Adhyāya 57

संजय उवाच । समुदीर्णं ततो दृष्ट्वा संग्रामं कुरुमुख्ययोः । अथाब्रवीदर्जुनस्तु वासुदेवं यशस्विनम् ॥

saṁjaya uvāca । samudīrṇaṁ tato dr̥ṣṭvā saṁgrāmaṁ kurumukhyayoḥ । athābravīd arjunas tu vāsudevaṁ yaśasvinam ॥

अनयोर्वीरयोर्युद्धे को ज्यायान्भवतो मतः । कस्य वा को गुणो भूयानेतद्वद जनार्दन ॥

anayor vīrayor yuddhe ko jyāyān bhavato mataḥ । kasya vā ko guṇo bhūyān etad vada janārdana ॥

वासुदेव उवाच । उपदेशोऽनयोस्तुल्यो भीमस्तु बलवत्तरः । कृतयत्नतरस्त्वेष धार्तराष्ट्रो वृकोदरात् ॥

vāsudeva uvāca । upadeśo ’nayos tulyo bhīmas tu balavattaraḥ । kr̥tayatnataras tv eṣa dhārtarāṣṭro vr̥kodarāt ॥

भीमसेनस्तु धर्मेण युध्यमानो न जेष्यति । अन्यायेन तु युध्यन्वै हन्यादेष सुयोधनम् ॥

bhīmasenas tu dharmeṇa yudhyamāno na jeṣyati । anyāyena tu yudhyan vai hanyād eṣa suyodhanam ॥

मायया निर्जिता देवैरसुरा इति नः श्रुतम् । विरोचनश्च शक्रेण मायया निर्जितः सखे । मायया चाक्षिपत्तेजो वृत्रस्य बलसूदनः ॥

māyayā nirjitā devair asurā iti naḥ śrutam । virocanaś ca śakreṇa māyayā nirjitaḥ sakhe । māyayā cākṣipat tejo vr̥trasya balasūdanaḥ ॥

प्रतिज्ञातं तु भीमेन द्यूतकाले धनंजय । ऊरू भेत्स्यामि ते संख्ये गदयेति सुयोधनम् ॥

pratijñātaṁ tu bhīmena dyūtakāle dhanaṁjaya । ūrū bhetsyāmi te saṁkhye gadayeti suyodhanam ॥

सोऽयं प्रतिज्ञां तां चापि पारयित्वारिकर्शनः । मायाविनं च राजानं माययैव निकृन्ततु ॥

so ’yaṁ pratijñāṁ tāṁ cāpi pārayitvārikarśanaḥ । māyāvinaṁ ca rājānaṁ māyayaiva nikr̥ntatu ॥

यद्येष बलमास्थाय न्यायेन प्रहरिष्यति । विषमस्थस्ततो राजा भविष्यति युधिष्ठिरः ॥

yady eṣa balam āsthāya nyāyena prahariṣyati । viṣamasthas tato rājā bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ ॥

पुनरेव च वक्ष्यामि पाण्डवेदं निबोध मे । धर्मराजापराधेन भयं नः पुनरागतम् ॥

punar eva ca vakṣyāmi pāṇḍavedaṁ nibodha me । dharmarājāparādhena bhayaṁ naḥ punar āgatam ॥

कृत्वा हि सुमहत्कर्म हत्वा भीष्ममुखान्कुरून् । जयः प्राप्तो यशश्चाग्र्यं वैरं च प्रतियातितम् । तदेवं विजयः प्राप्तः पुनः संशयितः कृतः ॥

kr̥tvā hi sumahat karma hatvā bhīṣmamukhān kurūn । jayaḥ prāpto yaśaś cāgryaṁ vairaṁ ca pratiyātitam । tad evaṁ vijayaḥ prāptaḥ punaḥ saṁśayitaḥ kr̥taḥ ॥

अबुद्धिरेषा महती धर्मराजस्य पाण्डव । यदेकविजये युद्धं पणितं कृतमीदृशम् । सुयोधनः कृती वीर एकायनगतस्तथा ॥

abuddhir eṣā mahatī dharmarājasya pāṇḍava । yad ekavijaye yuddhaṁ paṇitaṁ kr̥tam īdr̥śam । suyodhanaḥ kr̥tī vīra ekāyanagatas tathā ॥

अपि चोशनसा गीतः श्रूयतेऽयं पुरातनः । श्लोकस्तत्त्वार्थसहितस्तन्मे निगदतः शृणु ॥

api cośanasā gītaḥ śrūyate ’yaṁ purātanaḥ । ślokas tattvārthasahitas tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैषिणाम् । भेतव्यमरिशेषाणामेकायनगता हि ते ॥

punar āvartamānānāṁ bhagnānāṁ jīvitaiṣiṇām । bhetavyam ariśeṣāṇām ekāyanagatā hi te ॥

सुयोधनमिमं भग्नं हतसैन्यं ह्रदं गतम् । पराजितं वनप्रेप्सुं निराशं राज्यलम्भने ॥

suyodhanam imaṁ bhagnaṁ hatasainyaṁ hradaṁ gatam । parājitaṁ vanaprepsuṁ nirāśaṁ rājyalambhane ॥

को न्वेष संयुगे प्राज्ञः पुनर्द्वंद्वे समाह्वयेत् । अपि वो निर्जितं राज्यं न हरेत सुयोधनः ॥

ko nv eṣa saṁyuge prājñaḥ punar dvaṁdve samāhvayet । api vo nirjitaṁ rājyaṁ na hareta suyodhanaḥ ॥

