Adhyāya 61

संजय उवाच । ततस्ते प्रययुः सर्वे निवासाय महीक्षितः । शङ्खान्प्रध्मापयन्तो वै हृष्टाः परिघबाहवः ॥

saṁjaya uvāca । tatas te prayayuḥ sarve nivāsāya mahīkṣitaḥ । śaṅkhān pradhmāpayanto vai hr̥ṣṭāḥ parighabāhavaḥ ॥

पाण्डवान्गच्छतश्चापि शिबिरं नो विशां पते । महेष्वासोऽन्वगात्पश्चाद्युयुत्सुः सात्यकिस्तथा ॥

pāṇḍavān gacchataś cāpi śibiraṁ no viśāṁ pate । maheṣvāso ’nvagāt paścād yuyutsuḥ sātyakis tathā ॥

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाश्च सर्वशः । सर्वे चान्ये महेष्वासा ययुः स्वशिबिराण्युत ॥

dhr̥ṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāś ca sarvaśaḥ । sarve cānye maheṣvāsā yayuḥ svaśibirāṇy uta ॥

ततस्ते प्राविशन्पार्था हतत्विट्कं हतेश्वरम् । दुर्योधनस्य शिबिरं रङ्गवद्विसृते जने ॥

tatas te prāviśan pārthā hatatviṭkaṁ hateśvaram । duryodhanasya śibiraṁ raṅgavad visr̥te jane ॥

गतोत्सवं पुरमिव हृतनागमिव ह्रदम् । स्त्रीवर्षवरभूयिष्ठं वृद्धामात्यैरधिष्ठितम् ॥

gatotsavaṁ puram iva hr̥tanāgam iva hradam । strīvarṣavarabhūyiṣṭhaṁ vr̥ddhāmātyair adhiṣṭhitam ॥

तत्रैतान्पर्युपातिष्ठन्दुर्योधनपुरःसराः । कृताञ्जलिपुटा राजन्काषायमलिनाम्बराः ॥

tatraitān paryupātiṣṭhan duryodhanapuraḥsarāḥ । kr̥tāñjalipuṭā rājan kāṣāyamalināmbarāḥ ॥

शिबिरं समनुप्राप्य कुरुराजस्य पाण्डवाः । अवतेरुर्महाराज रथेभ्यो रथसत्तमाः ॥

śibiraṁ samanuprāpya kururājasya pāṇḍavāḥ । avaterur mahārāja rathebhyo rathasattamāḥ ॥

ततो गाण्डीवधन्वानमभ्यभाषत केशवः । स्थितः प्रियहिते नित्यमतीव भरतर्षभ ॥

tato gāṇḍīvadhanvānam abhyabhāṣata keśavaḥ । sthitaḥ priyahite nityam atīva bharatarṣabha ॥

अवरोपय गाण्डीवमक्षय्यौ च महेषुधी । अथाहमवरोक्ष्यामि पश्चाद्भरतसत्तम ॥

avaropaya gāṇḍīvam akṣayyau ca maheṣudhī । athāham avarokṣyāmi paścād bharatasattama ॥

स्वयं चैवावरोह त्वमेतच्छ्रेयस्तवानघ । तच्चाकरोत्तथा वीरः पाण्डुपुत्रो धनंजयः ॥

svayaṁ caivāvaroha tvam etac chreyas tavānagha । tac cākarot tathā vīraḥ pāṇḍuputro dhanaṁjayaḥ ॥

अथ पश्चात्ततः कृष्णो रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम् । अवारोहत मेधावी रथाद्गाण्डीवधन्वनः ॥

atha paścāt tataḥ kr̥ṣṇo raśmīn utsr̥jya vājinām । avārohata medhāvī rathād gāṇḍīvadhanvanaḥ ॥

अथावतीर्णे भूतानामीश्वरे सुमहात्मनि । कपिरन्तर्दधे दिव्यो ध्वजो गाण्डीवधन्वनः ॥

athāvatīrṇe bhūtānām īśvare sumahātmani । kapir antardadhe divyo dhvajo gāṇḍīvadhanvanaḥ ॥

स दग्धो द्रोणकर्णाभ्यां दिव्यैरस्त्रैर्महारथः । अथ दीप्तोऽग्निना ह्याशु प्रजज्वाल महीपते ॥

sa dagdho droṇakarṇābhyāṁ divyair astrair mahārathaḥ । atha dīpto ’gninā hy āśu prajajvāla mahīpate ॥

सोपासङ्गः सरश्मिश्च साश्वः सयुगबन्धुरः । भस्मीभूतोऽपतद्भूमौ रथो गाण्डीवधन्वनः ॥

sopāsaṅgaḥ saraśmiś ca sāśvaḥ sayugabandhuraḥ । bhasmībhūto ’patad bhūmau ratho gāṇḍīvadhanvanaḥ ॥

