Adhyāya 6

संजय उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञो मद्रराजः प्रतापवान् । दुर्योधनं तदा राजन्वाक्यमेतदुवाच ह ॥

saṁjaya uvāca । etac chrutvā vaco rājño madrarājaḥ pratāpavān । duryodhanaṁ tadā rājan vākyam etad uvāca ha ॥

दुर्योधन महाबाहो शृणु वाक्यविदां वर । यावेतौ मन्यसे कृष्णौ रथस्थौ रथिनां वरौ । न मे तुल्यावुभावेतौ बाहुवीर्ये कथंचन ॥

duryodhana mahābāho śr̥ṇu vākyavidāṁ vara । yāv etau manyase kr̥ṣṇau rathasthau rathināṁ varau । na me tulyāv ubhāv etau bāhuvīrye kathaṁ cana ॥

उद्यतां पृथिवीं सर्वां ससुरासुरमानवाम् । योधयेयं रणमुखे संक्रुद्धः किमु पाण्डवान् । विजेष्ये च रणे पार्थान्सोमकांश्च समागतान् ॥

udyatāṁ pr̥thivīṁ sarvāṁ sasurāsuramānavām । yodhayeyaṁ raṇamukhe saṁkruddhaḥ kim u pāṇḍavān । vijeṣye ca raṇe pārthān somakāṁś ca samāgatān ॥

अहं सेनाप्रणेता ते भविष्यामि न संशयः । तं च व्यूहं विधास्यामि न तरिष्यन्ति यं परे । इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशयः ॥

ahaṁ senāpraṇetā te bhaviṣyāmi na saṁśayaḥ । taṁ ca vyūhaṁ vidhāsyāmi na tariṣyanti yaṁ pare । iti satyaṁ bravīmy eṣa duryodhana na saṁśayaḥ ॥

एवमुक्तस्ततो राजा मद्राधिपतिमञ्जसा । अभ्यषिञ्चत सेनाया मध्ये भरतसत्तम । विधिना शास्त्रदृष्टेन हृष्टरूपो विशां पते ॥

evam uktas tato rājā madrādhipatim añjasā । abhyaṣiñcata senāyā madhye bharatasattama । vidhinā śāstradr̥ṣṭena hr̥ṣṭarūpo viśāṁ pate ॥

अभिषिक्ते ततस्तस्मिन्सिंहनादो महानभूत् । तव सैन्येष्ववाद्यन्त वादित्राणि च भारत ॥

abhiṣikte tatas tasmin siṁhanādo mahān abhūt । tava sainyeṣv avādyanta vāditrāṇi ca bhārata ॥

हृष्टाश्चासंस्तदा योधा मद्रकाश्च महारथाः । तुष्टुवुश्चैव राजानं शल्यमाहवशोभिनम् ॥

hr̥ṣṭāś cāsaṁs tadā yodhā madrakāś ca mahārathāḥ । tuṣṭuvuś caiva rājānaṁ śalyam āhavaśobhinam ॥

जय राजंश्चिरं जीव जहि शत्रून्समागतान् । तव बाहुबलं प्राप्य धार्तराष्ट्रा महाबलाः । निखिलां पृथिवीं सर्वां प्रशासन्तु हतद्विषः ॥

jaya rājaṁś ciraṁ jīva jahi śatrūn samāgatān । tava bāhubalaṁ prāpya dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ । nikhilāṁ pr̥thivīṁ sarvāṁ praśāsantu hatadviṣaḥ ॥

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं ससुरासुरमानवान् । मर्त्यधर्माण इह तु किमु सोमकसृञ्जयान् ॥

tvaṁ hi śakto raṇe jetuṁ sasurāsuramānavān । martyadharmāṇa iha tu kim u somakasr̥ñjayān ॥

