Adhyāya 64

संजय उवाच । वातिकानां सकाशात्तु श्रुत्वा दुर्योधनं हतम् । हतशिष्टास्ततो राजन्कौरवाणां महारथाः ॥

saṁjaya uvāca । vātikānāṁ sakāśāt tu śrutvā duryodhanaṁ hatam । hataśiṣṭās tato rājan kauravāṇāṁ mahārathāḥ ॥

विनिर्भिन्नाः शितैर्बाणैर्गदातोमरशक्तिभिः । अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः । त्वरिता जवनैरश्वैरायोधनमुपागमन् ॥

vinirbhinnāḥ śitair bāṇair gadātomaraśaktibhiḥ । aśvatthāmā kr̥paś caiva kr̥tavarmā ca sātvataḥ । tvaritā javanair aśvair āyodhanam upāgaman ॥

तत्रापश्यन्महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम् । प्रभग्नं वायुवेगेन महाशालं यथा वने ॥

tatrāpaśyan mahātmānaṁ dhārtarāṣṭraṁ nipātitam । prabhagnaṁ vāyuvegena mahāśālaṁ yathā vane ॥

भूमौ विवेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम् । महागजमिवारण्ये व्याधेन विनिपातितम् ॥

bhūmau viveṣṭamānaṁ taṁ rudhireṇa samukṣitam । mahāgajam ivāraṇye vyādhena vinipātitam ॥

विवर्तमानं बहुशो रुधिरौघपरिप्लुतम् । यदृच्छया निपतितं चक्रमादित्यगोचरम् ॥

vivartamānaṁ bahuśo rudhiraughapariplutam । yadr̥cchayā nipatitaṁ cakram ādityagocaram ॥

महावातसमुत्थेन संशुष्कमिव सागरम् । पूर्णचन्द्रमिव व्योम्नि तुषारावृतमण्डलम् ॥

mahāvātasamutthena saṁśuṣkam iva sāgaram । pūrṇacandram iva vyomni tuṣārāvr̥tamaṇḍalam ॥

रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातङ्गसमविक्रमम् । वृतं भूतगणैर्घोरैः क्रव्यादैश्च समन्ततः । यथा धनं लिप्समानैर्भृत्यैर्नृपतिसत्तमम् ॥

reṇudhvastaṁ dīrghabhujaṁ mātaṅgasamavikramam । vr̥taṁ bhūtagaṇair ghoraiḥ kravyādaiś ca samantataḥ । yathā dhanaṁ lipsamānair bhr̥tyair nr̥patisattamam ॥

भ्रुकुटीकृतवक्त्रान्तं क्रोधादुद्वृत्तचक्षुषम् । सामर्षं तं नरव्याघ्रं व्याघ्रं निपतितं यथा ॥

bhrukuṭīkr̥tavaktrāntaṁ krodhād udvr̥ttacakṣuṣam । sāmarṣaṁ taṁ naravyāghraṁ vyāghraṁ nipatitaṁ yathā ॥

ते तु दृष्ट्वा महेष्वासा भूतले पतितं नृपम् । मोहमभ्यागमन्सर्वे कृपप्रभृतयो रथाः ॥

te tu dr̥ṣṭvā maheṣvāsā bhūtale patitaṁ nr̥pam । moham abhyāgaman sarve kr̥paprabhr̥tayo rathāḥ ॥

अवतीर्य रथेभ्यस्तु प्राद्रवन्राजसंनिधौ । दुर्योधनं च संप्रेक्ष्य सर्वे भूमावुपाविशन् ॥

avatīrya rathebhyas tu prādravan rājasaṁnidhau । duryodhanaṁ ca saṁprekṣya sarve bhūmāv upāviśan ॥

ततो द्रौणिर्महाराज बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन् । उवाच भरतश्रेष्ठं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् ॥

tato drauṇir mahārāja bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan । uvāca bharataśreṣṭhaṁ sarvalokeśvareśvaram ॥

न नूनं विद्यतेऽसह्यं मानुष्ये किंचिदेव हि । यत्र त्वं पुरुषव्याघ्र शेषे पांसुषु रूषितः ॥

na nūnaṁ vidyate ’sahyaṁ mānuṣye kiṁ cid eva hi । yatra tvaṁ puruṣavyāghra śeṣe pāṁsuṣu rūṣitaḥ ॥

भूत्वा हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनीम् । कथमेकोऽद्य राजेन्द्र तिष्ठसे निर्जने वने ॥

bhūtvā hi nr̥patiḥ pūrvaṁ samājñāpya ca medinīm । katham eko ’dya rājendra tiṣṭhase nirjane vane ॥

दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्णं महारथम् । नापि तान्सुहृदः सर्वान्किमिदं भरतर्षभ ॥

duḥśāsanaṁ na paśyāmi nāpi karṇaṁ mahāratham । nāpi tān suhr̥daḥ sarvān kim idaṁ bharatarṣabha ॥

दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कथंचन । लोकानां च भवान्यत्र शेते पांसुषु रूषितः ॥

duḥkhaṁ nūnaṁ kr̥tāntasya gatiṁ jñātuṁ kathaṁ cana । lokānāṁ ca bhavān yatra śete pāṁsuṣu rūṣitaḥ ॥