तं तथा भस्मभूतं तु दृष्ट्वा पाण्डुसुताः प्रभो । अभवन्विस्मिता राजन्नर्जुनश्चेदमब्रवीत् ॥

taṁ tathā bhasmabhūtaṁ tu dr̥ṣṭvā pāṇḍusutāḥ prabho । abhavan vismitā rājann arjunaś cedam abravīt ॥

कृताञ्जलिः सप्रणयं प्रणिपत्याभिवाद्य च । गोविन्द कस्माद्भगवन्रथो दग्धोऽयमग्निना ॥

kr̥tāñjaliḥ sapraṇayaṁ praṇipatyābhivādya ca । govinda kasmād bhagavan ratho dagdho ’yam agninā ॥

किमेतन्महदाश्चर्यमभवद्यदुनन्दन । तन्मे ब्रूहि महाबाहो श्रोतव्यं यदि मन्यसे ॥

kim etan mahad āścaryam abhavad yadunandana । tan me brūhi mahābāho śrotavyaṁ yadi manyase ॥

वासुदेव उवाच । अस्त्रैर्बहुविधैर्दग्धः पूर्वमेवायमर्जुन । मदधिष्ठितत्वात्समरे न विशीर्णः परंतप ॥

vāsudeva uvāca । astrair bahuvidhair dagdhaḥ pūrvam evāyam arjuna । madadhiṣṭhitatvāt samare na viśīrṇaḥ paraṁtapa ॥

इदानीं तु विशीर्णोऽयं दग्धो ब्रह्मास्त्रतेजसा । मया विमुक्तः कौन्तेय त्वय्यद्य कृतकर्मणि ॥

idānīṁ tu viśīrṇo ’yaṁ dagdho brahmāstratejasā । mayā vimuktaḥ kaunteya tvayy adya kr̥takarmaṇi ॥

संजय उवाच । ईषदुत्स्मयमानश्च भगवान्केशवोऽरिहा । परिष्वज्य च राजानं युधिष्ठिरमभाषत ॥

saṁjaya uvāca । īṣad utsmayamānaś ca bhagavān keśavo ’rihā । pariṣvajya ca rājānaṁ yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥

दिष्ट्या जयसि कौन्तेय दिष्ट्या ते शत्रवो जिताः । दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश्च पाण्डवः ॥

diṣṭyā jayasi kaunteya diṣṭyā te śatravo jitāḥ । diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ ॥

त्वं चापि कुशली राजन्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । मुक्ता वीरक्षयादस्मात्संग्रामान्निहतद्विषः । क्षिप्रमुत्तरकालानि कुरु कार्याणि भारत ॥

tvaṁ cāpi kuśalī rājan mādrīputrau ca pāṇḍavau । muktā vīrakṣayād asmāt saṁgrāmān nihatadviṣaḥ । kṣipram uttarakālāni kuru kāryāṇi bhārata ॥

उपयातमुपप्लव्यं सह गाण्डीवधन्वना । आनीय मधुपर्कं मां यत्पुरा त्वमवोचथाः ॥

upayātam upaplavyaṁ saha gāṇḍīvadhanvanā । ānīya madhuparkaṁ māṁ yat purā tvam avocathāḥ ॥

एष भ्राता सखा चैव तव कृष्ण धनंजयः । रक्षितव्यो महाबाहो सर्वास्वापत्स्विति प्रभो । तव चैवं ब्रुवाणस्य तथेत्येवाहमब्रुवम् ॥

eṣa bhrātā sakhā caiva tava kr̥ṣṇa dhanaṁjayaḥ । rakṣitavyo mahābāho sarvāsv āpatsv iti prabho । tava caivaṁ bruvāṇasya tathety evāham abruvam ॥

स सव्यसाची गुप्तस्ते विजयी च नरेश्वर । भ्रातृभिः सह राजेन्द्र शूरः सत्यपराक्रमः । मुक्तो वीरक्षयादस्मात्संग्रामाद्रोमहर्षणात् ॥

sa savyasācī guptas te vijayī ca nareśvara । bhrātr̥bhiḥ saha rājendra śūraḥ satyaparākramaḥ । mukto vīrakṣayād asmāt saṁgrāmād romaharṣaṇāt ॥

एवमुक्तस्तु कृष्णेन धर्मराजो युधिष्ठिरः । हृष्टरोमा महाराज प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥

evam uktas tu kr̥ṣṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । hr̥ṣṭaromā mahārāja pratyuvāca janārdanam ॥