एवं संस्तूयमानस्तु मद्राणामधिपो बली । हर्षं प्राप तदा वीरो दुरापमकृतात्मभिः ॥

evaṁ saṁstūyamānas tu madrāṇām adhipo balī । harṣaṁ prāpa tadā vīro durāpam akr̥tātmabhiḥ ॥

शल्य उवाच । अद्यैवाहं रणे सर्वान्पाञ्चालान्सह पाण्डवैः । निहनिष्यामि राजेन्द्र स्वर्गं यास्यामि वा हतः ॥

śalya uvāca । adyaivāhaṁ raṇe sarvān pāñcālān saha pāṇḍavaiḥ । nihaniṣyāmi rājendra svargaṁ yāsyāmi vā hataḥ ॥

अद्य पश्यन्तु मां लोका विचरन्तमभीतवत् । अद्य पाण्डुसुताः सर्वे वासुदेवः ससात्यकिः ॥

adya paśyantu māṁ lokā vicarantam abhītavat । adya pāṇḍusutāḥ sarve vāsudevaḥ sasātyakiḥ ॥

पाञ्चालाश्चेदयश्चैव द्रौपदेयाश्च सर्वशः । धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सर्वे चापि प्रभद्रकाः ॥

pāñcālāś cedayaś caiva draupadeyāś ca sarvaśaḥ । dhr̥ṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sarve cāpi prabhadrakāḥ ॥

विक्रमं मम पश्यन्तु धनुषश्च महद्बलम् । लाघवं चास्त्रवीर्यं च भुजयोश्च बलं युधि ॥

vikramaṁ mama paśyantu dhanuṣaś ca mahad balam । lāghavaṁ cāstravīryaṁ ca bhujayoś ca balaṁ yudhi ॥

अद्य पश्यन्तु मे पार्थाः सिद्धाश्च सह चारणैः । यादृशं मे बलं बाह्वोः संपदस्त्रेषु या च मे ॥

adya paśyantu me pārthāḥ siddhāś ca saha cāraṇaiḥ । yādr̥śaṁ me balaṁ bāhvoḥ saṁpad astreṣu yā ca me ॥

अद्य मे विक्रमं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथाः । प्रतीकारपरा भूत्वा चेष्टन्तां विविधाः क्रियाः ॥

adya me vikramaṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । pratīkāraparā bhūtvā ceṣṭantāṁ vividhāḥ kriyāḥ ॥

अद्य सैन्यानि पाण्डूनां द्रावयिष्ये समन्ततः । द्रोणभीष्मावति विभो सूतपुत्रं च संयुगे । विचरिष्ये रणे युध्यन्प्रियार्थं तव कौरव ॥

adya sainyāni pāṇḍūnāṁ drāvayiṣye samantataḥ । droṇabhīṣmāv ati vibho sūtaputraṁ ca saṁyuge । vicariṣye raṇe yudhyan priyārthaṁ tava kaurava ॥

संजय उवाच । अभिषिक्ते तदा शल्ये तव सैन्येषु मानद । न कर्णव्यसनं किंचिन्मेनिरे तत्र भारत ॥

saṁjaya uvāca । abhiṣikte tadā śalye tava sainyeṣu mānada । na karṇavyasanaṁ kiṁ cin menire tatra bhārata ॥

हृष्टाः सुमनसश्चैव बभूवुस्तत्र सैनिकाः । मेनिरे निहतान्पार्थान्मद्रराजवशं गतान् ॥

hr̥ṣṭāḥ sumanasaś caiva babhūvus tatra sainikāḥ । menire nihatān pārthān madrarājavaśaṁ gatān ॥

प्रहर्षं प्राप्य सेना तु तावकी भरतर्षभ । तां रात्रिं सुखिनी सुप्ता स्वस्थचित्तेव साभवत् ॥

praharṣaṁ prāpya senā tu tāvakī bharatarṣabha । tāṁ rātriṁ sukhinī suptā svasthacitteva sābhavat ॥

