॥

स भिन्नवर्मा रुधिरं वमन्वित्रस्तमानसः । पपाताभिमुखो दीनो मद्रराजस्त्वपाक्रमत् ॥

sa bhinnavarmā rudhiraṁ vaman vitrastamānasaḥ । papātābhimukho dīno madrarājas tv apākramat ॥

कृतप्रतिकृतं दृष्ट्वा शल्यो विस्मितमानसः । गदामाश्रित्य धीरात्मा प्रत्यमित्रमवैक्षत ॥

kr̥tapratikr̥taṁ dr̥ṣṭvā śalyo vismitamānasaḥ । gadām āśritya dhīrātmā pratyamitram avaikṣata ॥

ततः सुमनसः पार्था भीमसेनमपूजयन् । तद्दृष्ट्वा कर्म संग्रामे घोरमक्लिष्टकर्मणः ॥

tataḥ sumanasaḥ pārthā bhīmasenam apūjayan । tad dr̥ṣṭvā karma saṁgrāme ghoram akliṣṭakarmaṇaḥ ॥