Adhyāya 59

धृतराष्ट्र उवाच । अधर्मेण हतं दृष्ट्वा राजानं माधवोत्तमः । किमब्रवीत्तदा सूत बलदेवो महाबलः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । adharmeṇa hataṁ dr̥ṣṭvā rājānaṁ mādhavottamaḥ । kim abravīt tadā sūta baladevo mahābalaḥ ॥

गदायुद्धविशेषज्ञो गदायुद्धविशारदः । कृतवान्रौहिणेयो यत्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

gadāyuddhaviśeṣajño gadāyuddhaviśāradaḥ । kr̥tavān rauhiṇeyo yat tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । शिरस्यभिहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन ते सुतम् । रामः प्रहरतां श्रेष्ठश्चुक्रोध बलवद्बली ॥

saṁjaya uvāca । śirasy abhihataṁ dr̥ṣṭvā bhīmasenena te sutam । rāmaḥ praharatāṁ śreṣṭhaś cukrodha balavad balī ॥

ततो मध्ये नरेन्द्राणामूर्ध्वबाहुर्हलायुधः । कुर्वन्नार्तस्वरं घोरं धिग्धिग्भीमेत्युवाच ह ॥

tato madhye narendrāṇām ūrdhvabāhur halāyudhaḥ । kurvann ārtasvaraṁ ghoraṁ dhig dhig bhīmety uvāca ha ॥

अहो धिग्यदधो नाभेः प्रहृतं शुद्धविक्रमे । नैतद्दृष्टं गदायुद्धे कृतवान्यद्वृकोदरः ॥

aho dhig yad adho nābheḥ prahr̥taṁ śuddhavikrame । naitad dr̥ṣṭaṁ gadāyuddhe kr̥tavān yad vr̥kodaraḥ ॥

अधो नाभ्या न हन्तव्यमिति शास्त्रस्य निश्चयः । अयं त्वशास्त्रविन्मूढः स्वच्छन्दात्संप्रवर्तते ॥

adho nābhyā na hantavyam iti śāstrasya niścayaḥ । ayaṁ tv aśāstravin mūḍhaḥ svacchandāt saṁpravartate ॥

तस्य तत्तद्ब्रुवाणस्य रोषः समभवन्महान् । ततो लाङ्गलमुद्यम्य भीममभ्यद्रवद्बली ॥

tasya tat tad bruvāṇasya roṣaḥ samabhavan mahān । tato lāṅgalam udyamya bhīmam abhyadravad balī ॥

तस्योर्ध्वबाहोः सदृशं रूपमासीन्महात्मनः । बहुधातुविचित्रस्य श्वेतस्येव महागिरेः ॥

tasyordhvabāhoḥ sadr̥śaṁ rūpam āsīn mahātmanaḥ । bahudhātuvicitrasya śvetasyeva mahāgireḥ ॥

तमुत्पतन्तं जग्राह केशवो विनयानतः । बाहुभ्यां पीनवृत्ताभ्यां प्रयत्नाद्बलवद्बली ॥

tam utpatantaṁ jagrāha keśavo vinayānataḥ । bāhubhyāṁ pīnavr̥ttābhyāṁ prayatnād balavad balī ॥

सितासितौ यदुवरौ शुशुभातेऽधिकं ततः । नभोगतौ यथा राजंश्चन्द्रसूर्यौ दिनक्षये ॥

sitāsitau yaduvarau śuśubhāte ’dhikaṁ tataḥ । nabhogatau yathā rājaṁś candrasūryau dinakṣaye ॥

उवाच चैनं संरब्धं शमयन्निव केशवः । आत्मवृद्धिर्मित्रवृद्धिर्मित्रमित्रोदयस्तथा । विपरीतं द्विषत्स्वेतत्षड्विधा वृद्धिरात्मनः ॥

uvāca cainaṁ saṁrabdhaṁ śamayann iva keśavaḥ । ātmavr̥ddhir mitravr̥ddhir mitramitrodayas tathā । viparītaṁ dviṣatsv etat ṣaḍvidhā vr̥ddhir ātmanaḥ ॥