प्रमुक्तं द्रोणकर्णाभ्यां ब्रह्मास्त्रमरिमर्दन । कस्त्वदन्यः सहेत्साक्षादपि वज्री पुरंदरः ॥

pramuktaṁ droṇakarṇābhyāṁ brahmāstram arimardana । kas tvad anyaḥ sahet sākṣād api vajrī puraṁdaraḥ ॥

भवतस्तु प्रसादेन संग्रामे बहवो जिताः । महारणगतः पार्थो यच्च नासीत्पराङ्मुखः ॥

bhavatas tu prasādena saṁgrāme bahavo jitāḥ । mahāraṇagataḥ pārtho yac ca nāsīt parāṅmukhaḥ ॥

तथैव च महाबाहो पर्यायैर्बहुभिर्मया । कर्मणामनुसंतानं तेजसश्च गतिः शुभा ॥

tathaiva ca mahābāho paryāyair bahubhir mayā । karmaṇām anusaṁtānaṁ tejasaś ca gatiḥ śubhā ॥

उपप्लव्ये महर्षिर्मे कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् । यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः ॥

upaplavye maharṣir me kr̥ṣṇadvaipāyano ’bravīt । yato dharmas tataḥ kr̥ṣṇo yataḥ kr̥ṣṇas tato jayaḥ ॥

इत्येवमुक्ते ते वीराः शिबिरं तव भारत । प्रविश्य प्रत्यपद्यन्त कोशरत्नर्द्धिसंचयान् ॥

ity evam ukte te vīrāḥ śibiraṁ tava bhārata । praviśya pratyapadyanta kośaratnarddhisaṁcayān ॥

रजतं जातरूपं च मणीनथ च मौक्तिकान् । भूषणान्यथ मुख्यानि कम्बलान्यजिनानि च । दासीदासमसंख्येयं राज्योपकरणानि च ॥

rajataṁ jātarūpaṁ ca maṇīn atha ca mauktikān । bhūṣaṇāny atha mukhyāni kambalāny ajināni ca । dāsīdāsam asaṁkhyeyaṁ rājyopakaraṇāni ca ॥

ते प्राप्य धनमक्षय्यं त्वदीयं भरतर्षभ । उदक्रोशन्महेष्वासा नरेन्द्र विजितारयः ॥

te prāpya dhanam akṣayyaṁ tvadīyaṁ bharatarṣabha । udakrośan maheṣvāsā narendra vijitārayaḥ ॥

ते तु वीराः समाश्वस्य वाहनान्यवमुच्य च । अतिष्ठन्त मुहुः सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस्तथा ॥

te tu vīrāḥ samāśvasya vāhanāny avamucya ca । atiṣṭhanta muhuḥ sarve pāṇḍavāḥ sātyakis tathā ॥

अथाब्रवीन्महाराज वासुदेवो महायशाः । अस्माभिर्मङ्गलार्थाय वस्तव्यं शिबिराद्बहिः ॥

athābravīn mahārāja vāsudevo mahāyaśāḥ । asmābhir maṅgalārthāya vastavyaṁ śibirād bahiḥ ॥

तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस्तथा । वासुदेवेन सहिता मङ्गलार्थं ययुर्बहिः ॥

tathety uktvā ca te sarve pāṇḍavāḥ sātyakis tathā । vāsudevena sahitā maṅgalārthaṁ yayur bahiḥ ॥

ते समासाद्य सरितं पुण्यामोघवतीं नृप । न्यवसन्नथ तां रात्रिं पाण्डवा हतशत्रवः ॥

te samāsādya saritaṁ puṇyāmoghavatīṁ nr̥pa । nyavasann atha tāṁ rātriṁ pāṇḍavā hataśatravaḥ ॥

ततः संप्रेषयामासुर्यादवं नागसाह्वयम् । स च प्रायाज्जवेनाशु वासुदेवः प्रतापवान् । दारुकं रथमारोप्य येन राजाम्बिकासुतः ॥

tataḥ saṁpreṣayām āsur yādavaṁ nāgasāhvayam । sa ca prāyāj javenāśu vāsudevaḥ pratāpavān । dārukaṁ ratham āropya yena rājāmbikāsutaḥ ॥

तमूचुः संप्रयास्यन्तं सैन्यसुग्रीववाहनम् । प्रत्याश्वासय गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम् ॥

tam ūcuḥ saṁprayāsyantaṁ sainyasugrīvavāhanam । pratyāśvāsaya gāndhārīṁ hataputrāṁ yaśasvinīm ॥

स प्रायात्पाण्डवैरुक्तस्तत्पुरं सात्वतां वरः । आससादयिषुः क्षिप्रं गान्धारीं निहतात्मजाम् ॥

sa prāyāt pāṇḍavair uktas tat puraṁ sātvatāṁ varaḥ । āsasādayiṣuḥ kṣipraṁ gāndhārīṁ nihatātmajām ॥