Adhyāya 60

धृतराष्ट्र उवाच । हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे । पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । hataṁ duryodhanaṁ dr̥ṣṭvā bhīmasenena saṁyuge । pāṇḍavāḥ sr̥ñjayāś caiva kim akurvata saṁjaya ॥

संजय उवाच । हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे । सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं वने ॥

saṁjaya uvāca । hataṁ duryodhanaṁ dr̥ṣṭvā bhīmasenena saṁyuge । siṁheneva mahārāja mattaṁ vanagajaṁ vane ॥

प्रहृष्टमनसस्तत्र कृष्णेन सह पाण्डवाः । पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव निहते कुरुनन्दने ॥

prahr̥ṣṭamanasas tatra kr̥ṣṇena saha pāṇḍavāḥ । pāñcālāḥ sr̥ñjayāś caiva nihate kurunandane ॥

आविध्यन्नुत्तरीयाणि सिंहनादांश्च नेदिरे । नैतान्हर्षसमाविष्टानियं सेहे वसुंधरा ॥

āvidhyann uttarīyāṇi siṁhanādāṁś ca nedire । naitān harṣasamāviṣṭān iyaṁ sehe vasuṁdharā ॥

धनूंष्यन्ये व्याक्षिपन्त ज्याश्चाप्यन्ये तथाक्षिपन् । दध्मुरन्ये महाशङ्खानन्ये जघ्नुश्च दुन्दुभीः ॥

dhanūṁṣy anye vyākṣipanta jyāś cāpy anye tathākṣipan । dadhmur anye mahāśaṅkhān anye jaghnuś ca dundubhīḥ ॥

चिक्रीडुश्च तथैवान्ये जहसुश्च तवाहिताः । अब्रुवंश्चासकृद्वीरा भीमसेनमिदं वचः ॥

cikrīḍuś ca tathaivānye jahasuś ca tavāhitāḥ । abruvaṁś cāsakr̥d vīrā bhīmasenam idaṁ vacaḥ ॥

दुष्करं भवता कर्म रणेऽद्य सुमहत्कृतम् । कौरवेन्द्रं रणे हत्वा गदयातिकृतश्रमम् ॥

duṣkaraṁ bhavatā karma raṇe ’dya sumahat kr̥tam । kauravendraṁ raṇe hatvā gadayātikr̥taśramam ॥

इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वधं परमसंयुगे । त्वया कृतममन्यन्त शत्रोर्वधमिमं जनाः ॥

indreṇeva hi vr̥trasya vadhaṁ paramasaṁyuge । tvayā kr̥tam amanyanta śatror vadham imaṁ janāḥ ॥

चरन्तं विविधान्मार्गान्मण्डलानि च सर्वशः । दुर्योधनमिमं शूरं कोऽन्यो हन्याद्वृकोदरात् ॥

carantaṁ vividhān mārgān maṇḍalāni ca sarvaśaḥ । duryodhanam imaṁ śūraṁ ko ’nyo hanyād vr̥kodarāt ॥

वैरस्य च गतः पारं त्वमिहान्यैः सुदुर्गमम् । अशक्यमेतदन्येन संपादयितुमीदृशम् ॥

vairasya ca gataḥ pāraṁ tvam ihānyaiḥ sudurgamam । aśakyam etad anyena saṁpādayitum īdr̥śam ॥

कुञ्जरेणेव मत्तेन वीर संग्राममूर्धनि । दुर्योधनशिरो दिष्ट्या पादेन मृदितं त्वया ॥

kuñjareṇeva mattena vīra saṁgrāmamūrdhani । duryodhanaśiro diṣṭyā pādena mr̥ditaṁ tvayā ॥

सिंहेन महिषस्येव कृत्वा संगरमद्भुतम् । दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं त्वयानघ ॥

siṁhena mahiṣasyeva kr̥tvā saṁgaram adbhutam । duḥśāsanasya rudhiraṁ diṣṭyā pītaṁ tvayānagha ॥

ये विप्रकुर्वन्राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । मूर्ध्नि तेषां कृतः पादो दिष्ट्या ते स्वेन कर्मणा ॥

ye viprakurvan rājānaṁ dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram । mūrdhni teṣāṁ kr̥taḥ pādo diṣṭyā te svena karmaṇā ॥

अमित्राणामधिष्ठानाद्वधाद्दुर्योधनस्य च । भीम दिष्ट्या पृथिव्यां ते प्रथितं सुमहद्यशः ॥

amitrāṇām adhiṣṭhānād vadhād duryodhanasya ca । bhīma diṣṭyā pr̥thivyāṁ te prathitaṁ sumahad yaśaḥ ॥

एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति बन्दिनः । तथा त्वां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत ॥

evaṁ nūnaṁ hate vr̥tre śakraṁ nandanti bandinaḥ । tathā tvāṁ nihatāmitraṁ vayaṁ nandāma bhārata ॥

दुर्योधनवधे यानि रोमाणि हृषितानि नः । अद्यापि न विहृष्यन्ति तानि तद्विद्धि भारत । इत्यब्रुवन्भीमसेनं वातिकास्तत्र संगताः ॥

duryodhanavadhe yāni romāṇi hr̥ṣitāni naḥ । adyāpi na vihr̥ṣyanti tāni tad viddhi bhārata । ity abruvan bhīmasenaṁ vātikās tatra saṁgatāḥ ॥

तान्हृष्टान्पुरुषव्याघ्रान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सह । ब्रुवतः सदृशं तत्र प्रोवाच मधुसूदनः ॥

tān hr̥ṣṭān puruṣavyāghrān pāñcālān pāṇḍavaiḥ saha । bruvataḥ sadr̥śaṁ tatra provāca madhusūdanaḥ ॥

न न्याय्यं निहतः शत्रुर्भूयो हन्तुं जनाधिपाः । असकृद्वाग्भिरुग्राभिर्निहतो ह्येष मन्दधीः ॥

na nyāyyaṁ nihataḥ śatrur bhūyo hantuṁ janādhipāḥ । asakr̥d vāgbhir ugrābhir nihato hy eṣa mandadhīḥ ॥

तदैवैष हतः पापो यदैव निरपत्रपः । लुब्धः पापसहायश्च सुहृदां शासनातिगः ॥

tadaivaiṣa hataḥ pāpo yadaiva nirapatrapaḥ । lubdhaḥ pāpasahāyaś ca suhr̥dāṁ śāsanātigaḥ ॥

बहुशो विदुरद्रोणकृपगाङ्गेयसृञ्जयैः । पाण्डुभ्यः प्रोच्यमानोऽपि पित्र्यमंशं न दत्तवान् ॥

bahuśo viduradroṇakr̥pagāṅgeyasr̥ñjayaiḥ । pāṇḍubhyaḥ procyamāno ’pi pitryam aṁśaṁ na dattavān ॥

नैष योग्योऽद्य मित्रं वा शत्रुर्वा पुरुषाधमः । किमनेनातिनुन्नेन वाग्भिः काष्ठसधर्मणा ॥

naiṣa yogyo ’dya mitraṁ vā śatrur vā puruṣādhamaḥ । kim anenātinunnena vāgbhiḥ kāṣṭhasadharmaṇā ॥

रथेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामो वसुधाधिपाः । दिष्ट्या हतोऽयं पापात्मा सामात्यज्ञातिबान्धवः ॥

ratheṣv ārohata kṣipraṁ gacchāmo vasudhādhipāḥ । diṣṭyā hato ’yaṁ pāpātmā sāmātyajñātibāndhavaḥ ॥

इति श्रुत्वा त्वधिक्षेपं कृष्णाद्दुर्योधनो नृपः । अमर्षवशमापन्न उदतिष्ठद्विशां पते ॥

iti śrutvā tv adhikṣepaṁ kr̥ṣṇād duryodhano nr̥paḥ । amarṣavaśam āpanna udatiṣṭhad viśāṁ pate ॥

स्फिग्देशेनोपविष्टः स दोर्भ्यां विष्टभ्य मेदिनीम् । दृष्टिं भ्रूसंकटां कृत्वा वासुदेवे न्यपातयत् ॥

sphigdeśenopaviṣṭaḥ sa dorbhyāṁ viṣṭabhya medinīm । dr̥ṣṭiṁ bhrūsaṁkaṭāṁ kr̥tvā vāsudeve nyapātayat ॥

अर्धोन्नतशरीरस्य रूपमासीन्नृपस्य तत् । क्रुद्धस्याशीविषस्येव च्छिन्नपुच्छस्य भारत ॥

ardhonnataśarīrasya rūpam āsīn nr̥pasya tat । kruddhasyāśīviṣasyeva cchinnapucchasya bhārata ॥

प्राणान्तकरणीं घोरां वेदनामविचिन्तयन् । दुर्योधनो वासुदेवं वाग्भिरुग्राभिरार्दयत् ॥

prāṇāntakaraṇīṁ ghorāṁ vedanām avicintayan । duryodhano vāsudevaṁ vāgbhir ugrābhir ārdayat ॥