आत्मन्यपि च मित्रेषु विपरीतं यदा भवेत् । तदा विद्यान्मनोज्यानिमाशु शान्तिकरो भवेत् ॥

ātmany api ca mitreṣu viparītaṁ yadā bhavet । tadā vidyān manojyānim āśu śāntikaro bhavet ॥

अस्माकं सहजं मित्रं पाण्डवाः शुद्धपौरुषाः । स्वकाः पितृष्वसुः पुत्रास्ते परैर्निकृता भृशम् ॥

asmākaṁ sahajaṁ mitraṁ pāṇḍavāḥ śuddhapauruṣāḥ । svakāḥ pitr̥ṣvasuḥ putrās te parair nikr̥tā bhr̥śam ॥

प्रतिज्ञापारणं धर्मः क्षत्रियस्येति वेत्थ ह । सुयोधनस्य गदया भङ्क्तास्म्यूरू महाहवे । इति पूर्वं प्रतिज्ञातं भीमेन हि सभातले ॥

pratijñāpāraṇaṁ dharmaḥ kṣatriyasyeti vettha ha । suyodhanasya gadayā bhaṅktāsmy ūrū mahāhave । iti pūrvaṁ pratijñātaṁ bhīmena hi sabhātale ॥

मैत्रेयेणाभिशप्तश्च पूर्वमेव महर्षिणा । ऊरू भेत्स्यति ते भीमो गदयेति परंतप । अतो दोषं न पश्यामि मा क्रुधस्त्वं प्रलम्बहन् ॥

maitreyeṇābhiśaptaś ca pūrvam eva maharṣiṇā । ūrū bhetsyati te bhīmo gadayeti paraṁtapa । ato doṣaṁ na paśyāmi mā krudhas tvaṁ pralambahan ॥

यौनैर्हार्दैश्च संबन्धैः संबद्धाः स्मेह पाण्डवैः । तेषां वृद्ध्याभिवृद्धिर्नो मा क्रुधः पुरुषर्षभ ॥

yaunair hārdaiś ca saṁbandhaiḥ saṁbaddhāḥ smeha pāṇḍavaiḥ । teṣāṁ vr̥ddhyābhivr̥ddhir no mā krudhaḥ puruṣarṣabha ॥

राम उवाच । धर्मः सुचरितः सद्भिः सह द्वाभ्यां नियच्छति । अर्थश्चात्यर्थलुब्धस्य कामश्चातिप्रसङ्गिनः ॥

rāma uvāca । dharmaḥ sucaritaḥ sadbhiḥ saha dvābhyāṁ niyacchati । arthaś cātyarthalubdhasya kāmaś cātiprasaṅginaḥ ॥

धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ चाप्यपीडयन् । धर्मार्थकामान्योऽभ्येति सोऽत्यन्तं सुखमश्नुते ॥

dharmārthau dharmakāmau ca kāmārthau cāpy apīḍayan । dharmārthakāmān yo ’bhyeti so ’tyantaṁ sukham aśnute ॥

तदिदं व्याकुलं सर्वं कृतं धर्मस्य पीडनात् । भीमसेनेन गोविन्द कामं त्वं तु यथात्थ माम् ॥

tad idaṁ vyākulaṁ sarvaṁ kr̥taṁ dharmasya pīḍanāt । bhīmasenena govinda kāmaṁ tvaṁ tu yathāttha mām ॥

वासुदेव उवाच । अरोषणो हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सलः । भवान्प्रख्यायते लोके तस्मात्संशाम्य मा क्रुधः ॥

vāsudeva uvāca । aroṣaṇo hi dharmātmā satataṁ dharmavatsalaḥ । bhavān prakhyāyate loke tasmāt saṁśāmya mā krudhaḥ ॥

प्राप्तं कलियुगं विद्धि प्रतिज्ञां पाण्डवस्य च । आनृण्यं यातु वैरस्य प्रतिज्ञायाश्च पाण्डवः ॥

prāptaṁ kaliyugaṁ viddhi pratijñāṁ pāṇḍavasya ca । ānr̥ṇyaṁ yātu vairasya pratijñāyāś ca pāṇḍavaḥ ॥

