Adhyāya 5

संजय उवाच । अथ हैमवते प्रस्थे स्थित्वा युद्धाभिनन्दिनः । सर्व एव महाराज योधास्तत्र समागताः ॥

saṁjaya uvāca । atha haimavate prasthe sthitvā yuddhābhinandinaḥ । sarva eva mahārāja yodhās tatra samāgatāḥ ॥

शल्यश्च चित्रसेनश्च शकुनिश्च महारथः । अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ॥

śalyaś ca citrasenaś ca śakuniś ca mahārathaḥ । aśvatthāmā kr̥paś caiva kr̥tavarmā ca sātvataḥ ॥

सुषेणोऽरिष्टसेनश्च धृतसेनश्च वीर्यवान् । जयत्सेनश्च राजानस्ते रात्रिमुषितास्ततः ॥

suṣeṇo ’riṣṭasenaś ca dhr̥tasenaś ca vīryavān । jayatsenaś ca rājānas te rātrim uṣitās tataḥ ॥

रणे कर्णे हते वीरे त्रासिता जितकाशिभिः । नालभञ्शर्म ते पुत्रा हिमवन्तमृते गिरिम् ॥

raṇe karṇe hate vīre trāsitā jitakāśibhiḥ । nālabhañ śarma te putrā himavantam r̥te girim ॥

तेऽब्रुवन्सहितास्तत्र राजानं सैन्यसंनिधौ । कृतयत्ना रणे राजन्संपूज्य विधिवत्तदा ॥

te ’bruvan sahitās tatra rājānaṁ sainyasaṁnidhau । kr̥tayatnā raṇe rājan saṁpūjya vidhivat tadā ॥

कृत्वा सेनाप्रणेतारं परांस्त्वं योद्धुमर्हसि । येनाभिगुप्ताः संग्रामे जयेमासुहृदो वयम् ॥

kr̥tvā senāpraṇetāraṁ parāṁs tvaṁ yoddhum arhasi । yenābhiguptāḥ saṁgrāme jayemāsuhr̥do vayam ॥

ततो दुर्योधनः स्थित्वा रथे रथवरोत्तमम् । सर्वयुद्धविभागज्ञमन्तकप्रतिमं युधि ॥

tato duryodhanaḥ sthitvā rathe rathavarottamam । sarvayuddhavibhāgajñam antakapratimaṁ yudhi ॥

स्वङ्गं प्रच्छन्नशिरसं कम्बुग्रीवं प्रियंवदम् । व्याकोशपद्माभिमुखं व्याघ्रास्यं मेरुगौरवम् ॥

svaṅgaṁ pracchannaśirasaṁ kambugrīvaṁ priyaṁvadam । vyākośapadmābhimukhaṁ vyāghrāsyaṁ merugauravam ॥

स्थाणोर्वृषस्य सदृशं स्कन्धनेत्रगतिस्वरैः । पुष्टश्लिष्टायतभुजं सुविस्तीर्णघनोरसम् ॥

sthāṇor vr̥ṣasya sadr̥śaṁ skandhanetragatisvaraiḥ । puṣṭaśliṣṭāyatabhujaṁ suvistīrṇaghanorasam ॥

जवे बले च सदृशमरुणानुजवातयोः । आदित्यस्य त्विषा तुल्यं बुद्ध्या चोशनसा समम् ॥

jave bale ca sadr̥śam aruṇānujavātayoḥ । ādityasya tviṣā tulyaṁ buddhyā cośanasā samam ॥

कान्तिरूपमुखैश्वर्यैस्त्रिभिश्चन्द्रमसोपमम् । काञ्चनोपलसंघातैः सदृशं श्लिष्टसंधिकम् ॥

kāntirūpamukhaiśvaryais tribhiś candramasopamam । kāñcanopalasaṁghātaiḥ sadr̥śaṁ śliṣṭasaṁdhikam ॥

सुवृत्तोरुकटीजङ्घं सुपादं स्वङ्गुलीनखम् । स्मृत्वा स्मृत्वैव च गुणान्धात्रा यत्नाद्विनिर्मितम् ॥

suvr̥ttorukaṭījaṅghaṁ supādaṁ svaṅgulīnakham । smr̥tvā smr̥tvaiva ca guṇān dhātrā yatnād vinirmitam ॥

सर्वलक्षणसंपन्नं निपुणं श्रुतिसागरम् । जेतारं तरसारीणामजेयं शत्रुभिर्बलात् ॥

sarvalakṣaṇasaṁpannaṁ nipuṇaṁ śrutisāgaram । jetāraṁ tarasārīṇām ajeyaṁ śatrubhir balāt ॥

दशाङ्गं यश्चतुष्पादमिष्वस्त्रं वेद तत्त्वतः । साङ्गांश्च चतुरो वेदान्सम्यगाख्यानपञ्चमान् ॥

daśāṅgaṁ yaś catuṣpādam iṣvastraṁ veda tattvataḥ । sāṅgāṁś ca caturo vedān samyag ākhyānapañcamān ॥

आराध्य त्र्यम्बकं यत्नाद्व्रतैरुग्रैर्महातपाः । अयोनिजायामुत्पन्नो द्रोणेनायोनिजेन यः ॥