एष मूर्धावसिक्तानामग्रे गत्वा परंतपः । सतृणं ग्रसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम् ॥

eṣa mūrdhāvasiktānām agre gatvā paraṁtapaḥ । satr̥ṇaṁ grasate pāṁsuṁ paśya kālasya paryayam ॥

क्व ते तदमलं छत्रं व्यजनं क्व च पार्थिव । सा च ते महती सेना क्व गता पार्थिवोत्तम ॥

kva te tad amalaṁ chatraṁ vyajanaṁ kva ca pārthiva । sā ca te mahatī senā kva gatā pārthivottama ॥

दुर्विज्ञेया गतिर्नूनं कार्याणां कारणान्तरे । यद्वै लोकगुरुर्भूत्वा भवानेतां दशां गतः ॥

durvijñeyā gatir nūnaṁ kāryāṇāṁ kāraṇāntare । yad vai lokagurur bhūtvā bhavān etāṁ daśāṁ gataḥ ॥

अध्रुवा सर्वमर्त्येषु ध्रुवं श्रीरुपलक्ष्यते । भवतो व्यसनं दृष्ट्वा शक्रविस्पर्धिनो भृशम् ॥

adhruvā sarvamartyeṣu dhruvaṁ śrīr upalakṣyate । bhavato vyasanaṁ dr̥ṣṭvā śakravispardhino bhr̥śam ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुःखितस्य विशेषतः । उवाच राजन्पुत्रस्ते प्राप्तकालमिदं वचः ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā duḥkhitasya viśeṣataḥ । uvāca rājan putras te prāptakālam idaṁ vacaḥ ॥

विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शोकजं बाष्पमुत्सृजन् । कृपादीन्स तदा वीरान्सर्वानेव नराधिपः ॥

vimr̥jya netre pāṇibhyāṁ śokajaṁ bāṣpam utsr̥jan । kr̥pādīn sa tadā vīrān sarvān eva narādhipaḥ ॥

ईदृशो मर्त्यधर्मोऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते । विनाशः सर्वभूतानां कालपर्यायकारितः ॥

īdr̥śo martyadharmo ’yaṁ dhātrā nirdiṣṭa ucyate । vināśaḥ sarvabhūtānāṁ kālaparyāyakāritaḥ ॥

सोऽयं मां समनुप्राप्तः प्रत्यक्षं भवतां हि यः । पृथिवीं पालयित्वाहमेतां निष्ठामुपागतः ॥

so ’yaṁ māṁ samanuprāptaḥ pratyakṣaṁ bhavatāṁ hi yaḥ । pr̥thivīṁ pālayitvāham etāṁ niṣṭhām upāgataḥ ॥

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो युद्धे कस्यांचिदापदि । दिष्ट्याहं निहतः पापैश्छलेनैव विशेषतः ॥

diṣṭyā nāhaṁ parāvr̥tto yuddhe kasyāṁ cid āpadi । diṣṭyāhaṁ nihataḥ pāpaiś chalenaiva viśeṣataḥ ॥

उत्साहश्च कृतो नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता । दिष्ट्या चास्मि हतो युद्धे निहतज्ञातिबान्धवः ॥

utsāhaś ca kr̥to nityaṁ mayā diṣṭyā yuyutsatā । diṣṭyā cāsmi hato yuddhe nihatajñātibāndhavaḥ ॥

दिष्ट्या च वोऽहं पश्यामि मुक्तानस्माज्जनक्षयात् । स्वस्तियुक्तांश्च कल्यांश्च तन्मे प्रियमनुत्तमम् ॥

diṣṭyā ca vo ’haṁ paśyāmi muktān asmāj janakṣayāt । svastiyuktāṁś ca kalyāṁś ca tan me priyam anuttamam ॥

मा भवन्तोऽनुतप्यन्तां सौहृदान्निधनेन मे । यदि वेदाः प्रमाणं वो जिता लोका मयाक्षयाः ॥

mā bhavanto ’nutapyantāṁ sauhr̥dān nidhanena me । yadi vedāḥ pramāṇaṁ vo jitā lokā mayākṣayāḥ ॥

मन्यमानः प्रभावं च कृष्णस्यामिततेजसः । तेन न च्यावितश्चाहं क्षत्रधर्मात्स्वनुष्ठितात् ॥

manyamānaḥ prabhāvaṁ ca kr̥ṣṇasyāmitatejasaḥ । tena na cyāvitaś cāhaṁ kṣatradharmāt svanuṣṭhitāt ॥

स मया समनुप्राप्तो नास्मि शोच्यः कथंचन । कृतं भवद्भिः सदृशमनुरूपमिवात्मनः । यतितं विजये नित्यं दैवं तु दुरतिक्रमम् ॥

sa mayā samanuprāpto nāsmi śocyaḥ kathaṁ cana । kr̥taṁ bhavadbhiḥ sadr̥śam anurūpam ivātmanaḥ । yatitaṁ vijaye nityaṁ daivaṁ tu duratikramam ॥

एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पव्याकुललोचनः । तूष्णीं बभूव राजेन्द्र रुजासौ विह्वलो भृशम् ॥

etāvad uktvā vacanaṁ bāṣpavyākulalocanaḥ । tūṣṇīṁ babhūva rājendra rujāsau vihvalo bhr̥śam ॥

तथा तु दृष्ट्वा राजानं बाष्पशोकसमन्वितम् । द्रौणिः क्रोधेन जज्वाल यथा वह्निर्जगत्क्षये ॥

tathā tu dr̥ṣṭvā rājānaṁ bāṣpaśokasamanvitam । drauṇiḥ krodhena jajvāla yathā vahnir jagatkṣaye ॥

स तु क्रोधसमाविष्टः पाणौ पाणिं निपीड्य च । बाष्पविह्वलया वाचा राजानमिदमब्रवीत् ॥

sa tu krodhasamāviṣṭaḥ pāṇau pāṇiṁ nipīḍya ca । bāṣpavihvalayā vācā rājānam idam abravīt ॥

पिता मे निहतः क्षुद्रैः सुनृशंसेन कर्मणा । न तथा तेन तप्यामि यथा राजंस्त्वयाद्य वै ॥

pitā me nihataḥ kṣudraiḥ sunr̥śaṁsena karmaṇā । na tathā tena tapyāmi yathā rājaṁs tvayādya vai ॥

शृणु चेदं वचो मह्यं सत्येन वदतः प्रभो । इष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च ॥

śr̥ṇu cedaṁ vaco mahyaṁ satyena vadataḥ prabho । iṣṭāpūrtena dānena dharmeṇa sukr̥tena ca ॥

अद्याहं सर्वपाञ्चालान्वासुदेवस्य पश्यतः । सर्वोपायैर्हि नेष्यामि प्रेतराजनिवेशनम् । अनुज्ञां तु महाराज भवान्मे दातुमर्हति ॥

adyāhaṁ sarvapāñcālān vāsudevasya paśyataḥ । sarvopāyair hi neṣyāmi pretarājaniveśanam । anujñāṁ tu mahārāja bhavān me dātum arhati ॥

इति श्रुत्वा तु वचनं द्रोणपुत्रस्य कौरवः । मनसः प्रीतिजननं कृपं वचनमब्रवीत् । आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्णं समानय ॥

iti śrutvā tu vacanaṁ droṇaputrasya kauravaḥ । manasaḥ prītijananaṁ kr̥paṁ vacanam abravīt । ācārya śīghraṁ kalaśaṁ jalapūrṇaṁ samānaya ॥

स तद्वचनमाज्ञाय राज्ञो ब्राह्मणसत्तमः । कलशं पूर्णमादाय राज्ञोऽन्तिकमुपागमत् ॥

sa tad vacanam ājñāya rājño brāhmaṇasattamaḥ । kalaśaṁ pūrṇam ādāya rājño ’ntikam upāgamat ॥

तमब्रवीन्महाराज पुत्रस्तव विशां पते । ममाज्ञया द्विजश्रेष्ठ द्रोणपुत्रोऽभिषिच्यताम् । सेनापत्येन भद्रं ते मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥

tam abravīn mahārāja putras tava viśāṁ pate । mamājñayā dvijaśreṣṭha droṇaputro ’bhiṣicyatām । senāpatyena bhadraṁ te mama ced icchasi priyam ॥

राज्ञो नियोगाद्योद्धव्यं ब्राह्मणेन विशेषतः । वर्तता क्षत्रधर्मेण ह्येवं धर्मविदो विदुः ॥

rājño niyogād yoddhavyaṁ brāhmaṇena viśeṣataḥ । vartatā kṣatradharmeṇa hy evaṁ dharmavido viduḥ ॥

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा कृपः शारद्वतस्ततः । द्रौणिं राज्ञो नियोगेन सेनापत्येऽभ्यषेचयत् ॥

rājñas tu vacanaṁ śrutvā kr̥paḥ śāradvatas tataḥ । drauṇiṁ rājño niyogena senāpatye ’bhyaṣecayat ॥

सोऽभिषिक्तो महाराज परिष्वज्य नृपोत्तमम् । प्रययौ सिंहनादेन दिशः सर्वा विनादयन् ॥

so ’bhiṣikto mahārāja pariṣvajya nr̥pottamam । prayayau siṁhanādena diśaḥ sarvā vinādayan ॥

दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र शोणितौघपरिप्लुतः । तां निशां प्रतिपेदेऽथ सर्वभूतभयावहाम् ॥

duryodhano ’pi rājendra śoṇitaughapariplutaḥ । tāṁ niśāṁ pratipede ’tha sarvabhūtabhayāvahām ॥

अपक्रम्य तु ते तूर्णं तस्मादायोधनान्नृप । शोकसंविग्नमनसश्चिन्ताध्यानपराभवन् ॥

apakramya tu te tūrṇaṁ tasmād āyodhanān nr̥pa । śokasaṁvignamanasaś cintādhyānaparābhavan ॥