Adhyāya 7

संजय उवाच । व्यतीतायां रजन्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा । अब्रवीत्तावकान्सर्वान्संनह्यन्तां महारथाः ॥

saṁjaya uvāca । vyatītāyāṁ rajanyāṁ tu rājā duryodhanas tadā । abravīt tāvakān sarvān saṁnahyantāṁ mahārathāḥ ॥

राज्ञस्तु मतमाज्ञाय समनह्यत सा चमूः । अयोजयन्रथांस्तूर्णं पर्यधावंस्तथापरे ॥

rājñas tu matam ājñāya samanahyata sā camūḥ । ayojayan rathāṁs tūrṇaṁ paryadhāvaṁs tathāpare ॥

अकल्प्यन्त च मातङ्गाः समनह्यन्त पत्तयः । हयानास्तरणोपेतांश्चक्रुरन्ये सहस्रशः ॥

akalpyanta ca mātaṅgāḥ samanahyanta pattayaḥ । hayān āstaraṇopetāṁś cakrur anye sahasraśaḥ ॥

वादित्राणां च निनदः प्रादुरासीद्विशां पते । बोधनार्थं हि योधानां सैन्यानां चाप्युदीर्यताम् ॥

vāditrāṇāṁ ca ninadaḥ prādurāsīd viśāṁ pate । bodhanārthaṁ hi yodhānāṁ sainyānāṁ cāpy udīryatām ॥

ततो बलानि सर्वाणि सेनाशिष्टानि भारत । संनद्धान्येव ददृशुर्मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥

tato balāni sarvāṇi senāśiṣṭāni bhārata । saṁnaddhāny eva dadr̥śur mr̥tyuṁ kr̥tvā nivartanam ॥

शल्यं सेनापतिं कृत्वा मद्रराजं महारथाः । प्रविभज्य बलं सर्वमनीकेषु व्यवस्थिताः ॥

śalyaṁ senāpatiṁ kr̥tvā madrarājaṁ mahārathāḥ । pravibhajya balaṁ sarvam anīkeṣu vyavasthitāḥ ॥

ततः सर्वे समागम्य पुत्रेण तव सैनिकाः । कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिः शल्योऽथ सौबलः ॥

tataḥ sarve samāgamya putreṇa tava sainikāḥ । kr̥paś ca kr̥tavarmā ca drauṇiḥ śalyo ’tha saubalaḥ ॥

अन्ये च पार्थिवाः शेषाः समयं चक्रिरे तदा । न न एकेन योद्धव्यं कथंचिदपि पाण्डवैः ॥

anye ca pārthivāḥ śeṣāḥ samayaṁ cakrire tadā । na na ekena yoddhavyaṁ kathaṁ cid api pāṇḍavaiḥ ॥

यो ह्येकः पाण्डवैर्युध्येद्यो वा युध्यन्तमुत्सृजेत् । स पञ्चभिर्भवेद्युक्तः पातकैः सोपपातकैः । अन्योन्यं परिरक्षद्भिर्योद्धव्यं सहितैश्च नः ॥

yo hy ekaḥ pāṇḍavair yudhyed yo vā yudhyantam utsr̥jet । sa pañcabhir bhaved yuktaḥ pātakaiḥ sopapātakaiḥ । anyonyaṁ parirakṣadbhir yoddhavyaṁ sahitaiś ca naḥ ॥

एवं ते समयं कृत्वा सर्वे तत्र महारथाः । मद्रराजं पुरस्कृत्य तूर्णमभ्यद्रवन्परान् ॥

evaṁ te samayaṁ kr̥tvā sarve tatra mahārathāḥ । madrarājaṁ puraskr̥tya tūrṇam abhyadravan parān ॥

तथैव पाण्डवा राजन्व्यूह्य सैन्यं महारणे । अभ्ययुः कौरवान्सर्वान्योत्स्यमानाः समन्ततः ॥

tathaiva pāṇḍavā rājan vyūhya sainyaṁ mahāraṇe । abhyayuḥ kauravān sarvān yotsyamānāḥ samantataḥ ॥

तद्बलं भरतश्रेष्ठ क्षुब्धार्णवसमस्वनम् । समुद्धूतार्णवाकारमुद्धूतरथकुञ्जरम् ॥

tad balaṁ bharataśreṣṭha kṣubdhārṇavasamasvanam । samuddhūtārṇavākāram uddhūtarathakuñjaram ॥

धृतराष्ट्र उवाच । द्रोणस्य भीष्मस्य च वै राधेयस्य च मे श्रुतम् । पातनं शंस मे भूयः शल्यस्याथ सुतस्य मे ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । droṇasya bhīṣmasya ca vai rādheyasya ca me śrutam । pātanaṁ śaṁsa me bhūyaḥ śalyasyātha sutasya me ॥

कथं रणे हतः शल्यो धर्मराजेन संजय । भीमेन च महाबाहुः पुत्रो दुर्योधनो मम ॥

kathaṁ raṇe hataḥ śalyo dharmarājena saṁjaya । bhīmena ca mahābāhuḥ putro duryodhano mama ॥