संजय उवाच । धर्मच्छलमपि श्रुत्वा केशवात्स विशां पते । नैव प्रीतमना रामो वचनं प्राह संसदि ॥

saṁjaya uvāca । dharmacchalam api śrutvā keśavāt sa viśāṁ pate । naiva prītamanā rāmo vacanaṁ prāha saṁsadi ॥

हत्वाधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयोधनम् । जिह्मयोधीति लोकेऽस्मिन्ख्यातिं यास्यति पाण्डवः ॥

hatvādharmeṇa rājānaṁ dharmātmānaṁ suyodhanam । jihmayodhīti loke ’smin khyātiṁ yāsyati pāṇḍavaḥ ॥

दुर्योधनोऽपि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम् । ऋजुयोधी हतो राजा धार्तराष्ट्रो नराधिपः ॥

duryodhano ’pi dharmātmā gatiṁ yāsyati śāśvatīm । r̥juyodhī hato rājā dhārtarāṣṭro narādhipaḥ ॥

युद्धदीक्षां प्रविश्याजौ रणयज्ञं वितत्य च । हुत्वात्मानममित्राग्नौ प्राप चावभृथं यशः ॥

yuddhadīkṣāṁ praviśyājau raṇayajñaṁ vitatya ca । hutvātmānam amitrāgnau prāpa cāvabhr̥thaṁ yaśaḥ ॥

इत्युक्त्वा रथमास्थाय रौहिणेयः प्रतापवान् । श्वेताभ्रशिखराकारः प्रययौ द्वारकां प्रति ॥

ity uktvā ratham āsthāya rauhiṇeyaḥ pratāpavān । śvetābhraśikharākāraḥ prayayau dvārakāṁ prati ॥

पाञ्चालाश्च सवार्ष्णेयाः पाण्डवाश्च विशां पते । रामे द्वारवतीं याते नातिप्रमनसोऽभवन् ॥

pāñcālāś ca savārṣṇeyāḥ pāṇḍavāś ca viśāṁ pate । rāme dvāravatīṁ yāte nātipramanaso ’bhavan ॥

ततो युधिष्ठिरं दीनं चिन्तापरमधोमुखम् । शोकोपहतसंकल्पं वासुदेवोऽब्रवीदिदम् ॥

tato yudhiṣṭhiraṁ dīnaṁ cintāparam adhomukham । śokopahatasaṁkalpaṁ vāsudevo ’bravīd idam ॥

धर्मराज किमर्थं त्वमधर्ममनुमन्यसे । हतबन्धोर्यदेतस्य पतितस्य विचेतसः ॥

dharmarāja kimarthaṁ tvam adharmam anumanyase । hatabandhor yad etasya patitasya vicetasaḥ ॥

दुर्योधनस्य भीमेन मृद्यमानं शिरः पदा । उपप्रेक्षसि कस्मात्त्वं धर्मज्ञः सन्नराधिप ॥

duryodhanasya bhīmena mr̥dyamānaṁ śiraḥ padā । upaprekṣasi kasmāt tvaṁ dharmajñaḥ san narādhipa ॥

युधिष्ठिर उवाच । न ममैतत्प्रियं कृष्ण यद्राजानं वृकोदरः । पदा मूर्ध्न्यस्पृशत्क्रोधान्न च हृष्ये कुलक्षये ॥

yudhiṣṭhira uvāca । na mamaitat priyaṁ kr̥ṣṇa yad rājānaṁ vr̥kodaraḥ । padā mūrdhny aspr̥śat krodhān na ca hr̥ṣye kulakṣaye ॥

निकृत्या निकृता नित्यं धृतराष्ट्रसुतैर्वयम् । बहूनि परुषाण्युक्त्वा वनं प्रस्थापिताः स्म ह ॥

nikr̥tyā nikr̥tā nityaṁ dhr̥tarāṣṭrasutair vayam । bahūni paruṣāṇy uktvā vanaṁ prasthāpitāḥ sma ha ॥