कंसदासस्य दायाद न ते लज्जास्त्यनेन वै । अधर्मेण गदायुद्धे यदहं विनिपातितः ॥

kaṁsadāsasya dāyāda na te lajjāsty anena vai । adharmeṇa gadāyuddhe yad ahaṁ vinipātitaḥ ॥

ऊरू भिन्धीति भीमस्य स्मृतिं मिथ्या प्रयच्छता । किं न विज्ञातमेतन्मे यदर्जुनमवोचथाः ॥

ūrū bhindhīti bhīmasya smr̥tiṁ mithyā prayacchatā । kiṁ na vijñātam etan me yad arjunam avocathāḥ ॥

घातयित्वा महीपालानृजुयुद्धान्सहस्रशः । जिह्मैरुपायैर्बहुभिर्न ते लज्जा न ते घृणा ॥

ghātayitvā mahīpālān r̥juyuddhān sahasraśaḥ । jihmair upāyair bahubhir na te lajjā na te ghr̥ṇā ॥

अहन्यहनि शूराणां कुर्वाणः कदनं महत् । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस्ते पितामहः ॥

ahany ahani śūrāṇāṁ kurvāṇaḥ kadanaṁ mahat । śikhaṇḍinaṁ puraskr̥tya ghātitas te pitāmahaḥ ॥

अश्वत्थाम्नः सनामानं हत्वा नागं सुदुर्मते । आचार्यो न्यासितः शस्त्रं किं तन्न विदितं मम ॥

aśvatthāmnaḥ sanāmānaṁ hatvā nāgaṁ sudurmate । ācāryo nyāsitaḥ śastraṁ kiṁ tan na viditaṁ mama ॥

स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् । पात्यमानस्त्वया दृष्टो न चैनं त्वमवारयः ॥

sa cānena nr̥śaṁsena dhr̥ṣṭadyumnena vīryavān । pātyamānas tvayā dr̥ṣṭo na cainaṁ tvam avārayaḥ ॥

वधार्थं पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव च । घटोत्कचे व्यंसयथाः कस्त्वत्तः पापकृत्तमः ॥

vadhārthaṁ pāṇḍuputrasya yācitāṁ śaktim eva ca । ghaṭotkace vyaṁsayathāḥ kas tvattaḥ pāpakr̥ttamaḥ ॥

छिन्नबाहुः प्रायगतस्तथा भूरिश्रवा बली । त्वया निसृष्टेन हतः शैनेयेन दुरात्मना ॥

chinnabāhuḥ prāyagatas tathā bhūriśravā balī । tvayā nisr̥ṣṭena hataḥ śaineyena durātmanā ॥

कुर्वाणश्चोत्तमं कर्म कर्णः पार्थजिगीषया । व्यंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रसुतस्य वै ॥

kurvāṇaś cottamaṁ karma karṇaḥ pārthajigīṣayā । vyaṁsanenāśvasenasya pannagendrasutasya vai ॥

पुनश्च पतिते चक्रे व्यसनार्तः पराजितः । पातितः समरे कर्णश्चक्रव्यग्रोऽग्रणीर्नृणाम् ॥

punaś ca patite cakre vyasanārtaḥ parājitaḥ । pātitaḥ samare karṇaś cakravyagro ’graṇīr nr̥ṇām ॥

यदि मां चापि कर्णं च भीष्मद्रोणौ च संयुगे । ऋजुना प्रतियुध्येथा न ते स्याद्विजयो ध्रुवम् ॥

yadi māṁ cāpi karṇaṁ ca bhīṣmadroṇau ca saṁyuge । r̥junā pratiyudhyethā na te syād vijayo dhruvam ॥

त्वया पुनरनार्येण जिह्ममार्गेण पार्थिवाः । स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो वयं चान्ये च घातिताः ॥

tvayā punar anāryeṇa jihmamārgeṇa pārthivāḥ । svadharmam anutiṣṭhanto vayaṁ cānye ca ghātitāḥ ॥

वासुदेव उवाच । हतस्त्वमसि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धवः । सगणः ससुहृच्चैव पापमार्गमनुष्ठितः ॥

vāsudeva uvāca । hatas tvam asi gāndhāre sabhrātr̥sutabāndhavaḥ । sagaṇaḥ sasuhr̥c caiva pāpamārgam anuṣṭhitaḥ ॥