संजय उवाच । क्षयं मनुष्यदेहानां रथनागाश्वसंक्षयम् । शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा संग्रामं शंसतो मम ॥

saṁjaya uvāca । kṣayaṁ manuṣyadehānāṁ rathanāgāśvasaṁkṣayam । śr̥ṇu rājan sthiro bhūtvā saṁgrāmaṁ śaṁsato mama ॥

आशा बलवती राजन्पुत्राणां तेऽभवत्तदा । हते भीष्मे च द्रोणे च सूतपुत्रे च पातिते । शल्यः पार्थान्रणे सर्वान्निहनिष्यति मारिष ॥

āśā balavatī rājan putrāṇāṁ te ’bhavat tadā । hate bhīṣme ca droṇe ca sūtaputre ca pātite । śalyaḥ pārthān raṇe sarvān nihaniṣyati māriṣa ॥

तामाशां हृदये कृत्वा समाश्वास्य च भारत । मद्रराजं च समरे समाश्रित्य महारथम् । नाथवन्तमथात्मानममन्यत सुतस्तव ॥

tām āśāṁ hr̥daye kr̥tvā samāśvāsya ca bhārata । madrarājaṁ ca samare samāśritya mahāratham । nāthavantam athātmānam amanyata sutas tava ॥

यदा कर्णे हते पार्थाः सिंहनादं प्रचक्रिरे । तदा राजन्धार्तराष्ट्रानाविवेश महद्भयम् ॥

yadā karṇe hate pārthāḥ siṁhanādaṁ pracakrire । tadā rājan dhārtarāṣṭrān āviveśa mahad bhayam ॥

तान्समाश्वास्य तु तदा मद्रराजः प्रतापवान् । व्यूह्य व्यूहं महाराज सर्वतोभद्रमृद्धिमत् ॥

tān samāśvāsya tu tadā madrarājaḥ pratāpavān । vyūhya vyūhaṁ mahārāja sarvatobhadram r̥ddhimat ॥

प्रत्युद्यातो रणे पार्थान्मद्रराजः प्रतापवान् । विधुन्वन्कार्मुकं चित्रं भारघ्नं वेगवत्तरम् ॥

pratyudyāto raṇe pārthān madrarājaḥ pratāpavān । vidhunvan kārmukaṁ citraṁ bhāraghnaṁ vegavattaram ॥

रथप्रवरमास्थाय सैन्धवाश्वं महारथः । तस्य सीता महाराज रथस्थाशोभयद्रथम् ॥

rathapravaram āsthāya saindhavāśvaṁ mahārathaḥ । tasya sītā mahārāja rathasthāśobhayad ratham ॥

स तेन संवृतो वीरो रथेनामित्रकर्शनः । तस्थौ शूरो महाराज पुत्राणां ते भयप्रणुत् ॥

sa tena saṁvr̥to vīro rathenāmitrakarśanaḥ । tasthau śūro mahārāja putrāṇāṁ te bhayapraṇut ॥

प्रयाणे मद्रराजोऽभून्मुखं व्यूहस्य दंशितः । मद्रकैः सहितो वीरैः कर्णपुत्रैश्च दुर्जयैः ॥

prayāṇe madrarājo ’bhūn mukhaṁ vyūhasya daṁśitaḥ । madrakaiḥ sahito vīraiḥ karṇaputraiś ca durjayaiḥ ॥

सव्येऽभूत्कृतवर्मा च त्रिगर्तैः परिवारितः । गौतमो दक्षिणे पार्श्वे शकैश्च यवनैः सह ॥

savye ’bhūt kr̥tavarmā ca trigartaiḥ parivāritaḥ । gautamo dakṣiṇe pārśve śakaiś ca yavanaiḥ saha ॥

अश्वत्थामा पृष्ठतोऽभूत्काम्बोजैः परिवारितः । दुर्योधनोऽभवन्मध्ये रक्षितः कुरुपुंगवैः ॥

aśvatthāmā pr̥ṣṭhato ’bhūt kāmbojaiḥ parivāritaḥ । duryodhano ’bhavan madhye rakṣitaḥ kurupuṁgavaiḥ ॥

हयानीकेन महता सौबलश्चापि संवृतः । प्रययौ सर्वसैन्येन कैतव्यश्च महारथः ॥

hayānīkena mahatā saubalaś cāpi saṁvr̥taḥ । prayayau sarvasainyena kaitavyaś ca mahārathaḥ ॥

पाण्डवाश्च महेष्वासा व्यूह्य सैन्यमरिंदमाः । त्रिधा भूत्वा महाराज तव सैन्यमुपाद्रवन् ॥

pāṇḍavāś ca maheṣvāsā vyūhya sainyam ariṁdamāḥ । tridhā bhūtvā mahārāja tava sainyam upādravan ॥