ārādhya tryambakaṁ yatnād vratair ugrair mahātapāḥ । ayonijāyām utpanno droṇenāyonijena yaḥ ॥

तमप्रतिमकर्माणं रूपेणासदृशं भुवि । पारगं सर्वविद्यानां गुणार्णवमनिन्दितम् । तमभ्येत्यात्मजस्तुभ्यमश्वत्थामानमब्रवीत् ॥

tam apratimakarmāṇaṁ rūpeṇāsadr̥śaṁ bhuvi । pāragaṁ sarvavidyānāṁ guṇārṇavam aninditam । tam abhyetyātmajas tubhyam aśvatthāmānam abravīt ॥

यं पुरस्कृत्य सहिता युधि जेष्याम पाण्डवान् । गुरुपुत्रोऽद्य सर्वेषामस्माकं परमा गतिः । भवांस्तस्मान्नियोगात्ते कोऽस्तु सेनापतिर्मम ॥

yaṁ puraskr̥tya sahitā yudhi jeṣyāma pāṇḍavān । guruputro ’dya sarveṣām asmākaṁ paramā gatiḥ । bhavāṁs tasmān niyogāt te ko ’stu senāpatir mama ॥

द्रौणिरुवाच । अयं कुलेन वीर्येण तेजसा यशसा श्रिया । सर्वैर्गुणैः समुदितः शल्यो नोऽस्तु चमूपतिः ॥

drauṇir uvāca । ayaṁ kulena vīryeṇa tejasā yaśasā śriyā । sarvair guṇaiḥ samuditaḥ śalyo no ’stu camūpatiḥ ॥

भागिनेयान्निजांस्त्यक्त्वा कृतज्ञोऽस्मानुपागतः । महासेनो महाबाहुर्महासेन इवापरः ॥

bhāgineyān nijāṁs tyaktvā kr̥tajño ’smān upāgataḥ । mahāseno mahābāhur mahāsena ivāparaḥ ॥

एनं सेनापतिं कृत्वा नृपतिं नृपसत्तम । शक्यः प्राप्तुं जयोऽस्माभिर्देवैः स्कन्दमिवाजितम् ॥

enaṁ senāpatiṁ kr̥tvā nr̥patiṁ nr̥pasattama । śakyaḥ prāptuṁ jayo ’smābhir devaiḥ skandam ivājitam ॥

तथोक्ते द्रोणपुत्रेण सर्व एव नराधिपाः । परिवार्य स्थिताः शल्यं जयशब्दांश्च चक्रिरे । युद्धाय च मतिं चक्रूरावेशं च परं ययुः ॥

tathokte droṇaputreṇa sarva eva narādhipāḥ । parivārya sthitāḥ śalyaṁ jayaśabdāṁś ca cakrire । yuddhāya ca matiṁ cakrūr āveśaṁ ca paraṁ yayuḥ ॥

ततो दुर्योधनः शल्यं भूमौ स्थित्वा रथे स्थितम् । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा रामभीष्मसमं रणे ॥

tato duryodhanaḥ śalyaṁ bhūmau sthitvā rathe sthitam । uvāca prāñjalir bhūtvā rāmabhīṣmasamaṁ raṇe ॥

अयं स कालः संप्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल । यत्र मित्रममित्रं वा परीक्षन्ते बुधा जनाः ॥

ayaṁ sa kālaḥ saṁprāpto mitrāṇāṁ mitravatsala । yatra mitram amitraṁ vā parīkṣante budhā janāḥ ॥

स भवानस्तु नः शूरः प्रणेता वाहिनीमुखे । रणं च याते भवति पाण्डवा मन्दचेतसः । भविष्यन्ति सहामात्याः पाञ्चालाश्च निरुद्यमाः ॥

sa bhavān astu naḥ śūraḥ praṇetā vāhinīmukhe । raṇaṁ ca yāte bhavati pāṇḍavā mandacetasaḥ । bhaviṣyanti sahāmātyāḥ pāñcālāś ca nirudyamāḥ ॥

शल्य उवाच । यत्तु मां मन्यसे राजन्कुरुराज करोमि तत् । त्वत्प्रियार्थं हि मे सर्वं प्राणा राज्यं धनानि च ॥

śalya uvāca । yat tu māṁ manyase rājan kururāja karomi tat । tvatpriyārthaṁ hi me sarvaṁ prāṇā rājyaṁ dhanāni ca ॥

दुर्योधन उवाच । सेनापत्येन वरये त्वामहं मातुलातुलम् । सोऽस्मान्पाहि युधां श्रेष्ठ स्कन्दो देवानिवाहवे ॥

duryodhana uvāca । senāpatyena varaye tvām ahaṁ mātulātulam । so ’smān pāhi yudhāṁ śreṣṭha skando devān ivāhave ॥

अभिषिच्यस्व राजेन्द्र देवानामिव पावकिः । जहि शत्रून्रणे वीर महेन्द्रो दानवानिव ॥

abhiṣicyasva rājendra devānām iva pāvakiḥ । jahi śatrūn raṇe vīra mahendro dānavān iva ॥