तवैव दुष्कृतैर्वीरौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ । कर्णश्च निहतः संख्ये तव शीलानुवर्तकः ॥

tavaiva duṣkr̥tair vīrau bhīṣmadroṇau nipātitau । karṇaś ca nihataḥ saṁkhye tava śīlānuvartakaḥ ॥

याच्यमानो मया मूढ पित्र्यमंशं न दित्ससि । पाण्डवेभ्यः स्वराज्यार्धं लोभाच्छकुनिनिश्चयात् ॥

yācyamāno mayā mūḍha pitryam aṁśaṁ na ditsasi । pāṇḍavebhyaḥ svarājyārdhaṁ lobhāc chakuniniścayāt ॥

विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवाः । प्रदीपिता जतुगृहे मात्रा सह सुदुर्मते ॥

viṣaṁ te bhīmasenāya dattaṁ sarve ca pāṇḍavāḥ । pradīpitā jatugr̥he mātrā saha sudurmate ॥

सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वला । तदैव तावद्दुष्टात्मन्वध्यस्त्वं निरपत्रपः ॥

sabhāyāṁ yājñasenī ca kr̥ṣṭā dyūte rajasvalā । tadaiva tāvad duṣṭātman vadhyas tvaṁ nirapatrapaḥ ॥

अनक्षज्ञं च धर्मज्ञं सौबलेनाक्षवेदिना । निकृत्या यत्पराजैषीस्तस्मादसि हतो रणे ॥

anakṣajñaṁ ca dharmajñaṁ saubalenākṣavedinā । nikr̥tyā yat parājaiṣīs tasmād asi hato raṇe ॥

जयद्रथेन पापेन यत्कृष्णा क्लेशिता वने । यातेषु मृगयां तेषु तृणबिन्दोरथाश्रमे ॥

jayadrathena pāpena yat kr̥ṣṇā kleśitā vane । yāteṣu mr̥gayāṁ teṣu tr̥ṇabindor athāśrame ॥

अभिमन्युश्च यद्बाल एको बहुभिराहवे । त्वद्दोषैर्निहतः पाप तस्मादसि हतो रणे ॥

abhimanyuś ca yad bāla eko bahubhir āhave । tvaddoṣair nihataḥ pāpa tasmād asi hato raṇe ॥

दुर्योधन उवाच । अधीतं विधिवद्दत्तं भूः प्रशास्ता ससागरा । मूर्ध्नि स्थितममित्राणां को नु स्वन्ततरो मया ॥

duryodhana uvāca । adhītaṁ vidhivad dattaṁ bhūḥ praśāstā sasāgarā । mūrdhni sthitam amitrāṇāṁ ko nu svantataro mayā ॥

यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम् । तदिदं निधनं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥

yad iṣṭaṁ kṣatrabandhūnāṁ svadharmam anupaśyatām । tad idaṁ nidhanaṁ prāptaṁ ko nu svantataro mayā ॥

देवार्हा मानुषा भोगाः प्राप्ता असुलभा नृपैः । ऐश्वर्यं चोत्तमं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥

devārhā mānuṣā bhogāḥ prāptā asulabhā nr̥paiḥ । aiśvaryaṁ cottamaṁ prāptaṁ ko nu svantataro mayā ॥

ससुहृत्सानुबन्धश्च स्वर्गं गन्ताहमच्युत । यूयं विहतसंकल्पाः शोचन्तो वर्तयिष्यथ ॥

sasuhr̥t sānubandhaś ca svargaṁ gantāham acyuta । yūyaṁ vihatasaṁkalpāḥ śocanto vartayiṣyatha ॥

संजय उवाच । अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्य भारत । अपतत्सुमहद्वर्षं पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम् ॥

saṁjaya uvāca । asya vākyasya nidhane kururājasya bhārata । apatat sumahad varṣaṁ puṣpāṇāṁ puṇyagandhinām ॥

अवादयन्त गन्धर्वा जगुश्चाप्सरसां गणाः । सिद्धाश्च मुमुचुर्वाचः साधु साध्विति भारत ॥

avādayanta gandharvā jaguś cāpsarasāṁ gaṇāḥ । siddhāś ca mumucur vācaḥ sādhu sādhv iti bhārata ॥

ववौ च सुरभिर्वायुः पुण्यगन्धो मृदुः सुखः । व्यराजतामलं चैव नभो वैडूर्यसंनिभम् ॥

vavau ca surabhir vāyuḥ puṇyagandho mr̥duḥ sukhaḥ । vyarājatāmalaṁ caiva nabho vaiḍūryasaṁnibham ॥