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः । शल्यस्य वाहिनीं तूर्णमभिदुद्रुवुराहवे ॥

dhr̥ṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiś ca mahārathaḥ । śalyasya vāhinīṁ tūrṇam abhidudruvur āhave ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा स्वेनानीकेन संवृतः । शल्यमेवाभिदुद्राव जिघांसुर्भरतर्षभ ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā svenānīkena saṁvr̥taḥ । śalyam evābhidudrāva jighāṁsur bharatarṣabha ॥

हार्दिक्यं तु महेष्वासमर्जुनः शत्रुपूगहा । संशप्तकगणांश्चैव वेगतोऽभिविदुद्रुवे ॥

hārdikyaṁ tu maheṣvāsam arjunaḥ śatrupūgahā । saṁśaptakagaṇāṁś caiva vegato ’bhividudruve ॥

गौतमं भीमसेनो वै सोमकाश्च महारथाः । अभ्यद्रवन्त राजेन्द्र जिघांसन्तः परान्युधि ॥

gautamaṁ bhīmaseno vai somakāś ca mahārathāḥ । abhyadravanta rājendra jighāṁsantaḥ parān yudhi ॥

माद्रीपुत्रौ तु शकुनिमुलूकं च महारथौ । ससैन्यौ सहसेनौ तावुपतस्थतुराहवे ॥

mādrīputrau tu śakunim ulūkaṁ ca mahārathau । sasainyau sahasenau tāv upatasthatur āhave ॥

तथैवायुतशो योधास्तावकाः पाण्डवान्रणे । अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा विविधायुधपाणयः ॥

tathaivāyutaśo yodhās tāvakāḥ pāṇḍavān raṇe । abhyadravanta saṁkruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । हते भीष्मे महेष्वासे द्रोणे कर्णे महारथे । कुरुष्वल्पावशिष्टेषु पाण्डवेषु च संयुगे ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । hate bhīṣme maheṣvāse droṇe karṇe mahārathe । kuruṣv alpāvaśiṣṭeṣu pāṇḍaveṣu ca saṁyuge ॥

सुसंरब्धेषु पार्थेषु पराक्रान्तेषु संजय । मामकानां परेषां च किं शिष्टमभवद्बलम् ॥

susaṁrabdheṣu pārtheṣu parākrānteṣu saṁjaya । māmakānāṁ pareṣāṁ ca kiṁ śiṣṭam abhavad balam ॥

संजय उवाच । यथा वयं परे राजन्युद्धाय समवस्थिताः । यावच्चासीद्बलं शिष्टं संग्रामे तन्निबोध मे ॥

saṁjaya uvāca । yathā vayaṁ pare rājan yuddhāya samavasthitāḥ । yāvac cāsīd balaṁ śiṣṭaṁ saṁgrāme tan nibodha me ॥

एकादश सहस्राणि रथानां भरतर्षभ । दश दन्तिसहस्राणि सप्त चैव शतानि च ॥

ekādaśa sahasrāṇi rathānāṁ bharatarṣabha । daśa dantisahasrāṇi sapta caiva śatāni ca ॥

पूर्णे शतसहस्रे द्वे हयानां भरतर्षभ । नरकोट्यस्तथा तिस्रो बलमेतत्तवाभवत् ॥

pūrṇe śatasahasre dve hayānāṁ bharatarṣabha । narakoṭyas tathā tisro balam etat tavābhavat ॥

रथानां षट्सहस्राणि षट्सहस्राश्च कुञ्जराः । दश चाश्वसहस्राणि पत्तिकोटी च भारत ॥

rathānāṁ ṣaṭsahasrāṇi ṣaṭsahasrāś ca kuñjarāḥ । daśa cāśvasahasrāṇi pattikoṭī ca bhārata ॥

एतद्बलं पाण्डवानामभवच्छेषमाहवे । एत एव समाजग्मुर्युद्धाय भरतर्षभ ॥

etad balaṁ pāṇḍavānām abhavac cheṣam āhave । eta eva samājagmur yuddhāya bharatarṣabha ॥

एवं विभज्य राजेन्द्र मद्रराजमते स्थिताः । पाण्डवान्प्रत्युदीयाम जयगृद्धाः प्रमन्यवः ॥

evaṁ vibhajya rājendra madrarājamate sthitāḥ । pāṇḍavān pratyudīyāma jayagr̥ddhāḥ pramanyavaḥ ॥

तथैव पाण्डवाः शूराः समरे जितकाशिनः । उपयाता नरव्याघ्राः पाञ्चालाश्च यशस्विनः ॥

tathaiva pāṇḍavāḥ śūrāḥ samare jitakāśinaḥ । upayātā naravyāghrāḥ pāñcālāś ca yaśasvinaḥ ॥

एवमेते बलौघेन परस्परवधैषिणः । उपयाता नरव्याघ्राः पूर्वां संध्यां प्रति प्रभो ॥

evam ete balaughena parasparavadhaiṣiṇaḥ । upayātā naravyāghrāḥ pūrvāṁ saṁdhyāṁ prati prabho ॥

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम् । तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ ghorarūpaṁ bhayānakam । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca nighnatām itaretaram ॥