Adhyāya 58

संजय उवाच । तं पातितं ततो दृष्ट्वा महाशालमिवोद्गतम् । प्रहृष्टमनसः सर्वे बभूवुस्तत्र पाण्डवाः ॥

saṁjaya uvāca । taṁ pātitaṁ tato dr̥ṣṭvā mahāśālam ivodgatam । prahr̥ṣṭamanasaḥ sarve babhūvus tatra pāṇḍavāḥ ॥

उन्मत्तमिव मातङ्गं सिंहेन विनिपातितम् । ददृशुर्हृष्टरोमाणः सर्वे ते चापि सोमकाः ॥

unmattam iva mātaṅgaṁ siṁhena vinipātitam । dadr̥śur hr̥ṣṭaromāṇaḥ sarve te cāpi somakāḥ ॥

ततो दुर्योधनं हत्वा भीमसेनः प्रतापवान् । पतितं कौरवेन्द्रं तमुपगम्येदमब्रवीत् ॥

tato duryodhanaṁ hatvā bhīmasenaḥ pratāpavān । patitaṁ kauravendraṁ tam upagamyedam abravīt ॥

गौर्गौरिति पुरा मन्द द्रौपदीमेकवाससम् । यत्सभायां हसन्नस्मांस्तदा वदसि दुर्मते । तस्यावहासस्य फलमद्य त्वं समवाप्नुहि ॥

gaur gaur iti purā manda draupadīm ekavāsasam । yat sabhāyāṁ hasann asmāṁs tadā vadasi durmate । tasyāvahāsasya phalam adya tvaṁ samavāpnuhi ॥

एवमुक्त्वा स वामेन पदा मौलिमुपास्पृशत् । शिरश्च राजसिंहस्य पादेन समलोडयत् ॥

evam uktvā sa vāmena padā maulim upāspr̥śat । śiraś ca rājasiṁhasya pādena samaloḍayat ॥

तथैव क्रोधसंरक्तो भीमः परबलार्दनः । पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं यत्तच्छृणु नराधिप ॥

tathaiva krodhasaṁrakto bhīmaḥ parabalārdanaḥ । punar evābravīd vākyaṁ yat tac chr̥ṇu narādhipa ॥

येऽस्मान्पुरोऽपनृत्यन्त पुनर्गौरिति गौरिति । तान्वयं प्रतिनृत्यामः पुनर्गौरिति गौरिति ॥

ye ’smān puro ’panr̥tyanta punar gaur iti gaur iti । tān vayaṁ pratinr̥tyāmaḥ punar gaur iti gaur iti ॥

नास्माकं निकृतिर्वह्निर्नाक्षद्यूतं न वञ्चना । स्वबाहुबलमाश्रित्य प्रबाधामो वयं रिपून् ॥

nāsmākaṁ nikr̥tir vahnir nākṣadyūtaṁ na vañcanā । svabāhubalam āśritya prabādhāmo vayaṁ ripūn ॥

सोऽवाप्य वैरस्य परस्य पारं; वृकोदरः प्राह शनैः प्रहस्य । युधिष्ठिरं केशवसृञ्जयांश्च; धनंजयं माद्रवतीसुतौ च ॥

so ’vāpya vairasya parasya pāraṁ; vr̥kodaraḥ prāha śanaiḥ prahasya । yudhiṣṭhiraṁ keśavasr̥ñjayāṁś ca; dhanaṁjayaṁ mādravatīsutau ca ॥

रजस्वलां द्रौपदीमानयन्ये; ये चाप्यकुर्वन्त सदस्यवस्त्राम् । तान्पश्यध्वं पाण्डवैर्धार्तराष्ट्रा;न्रणे हतांस्तपसा याज्ञसेन्याः ॥

rajasvalāṁ draupadīm ānayan ye; ye cāpy akurvanta sadasy avastrām । tān paśyadhvaṁ pāṇḍavair dhārtarāṣṭrān; raṇe hatāṁs tapasā yājñasenyāḥ ॥

ये नः पुरा षण्ढतिलानवोच;न्क्रूरा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्राः । ते नो हताः सगणाः सानुबन्धाः; कामं स्वर्गं नरकं वा व्रजामः ॥

ye naḥ purā ṣaṇḍhatilān avocan; krūrā rājño dhr̥tarāṣṭrasya putrāḥ । te no hatāḥ sagaṇāḥ sānubandhāḥ; kāmaṁ svargaṁ narakaṁ vā vrajāmaḥ ॥