भीमसेनस्य तद्दुःखमतीव हृदि वर्तते । इति संचिन्त्य वार्ष्णेय मयैतत्समुपेक्षितम् ॥

bhīmasenasya tad duḥkham atīva hr̥di vartate । iti saṁcintya vārṣṇeya mayaitat samupekṣitam ॥

तस्माद्धत्वाकृतप्रज्ञं लुब्धं कामवशानुगम् । लभतां पाण्डवः कामं धर्मेऽधर्मेऽपि वा कृते ॥

tasmād dhatvākr̥taprajñaṁ lubdhaṁ kāmavaśānugam । labhatāṁ pāṇḍavaḥ kāmaṁ dharme ’dharme ’pi vā kr̥te ॥

संजय उवाच । इत्युक्ते धर्मराजेन वासुदेवोऽब्रवीदिदम् । काममस्त्वेवमिति वै कृच्छ्राद्यदुकुलोद्वहः ॥

saṁjaya uvāca । ity ukte dharmarājena vāsudevo ’bravīd idam । kāmam astv evam iti vai kr̥cchrād yadukulodvahaḥ ॥

इत्युक्तो वासुदेवेन भीमप्रियहितैषिणा । अन्वमोदत तत्सर्वं यद्भीमेन कृतं युधि ॥

ity ukto vāsudevena bhīmapriyahitaiṣiṇā । anvamodata tat sarvaṁ yad bhīmena kr̥taṁ yudhi ॥

भीमसेनोऽपि हत्वाजौ तव पुत्रममर्षणः । अभिवाद्याग्रतः स्थित्वा संप्रहृष्टः कृताञ्जलिः ॥

bhīmaseno ’pi hatvājau tava putram amarṣaṇaḥ । abhivādyāgrataḥ sthitvā saṁprahr̥ṣṭaḥ kr̥tāñjaliḥ ॥

प्रोवाच सुमहातेजा धर्मराजं युधिष्ठिरम् । हर्षादुत्फुल्लनयनो जितकाशी विशां पते ॥

provāca sumahātejā dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram । harṣād utphullanayano jitakāśī viśāṁ pate ॥

तवाद्य पृथिवी राजन्क्षेमा निहतकण्टका । तां प्रशाधि महाराज स्वधर्ममनुपालयन् ॥

tavādya pr̥thivī rājan kṣemā nihatakaṇṭakā । tāṁ praśādhi mahārāja svadharmam anupālayan ॥

यस्तु कर्तास्य वैरस्य निकृत्या निकृतिप्रियः । सोऽयं विनिहतः शेते पृथिव्यां पृथिवीपते ॥

yas tu kartāsya vairasya nikr̥tyā nikr̥tipriyaḥ । so ’yaṁ vinihataḥ śete pr̥thivyāṁ pr̥thivīpate ॥

दुःशासनप्रभृतयः सर्वे ते चोग्रवादिनः । राधेयः शकुनिश्चापि निहतास्तव शत्रवः ॥

duḥśāsanaprabhr̥tayaḥ sarve te cogravādinaḥ । rādheyaḥ śakuniś cāpi nihatās tava śatravaḥ ॥

सेयं रत्नसमाकीर्णा मही सवनपर्वता । उपावृत्ता महाराज त्वामद्य निहतद्विषम् ॥

seyaṁ ratnasamākīrṇā mahī savanaparvatā । upāvr̥ttā mahārāja tvām adya nihatadviṣam ॥

युधिष्ठिर उवाच । गतं वैरस्य निधनं हतो राजा सुयोधनः । कृष्णस्य मतमास्थाय विजितेयं वसुंधरा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । gataṁ vairasya nidhanaṁ hato rājā suyodhanaḥ । kr̥ṣṇasya matam āsthāya vijiteyaṁ vasuṁdharā ॥

दिष्ट्या गतस्त्वमानृण्यं मातुः कोपस्य चोभयोः । दिष्ट्या जयसि दुर्धर्ष दिष्ट्या शत्रुर्निपातितः ॥

diṣṭyā gatas tvam ānr̥ṇyaṁ mātuḥ kopasya cobhayoḥ । diṣṭyā jayasi durdharṣa diṣṭyā śatrur nipātitaḥ ॥