Adhyāya 63

धृतराष्ट्र उवाच । अधिष्ठितः पदा मूर्ध्नि भग्नसक्थो महीं गतः । शौटीरमानी पुत्रो मे कान्यभाषत संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । adhiṣṭhitaḥ padā mūrdhni bhagnasaktho mahīṁ gataḥ । śauṭīramānī putro me kāny abhāṣata saṁjaya ॥

अत्यर्थं कोपनो राजा जातवैरश्च पाण्डुषु । व्यसनं परमं प्राप्तः किमाह परमाहवे ॥

atyarthaṁ kopano rājā jātavairaś ca pāṇḍuṣu । vyasanaṁ paramaṁ prāptaḥ kim āha paramāhave ॥

संजय उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप । राज्ञा यदुक्तं भग्नेन तस्मिन्व्यसन आगते ॥

saṁjaya uvāca । śr̥ṇu rājan pravakṣyāmi yathāvr̥ttaṁ narādhipa । rājñā yad uktaṁ bhagnena tasmin vyasana āgate ॥

भग्नसक्थो नृपो राजन्पांसुना सोऽवगुण्ठितः । यमयन्मूर्धजांस्तत्र वीक्ष्य चैव दिशो दश ॥

bhagnasaktho nr̥po rājan pāṁsunā so ’vaguṇṭhitaḥ । yamayan mūrdhajāṁs tatra vīkṣya caiva diśo daśa ॥

केशान्नियम्य यत्नेन निःश्वसन्नुरगो यथा । संरम्भाश्रुपरीताभ्यां नेत्राभ्यामभिवीक्ष्य माम् ॥

keśān niyamya yatnena niḥśvasann urago yathā । saṁrambhāśruparītābhyāṁ netrābhyām abhivīkṣya mām ॥

बाहू धरण्यां निष्पिष्य मुहुर्मत्त इव द्विपः । प्रकीर्णान्मूर्धजान्धुन्वन्दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन् । गर्हयन्पाण्डवं ज्येष्ठं निःश्वस्येदमथाब्रवीत् ॥

bāhū dharaṇyāṁ niṣpiṣya muhur matta iva dvipaḥ । prakīrṇān mūrdhajān dhunvan dantair dantān upaspr̥śan । garhayan pāṇḍavaṁ jyeṣṭhaṁ niḥśvasyedam athābravīt ॥

भीष्मे शांतनवे नाथे कर्णे चास्त्रभृतां वरे । गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे ॥

bhīṣme śāṁtanave nāthe karṇe cāstrabhr̥tāṁ vare । gautame śakunau cāpi droṇe cāstrabhr̥tāṁ vare ॥

अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि । इमामवस्थां प्राप्तोऽस्मि कालो हि दुरतिक्रमः ॥

aśvatthāmni tathā śalye śūre ca kr̥tavarmaṇi । imām avasthāṁ prāpto ’smi kālo hi duratikramaḥ ॥

एकादशचमूभर्ता सोऽहमेतां दशां गतः । कालं प्राप्य महाबाहो न कश्चिदतिवर्तते ॥

ekādaśacamūbhartā so ’ham etāṁ daśāṁ gataḥ । kālaṁ prāpya mahābāho na kaś cid ativartate ॥

आख्यातव्यं मदीयानां येऽस्मिञ्जीवन्ति संगरे । यथाहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः ॥

ākhyātavyaṁ madīyānāṁ ye ’smiñ jīvanti saṁgare । yathāhaṁ bhīmasenena vyutkramya samayaṁ hataḥ ॥

बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवैः । भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च श्रीमति ॥

bahūni sunr̥śaṁsāni kr̥tāni khalu pāṇḍavaiḥ । bhūriśravasi karṇe ca bhīṣme droṇe ca śrīmati ॥

इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसैः पाण्डवैः कृतम् । येन ते सत्सु निर्वेदं गमिष्यन्तीति मे मतिः ॥

idaṁ cākīrtijaṁ karma nr̥śaṁsaiḥ pāṇḍavaiḥ kr̥tam । yena te satsu nirvedaṁ gamiṣyantīti me matiḥ ॥

का प्रीतिः सत्त्वयुक्तस्य कृत्वोपधिकृतं जयम् । को वा समयभेत्तारं बुधः संमन्तुमर्हति ॥

kā prītiḥ sattvayuktasya kr̥tvopadhikr̥taṁ jayam । ko vā samayabhettāraṁ budhaḥ saṁmantum arhati ॥

अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डितः । यथा संहृष्यते पापः पाण्डुपुत्रो वृकोदरः ॥

adharmeṇa jayaṁ labdhvā ko nu hr̥ṣyeta paṇḍitaḥ । yathā saṁhr̥ṣyate pāpaḥ pāṇḍuputro vr̥kodaraḥ ॥

किं नु चित्रमतस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम । क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिरः ॥

kiṁ nu citram atas tv adya bhagnasakthasya yan mama । kruddhena bhīmasenena pādena mr̥ditaṁ śiraḥ ॥

प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु । एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै संजय पूजितः ॥

pratapantaṁ śriyā juṣṭaṁ vartamānaṁ ca bandhuṣu । evaṁ kuryān naro yo hi sa vai saṁjaya pūjitaḥ ॥

अभिज्ञौ क्षत्रधर्मस्य मम माता पिता च मे । तौ हि संजय दुःखार्तौ विज्ञाप्यौ वचनान्मम ॥

abhijñau kṣatradharmasya mama mātā pitā ca me । tau hi saṁjaya duḥkhārtau vijñāpyau vacanān mama ॥

इष्टं भृत्या भृताः सम्यग्भूः प्रशास्ता ससागरा । मूर्ध्नि स्थितममित्राणां जीवतामेव संजय ॥

iṣṭaṁ bhr̥tyā bhr̥tāḥ samyag bhūḥ praśāstā sasāgarā । mūrdhni sthitam amitrāṇāṁ jīvatām eva saṁjaya ॥

दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम् । अमित्रा बाधिताः सर्वे को नु स्वन्ततरो मया ॥

dattā dāyā yathāśakti mitrāṇāṁ ca priyaṁ kr̥tam । amitrā bādhitāḥ sarve ko nu svantataro mayā ॥

यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश्च दासवत् । प्रियेभ्यः प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया ॥

yātāni pararāṣṭrāṇi nr̥pā bhuktāś ca dāsavat । priyebhyaḥ prakr̥taṁ sādhu ko nu svantataro mayā ॥

मानिता बान्धवाः सर्वे मान्यः संपूजितो जनः । त्रितयं सेवितं सर्वं को नु स्वन्ततरो मया ॥

mānitā bāndhavāḥ sarve mānyaḥ saṁpūjito janaḥ । tritayaṁ sevitaṁ sarvaṁ ko nu svantataro mayā ॥

आज्ञप्तं नृपमुख्येषु मानः प्राप्तः सुदुर्लभः । आजानेयैस्तथा यातं को नु स्वन्ततरो मया ॥

ājñaptaṁ nr̥pamukhyeṣu mānaḥ prāptaḥ sudurlabhaḥ । ājāneyais tathā yātaṁ ko nu svantataro mayā ॥

अधीतं विधिवद्दत्तं प्राप्तमायुर्निरामयम् । स्वधर्मेण जिता लोकाः को नु स्वन्ततरो मया ॥

adhītaṁ vidhivad dattaṁ prāptam āyur nirāmayam । svadharmeṇa jitā lokāḥ ko nu svantataro mayā ॥

दिष्ट्या नाहं जितः संख्ये परान्प्रेष्यवदाश्रितः । दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीर्मृते त्वन्यं गता विभो ॥

diṣṭyā nāhaṁ jitaḥ saṁkhye parān preṣyavad āśritaḥ । diṣṭyā me vipulā lakṣmīr mr̥te tv anyaṁ gatā vibho ॥

यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुतिष्ठताम् । निधनं तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥

yad iṣṭaṁ kṣatrabandhūnāṁ svadharmam anutiṣṭhatām । nidhanaṁ tan mayā prāptaṁ ko nu svantataro mayā ॥

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात्प्राकृतवज्जितः । दिष्ट्या न विमतिं कांचिद्भजित्वा तु पराजितः ॥

diṣṭyā nāhaṁ parāvr̥tto vairāt prākr̥tavaj jitaḥ । diṣṭyā na vimatiṁ kāṁ cid bhajitvā tu parājitaḥ ॥

सुप्तं वाथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद्विषेण वा । एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हतः ॥

suptaṁ vātha pramattaṁ vā yathā hanyād viṣeṇa vā । evaṁ vyutkrāntadharmeṇa vyutkramya samayaṁ hataḥ ॥

अश्वत्थामा महाभागः कृतवर्मा च सात्वतः । कृपः शारद्वतश्चैव वक्तव्या वचनान्मम ॥

aśvatthāmā mahābhāgaḥ kr̥tavarmā ca sātvataḥ । kr̥paḥ śāradvataś caiva vaktavyā vacanān mama ॥

अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानामनेकशः । विश्वासं समयघ्नानां न यूयं गन्तुमर्हथ ॥

adharmeṇa pravr̥ttānāṁ pāṇḍavānām anekaśaḥ । viśvāsaṁ samayaghnānāṁ na yūyaṁ gantum arhatha ॥

वातिकांश्चाब्रवीद्राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रमः । अधर्माद्भीमसेनेन निहतोऽहं यथा रणे ॥

vātikāṁś cābravīd rājā putras te satyavikramaḥ । adharmād bhīmasenena nihato ’haṁ yathā raṇe ॥

सोऽहं द्रोणं स्वर्गगतं शल्यकर्णावुभौ तथा । वृषसेनं महावीर्यं शकुनिं चापि सौबलम् ॥

so ’haṁ droṇaṁ svargagataṁ śalyakarṇāv ubhau tathā । vr̥ṣasenaṁ mahāvīryaṁ śakuniṁ cāpi saubalam ॥

जलसंधं महावीर्यं भगदत्तं च पार्थिवम् । सौमदत्तिं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम् ॥

jalasaṁdhaṁ mahāvīryaṁ bhagadattaṁ ca pārthivam । saumadattiṁ maheṣvāsaṁ saindhavaṁ ca jayadratham ॥

दुःशासनपुरोगांश्च भ्रातॄनात्मसमांस्तथा । दौःशासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ ॥

duḥśāsanapurogāṁś ca bhrātr̥̄n ātmasamāṁs tathā । dauḥśāsaniṁ ca vikrāntaṁ lakṣmaṇaṁ cātmajāv ubhau ॥

एतांश्चान्यांश्च सुबहून्मदीयांश्च सहस्रशः । पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि सार्थहीन इवाध्वगः ॥

etāṁś cānyāṁś ca subahūn madīyāṁś ca sahasraśaḥ । pr̥ṣṭhato ’nugamiṣyāmi sārthahīna ivādhvagaḥ ॥

कथं भ्रातॄन्हताञ्श्रुत्वा भर्तारं च स्वसा मम । रोरूयमाणा दुःखार्ता दुःशला सा भविष्यति ॥

kathaṁ bhrātr̥̄n hatāñ śrutvā bhartāraṁ ca svasā mama । rorūyamāṇā duḥkhārtā duḥśalā sā bhaviṣyati ॥

स्नुषाभिः प्रस्नुषाभिश्च वृद्धो राजा पिता मम । गान्धारीसहितः क्रोशन्कां गतिं प्रतिपत्स्यते ॥

snuṣābhiḥ prasnuṣābhiś ca vr̥ddho rājā pitā mama । gāndhārīsahitaḥ krośan kāṁ gatiṁ pratipatsyate ॥

नूनं लक्ष्मणमातापि हतपुत्रा हतेश्वरा । विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना ॥

nūnaṁ lakṣmaṇamātāpi hataputrā hateśvarā । vināśaṁ yāsyati kṣipraṁ kalyāṇī pr̥thulocanā ॥

यदि जानाति चार्वाकः परिव्राड्वाग्विशारदः । करिष्यति महाभागो ध्रुवं सोऽपचितिं मम ॥

yadi jānāti cārvākaḥ parivrāḍ vāgviśāradaḥ । kariṣyati mahābhāgo dhruvaṁ so ’pacitiṁ mama ॥

समन्तपञ्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्रुते । अहं निधनमासाद्य लोकान्प्राप्स्यामि शाश्वतान् ॥

samantapañcake puṇye triṣu lokeṣu viśrute । ahaṁ nidhanam āsādya lokān prāpsyāmi śāśvatān ॥

ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिष । प्रलापं नृपतेः श्रुत्वा विद्रवन्ति दिशो दश ॥

tato janasahasrāṇi bāṣpapūrṇāni māriṣa । pralāpaṁ nr̥pateḥ śrutvā vidravanti diśo daśa ॥

ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा । चचालाथ सनिर्ह्रादा दिशश्चैवाविलाभवन् ॥

sasāgaravanā ghorā pr̥thivī sacarācarā । cacālātha sanirhrādā diśaś caivāvilābhavan ॥

ते द्रोणपुत्रमासाद्य यथावृत्तं न्यवेदयन् । व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्य च घातनम् ॥

te droṇaputram āsādya yathāvr̥ttaṁ nyavedayan । vyavahāraṁ gadāyuddhe pārthivasya ca ghātanam ॥

तदाख्याय ततः सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत । ध्यात्वा च सुचिरं कालं जग्मुरार्ता यथागतम् ॥

tad ākhyāya tataḥ sarve droṇaputrasya bhārata । dhyātvā ca suciraṁ kālaṁ jagmur ārtā yathāgatam ॥