पुनश्च राज्ञः पतितस्य भूमौ; स तां गदां स्कन्धगतां निरीक्ष्य । वामेन पादेन शिरः प्रमृद्य; दुर्योधनं नैकृतिकेत्यवोचत् ॥

punaś ca rājñaḥ patitasya bhūmau; sa tāṁ gadāṁ skandhagatāṁ nirīkṣya । vāmena pādena śiraḥ pramr̥dya; duryodhanaṁ naikr̥tikety avocat ॥

हृष्टेन राजन्कुरुपार्थिवस्य; क्षुद्रात्मना भीमसेनेन पादम् । दृष्ट्वा कृतं मूर्धनि नाभ्यनन्द;न्धर्मात्मानः सोमकानां प्रबर्हाः ॥

hr̥ṣṭena rājan kurupārthivasya; kṣudrātmanā bhīmasenena pādam । dr̥ṣṭvā kr̥taṁ mūrdhani nābhyanandan; dharmātmānaḥ somakānāṁ prabarhāḥ ॥

तव पुत्रं तथा हत्वा कत्थमानं वृकोदरम् । नृत्यमानं च बहुशो धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ॥

tava putraṁ tathā hatvā katthamānaṁ vr̥kodaram । nr̥tyamānaṁ ca bahuśo dharmarājo ’bravīd idam ॥

मा शिरोऽस्य पदा मर्दीर्मा धर्मस्तेऽत्यगान्महान् । राजा ज्ञातिर्हतश्चायं नैतन्न्याय्यं तवानघ ॥

mā śiro ’sya padā mardīr mā dharmas te ’tyagān mahān । rājā jñātir hataś cāyaṁ naitan nyāyyaṁ tavānagha ॥

विध्वस्तोऽयं हतामात्यो हतभ्राता हतप्रजः । उत्सन्नपिण्डो भ्राता च नैतन्न्याय्यं कृतं त्वया ॥

vidhvasto ’yaṁ hatāmātyo hatabhrātā hataprajaḥ । utsannapiṇḍo bhrātā ca naitan nyāyyaṁ kr̥taṁ tvayā ॥

धार्मिको भीमसेनोऽसावित्याहुस्त्वां पुरा जनाः । स कस्माद्भीमसेन त्वं राजानमधितिष्ठसि ॥

dhārmiko bhīmaseno ’sāv ity āhus tvāṁ purā janāḥ । sa kasmād bhīmasena tvaṁ rājānam adhitiṣṭhasi ॥

दृष्ट्वा दुर्योधनं राजा कुन्तीपुत्रस्तथागतम् । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥

dr̥ṣṭvā duryodhanaṁ rājā kuntīputras tathāgatam । netrābhyām aśrupūrṇābhyām idaṁ vacanam abravīt ॥

नूनमेतद्बलवता धात्रादिष्टं महात्मना । यद्वयं त्वां जिघांसामस्त्वं चास्मान्कुरुसत्तम ॥

nūnam etad balavatā dhātrādiṣṭaṁ mahātmanā । yad vayaṁ tvāṁ jighāṁsāmas tvaṁ cāsmān kurusattama ॥

आत्मनो ह्यपराधेन महद्व्यसनमीदृशम् । प्राप्तवानसि यल्लोभान्मदाद्बाल्याच्च भारत ॥

ātmano hy aparādhena mahad vyasanam īdr̥śam । prāptavān asi yal lobhān madād bālyāc ca bhārata ॥

घातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातॄनथ पितॄंस्तथा । पुत्रान्पौत्रांस्तथाचार्यांस्ततोऽसि निधनं गतः ॥

ghātayitvā vayasyāṁś ca bhrātr̥̄n atha pitr̥̄ṁs tathā । putrān pautrāṁs tathācāryāṁs tato ’si nidhanaṁ gataḥ ॥

तवापराधादस्माभिर्भ्रातरस्ते महारथाः । निहता ज्ञातयश्चान्ये दिष्टं मन्ये दुरत्ययम् ॥

tavāparādhād asmābhir bhrātaras te mahārathāḥ । nihatā jñātayaś cānye diṣṭaṁ manye duratyayam ॥

स्नुषाश्च प्रस्नुषाश्चैव धृतराष्ट्रस्य विह्वलाः । गर्हयिष्यन्ति नो नूनं विधवाः शोककर्शिताः ॥

snuṣāś ca prasnuṣāś caiva dhr̥tarāṣṭrasya vihvalāḥ । garhayiṣyanti no nūnaṁ vidhavāḥ śokakarśitāḥ ॥

एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निशश्वास स पार्थिवः । विललाप चिरं चापि धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

evam uktvā suduḥkhārto niśaśvāsa sa pārthivaḥ । vilalāpa ciraṁ cāpi dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ॥