सैन्यस्य तव तं शब्दं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः । वार्ष्णेयमब्रवीद्वाक्यं सर्वक्षत्रस्य शृण्वतः ॥

sainyasya tava taṁ śabdaṁ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ । vārṣṇeyam abravīd vākyaṁ sarvakṣatrasya śr̥ṇvataḥ ॥

मद्रराजः कृतः शल्यो धार्तराष्ट्रेण माधव । सेनापतिर्महेष्वासः सर्वसैन्येषु पूजितः ॥

madrarājaḥ kr̥taḥ śalyo dhārtarāṣṭreṇa mādhava । senāpatir maheṣvāsaḥ sarvasainyeṣu pūjitaḥ ॥

एतज्ज्ञात्वा यथाभूतं कुरु माधव यत्क्षमम् । भवान्नेता च गोप्ता च विधत्स्व यदनन्तरम् ॥

etaj jñātvā yathābhūtaṁ kuru mādhava yat kṣamam । bhavān netā ca goptā ca vidhatsva yad anantaram ॥

तमब्रवीन्महाराज वासुदेवो जनाधिपम् । आर्तायनिमहं जाने यथातत्त्वेन भारत ॥

tam abravīn mahārāja vāsudevo janādhipam । ārtāyanim ahaṁ jāne yathātattvena bhārata ॥

वीर्यवांश्च महातेजा महात्मा च विशेषतः । कृती च चित्रयोधी च संयुक्तो लाघवेन च ॥

vīryavāṁś ca mahātejā mahātmā ca viśeṣataḥ । kr̥tī ca citrayodhī ca saṁyukto lāghavena ca ॥

यादृग्भीष्मस्तथा द्रोणो यादृक्कर्णश्च संयुगे । तादृशस्तद्विशिष्टो वा मद्रराजो मतो मम ॥

yādr̥g bhīṣmas tathā droṇo yādr̥k karṇaś ca saṁyuge । tādr̥śas tad viśiṣṭo vā madrarājo mato mama ॥

युध्यमानस्य तस्याजौ चिन्तयन्नेव भारत । योद्धारं नाधिगच्छामि तुल्यरूपं जनाधिप ॥

yudhyamānasya tasyājau cintayann eva bhārata । yoddhāraṁ nādhigacchāmi tulyarūpaṁ janādhipa ॥

शिखण्ड्यर्जुनभीमानां सात्वतस्य च भारत । धृष्टद्युम्नस्य च तथा बलेनाभ्यधिको रणे ॥

śikhaṇḍyarjunabhīmānāṁ sātvatasya ca bhārata । dhr̥ṣṭadyumnasya ca tathā balenābhyadhiko raṇe ॥

मद्रराजो महाराज सिंहद्विरदविक्रमः । विचरिष्यत्यभीः काले कालः क्रुद्धः प्रजास्विव ॥

madrarājo mahārāja siṁhadviradavikramaḥ । vicariṣyaty abhīḥ kāle kālaḥ kruddhaḥ prajāsv iva ॥

तस्याद्य न प्रपश्यामि प्रतियोद्धारमाहवे । त्वामृते पुरुषव्याघ्र शार्दूलसमविक्रमम् ॥

tasyādya na prapaśyāmi pratiyoddhāram āhave । tvām r̥te puruṣavyāghra śārdūlasamavikramam ॥

सदेवलोके कृत्स्नेऽस्मिन्नान्यस्त्वत्तः पुमान्भवेत् । मद्रराजं रणे क्रुद्धं यो हन्यात्कुरुनन्दन । अहन्यहनि युध्यन्तं क्षोभयन्तं बलं तव ॥

sadevaloke kr̥tsne ’smin nānyas tvattaḥ pumān bhavet । madrarājaṁ raṇe kruddhaṁ yo hanyāt kurunandana । ahany ahani yudhyantaṁ kṣobhayantaṁ balaṁ tava ॥