अत्यद्भुतानि ते दृष्ट्वा वासुदेवपुरोगमाः । दुर्योधनस्य पूजां च दृष्ट्वा व्रीडामुपागमन् ॥

atyadbhutāni te dr̥ṣṭvā vāsudevapurogamāḥ । duryodhanasya pūjāṁ ca dr̥ṣṭvā vrīḍām upāgaman ॥

हतांश्चाधर्मतः श्रुत्वा शोकार्ताः शुशुचुर्हि ते । भीष्मं द्रोणं तथा कर्णं भूरिश्रवसमेव च ॥

hatāṁś cādharmataḥ śrutvā śokārtāḥ śuśucur hi te । bhīṣmaṁ droṇaṁ tathā karṇaṁ bhūriśravasam eva ca ॥

तांस्तु चिन्तापरान्दृष्ट्वा पाण्डवान्दीनचेतसः । प्रोवाचेदं वचः कृष्णो मेघदुन्दुभिनिस्वनः ॥

tāṁs tu cintāparān dr̥ṣṭvā pāṇḍavān dīnacetasaḥ । provācedaṁ vacaḥ kr̥ṣṇo meghadundubhinisvanaḥ ॥

नैष शक्योऽतिशीघ्रास्त्रस्ते च सर्वे महारथाः । ऋजुयुद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिराहवे ॥

naiṣa śakyo ’tiśīghrāstras te ca sarve mahārathāḥ । r̥juyuddhena vikrāntā hantuṁ yuṣmābhir āhave ॥

उपाया विहिता ह्येते मया तस्मान्नराधिपाः । अन्यथा पाण्डवेयानां नाभविष्यज्जयः क्वचित् ॥

upāyā vihitā hy ete mayā tasmān narādhipāḥ । anyathā pāṇḍaveyānāṁ nābhaviṣyaj jayaḥ kva cit ॥

ते हि सर्वे महात्मानश्चत्वारोऽतिरथा भुवि । न शक्या धर्मतो हन्तुं लोकपालैरपि स्वयम् ॥

te hi sarve mahātmānaś catvāro ’tirathā bhuvi । na śakyā dharmato hantuṁ lokapālair api svayam ॥

तथैवायं गदापाणिर्धार्तराष्ट्रो गतक्लमः । न शक्यो धर्मतो हन्तुं कालेनापीह दण्डिना ॥

tathaivāyaṁ gadāpāṇir dhārtarāṣṭro gataklamaḥ । na śakyo dharmato hantuṁ kālenāpīha daṇḍinā ॥

न च वो हृदि कर्तव्यं यदयं घातितो नृपः । मिथ्यावध्यास्तथोपायैर्बहवः शत्रवोऽधिकाः ॥

na ca vo hr̥di kartavyaṁ yad ayaṁ ghātito nr̥paḥ । mithyāvadhyās tathopāyair bahavaḥ śatravo ’dhikāḥ ॥

पूर्वैरनुगतो मार्गो देवैरसुरघातिभिः । सद्भिश्चानुगतः पन्थाः स सर्वैरनुगम्यते ॥

pūrvair anugato mārgo devair asuraghātibhiḥ । sadbhiś cānugataḥ panthāḥ sa sarvair anugamyate ॥

कृतकृत्याः स्म सायाह्ने निवासं रोचयामहे । साश्वनागरथाः सर्वे विश्रमामो नराधिपाः ॥

kr̥takr̥tyāḥ sma sāyāhne nivāsaṁ rocayāmahe । sāśvanāgarathāḥ sarve viśramāmo narādhipāḥ ॥

वासुदेववचः श्रुत्वा तदानीं पाण्डवैः सह । पाञ्चाला भृशसंहृष्टा विनेदुः सिंहसंघवत् ॥

vāsudevavacaḥ śrutvā tadānīṁ pāṇḍavaiḥ saha । pāñcālā bhr̥śasaṁhr̥ṣṭā vineduḥ siṁhasaṁghavat ॥

ततः प्राध्मापयञ्शङ्खान्पाञ्चजन्यं च माधवः । हृष्टा दुर्योधनं दृष्ट्वा निहतं पुरुषर्षभाः ॥

tataḥ prādhmāpayañ śaṅkhān pāñcajanyaṁ ca mādhavaḥ । hr̥ṣṭā duryodhanaṁ dr̥ṣṭvā nihataṁ puruṣarṣabhāḥ ॥