तस्माज्जहि रणे शल्यं मघवानिव शम्बरम् । अतिपश्चादसौ वीरो धार्तराष्ट्रेण सत्कृतः ॥

tasmāj jahi raṇe śalyaṁ maghavān iva śambaram । atipaścād asau vīro dhārtarāṣṭreṇa satkr̥taḥ ॥

तवैव हि जयो नूनं हते मद्रेश्वरे युधि । तस्मिन्हते हतं सर्वं धार्तराष्ट्रबलं महत् ॥

tavaiva hi jayo nūnaṁ hate madreśvare yudhi । tasmin hate hataṁ sarvaṁ dhārtarāṣṭrabalaṁ mahat ॥

एतच्छ्रुत्वा महाराज वचनं मम सांप्रतम् । प्रत्युद्याहि रणे पार्थ मद्रराजं महाबलम् । जहि चैनं महाबाहो वासवो नमुचिं यथा ॥

etac chrutvā mahārāja vacanaṁ mama sāṁpratam । pratyudyāhi raṇe pārtha madrarājaṁ mahābalam । jahi cainaṁ mahābāho vāsavo namuciṁ yathā ॥

न चैवात्र दया कार्या मातुलोऽयं ममेति वै । क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य जहि मद्रजनेश्वरम् ॥

na caivātra dayā kāryā mātulo ’yaṁ mameti vai । kṣatradharmaṁ puraskr̥tya jahi madrajaneśvaram ॥

भीष्मद्रोणार्णवं तीर्त्वा कर्णपातालसंभवम् । मा निमज्जस्व सगणः शल्यमासाद्य गोष्पदम् ॥

bhīṣmadroṇārṇavaṁ tīrtvā karṇapātālasaṁbhavam । mā nimajjasva sagaṇaḥ śalyam āsādya goṣpadam ॥

यच्च ते तपसो वीर्यं यच्च क्षात्रं बलं तव । तद्दर्शय रणे सर्वं जहि चैनं महारथम् ॥

yac ca te tapaso vīryaṁ yac ca kṣātraṁ balaṁ tava । tad darśaya raṇe sarvaṁ jahi cainaṁ mahāratham ॥

एतावदुक्त्वा वचनं केशवः परवीरहा । जगाम शिबिरं सायं पूज्यमानोऽथ पाण्डवैः ॥

etāvad uktvā vacanaṁ keśavaḥ paravīrahā । jagāma śibiraṁ sāyaṁ pūjyamāno ’tha pāṇḍavaiḥ ॥

केशवे तु तदा याते धर्मराजो युधिष्ठिरः । विसृज्य सर्वान्भ्रातॄंश्च पाञ्चालानथ सोमकान् । सुष्वाप रजनीं तां तु विशल्य इव कुञ्जरः ॥

keśave tu tadā yāte dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । visr̥jya sarvān bhrātr̥̄ṁś ca pāñcālān atha somakān । suṣvāpa rajanīṁ tāṁ tu viśalya iva kuñjaraḥ ॥

ते च सर्वे महेष्वासाः पाञ्चालाः पाण्डवास्तथा । कर्णस्य निधने हृष्टाः सुषुपुस्तां निशां तदा ॥

te ca sarve maheṣvāsāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavās tathā । karṇasya nidhane hr̥ṣṭāḥ suṣupus tāṁ niśāṁ tadā ॥

गतज्वरं महेष्वासं तीर्णपारं महारथम् । बभूव पाण्डवेयानां सैन्यं प्रमुदितं निशि । सूतपुत्रस्य निधने जयं लब्ध्वा च मारिष ॥

gatajvaraṁ maheṣvāsaṁ tīrṇapāraṁ mahāratham । babhūva pāṇḍaveyānāṁ sainyaṁ pramuditaṁ niśi । sūtaputrasya nidhane jayaṁ labdhvā ca māriṣa ॥