यस्त्रयोदशवर्षाणि गदया कृतनिश्रमः । चरत्यूर्ध्वं च तिर्यक्च भीमसेनजिघांसया ॥

yas trayodaśavarṣāṇi gadayā kr̥taniśramaḥ । caraty ūrdhvaṁ ca tiryak ca bhīmasenajighāṁsayā ॥

एवं चेन्न महाबाहुरन्यायेन हनिष्यति । एष वः कौरवो राजा धार्तराष्ट्रो भविष्यति ॥

evaṁ cen na mahābāhur anyāyena haniṣyati । eṣa vaḥ kauravo rājā dhārtarāṣṭro bhaviṣyati ॥

धनंजयस्तु श्रुत्वैतत्केशवस्य महात्मनः । प्रेक्षतो भीमसेनस्य हस्तेनोरुमताडयत् ॥

dhanaṁjayas tu śrutvaitat keśavasya mahātmanaḥ । prekṣato bhīmasenasya hastenorum atāḍayat ॥

गृह्य संज्ञां ततो भीमो गदया व्यचरद्रणे । मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च ॥

gr̥hya saṁjñāṁ tato bhīmo gadayā vyacarad raṇe । maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca ॥

दक्षिणं मण्डलं सव्यं गोमूत्रकमथापि च । व्यचरत्पाण्डवो राजन्नरिं संमोहयन्निव ॥

dakṣiṇaṁ maṇḍalaṁ savyaṁ gomūtrakam athāpi ca । vyacarat pāṇḍavo rājann ariṁ saṁmohayann iva ॥

तथैव तव पुत्रोऽपि गदामार्गविशारदः । व्यचरल्लघु चित्रं च भीमसेनजिघांसया ॥

tathaiva tava putro ’pi gadāmārgaviśāradaḥ । vyacaral laghu citraṁ ca bhīmasenajighāṁsayā ॥

आधुन्वन्तौ गदे घोरे चन्दनागरुरूषिते । वैरस्यान्तं परीप्सन्तौ रणे क्रुद्धाविवान्तकौ ॥

ādhunvantau gade ghore candanāgarurūṣite । vairasyāntaṁ parīpsantau raṇe kruddhāv ivāntakau ॥

अन्योन्यं तौ जिघांसन्तौ प्रवीरौ पुरुषर्षभौ । युयुधाते गरुत्मन्तौ यथा नागामिषैषिणौ ॥

anyonyaṁ tau jighāṁsantau pravīrau puruṣarṣabhau । yuyudhāte garutmantau yathā nāgāmiṣaiṣiṇau ॥

मण्डलानि विचित्राणि चरतोर्नृपभीमयोः । गदासंपातजास्तत्र प्रजज्ञुः पावकार्चिषः ॥

maṇḍalāni vicitrāṇi carator nr̥pabhīmayoḥ । gadāsaṁpātajās tatra prajajñuḥ pāvakārciṣaḥ ॥

समं प्रहरतोस्तत्र शूरयोर्बलिनोर्मृधे । क्षुब्धयोर्वायुना राजन्द्वयोरिव समुद्रयोः ॥

samaṁ praharatos tatra śūrayor balinor mr̥dhe । kṣubdhayor vāyunā rājan dvayor iva samudrayoḥ ॥

तयोः प्रहरतोस्तुल्यं मत्तकुञ्जरयोरिव । गदानिर्घातसंह्रादः प्रहाराणामजायत ॥

tayoḥ praharatos tulyaṁ mattakuñjarayor iva । gadānirghātasaṁhrādaḥ prahārāṇām ajāyata ॥

तस्मिंस्तदा संप्रहारे दारुणे संकुले भृशम् । उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ ॥

tasmiṁs tadā saṁprahāre dāruṇe saṁkule bhr̥śam । ubhāv api pariśrāntau yudhyamānāv ariṁdamau ॥

तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनरेव परंतपौ । अभ्यहारयतां क्रुद्धौ प्रगृह्य महती गदे ॥

tau muhūrtaṁ samāśvasya punar eva paraṁtapau । abhyahārayatāṁ kruddhau pragr̥hya mahatī gade ॥

तयोः समभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतम् । गदानिपातै राजेन्द्र तक्षतोर्वै परस्परम् ॥

tayoḥ samabhavad yuddhaṁ ghorarūpam asaṁvr̥tam । gadānipātai rājendra takṣator vai parasparam ॥

व्यायामप्रद्रुतौ तौ तु वृषभाक्षौ तरस्विनौ । अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ पङ्कस्थौ महिषाविव ॥

vyāyāmapradrutau tau tu vr̥ṣabhākṣau tarasvinau । anyonyaṁ jaghnatur vīrau paṅkasthau mahiṣāv iva ॥

जर्जरीकृतसर्वाङ्गौ रुधिरेणाभिसंप्लुतौ । ददृशाते हिमवति पुष्पिताविव किंशुकौ ॥

jarjarīkr̥tasarvāṅgau rudhireṇābhisaṁplutau । dadr̥śāte himavati puṣpitāv iva kiṁśukau ॥

दुर्योधनेन पार्थस्तु विवरे संप्रदर्शिते । ईषदुत्स्मयमानस्तु सहसा प्रससार ह ॥

duryodhanena pārthas tu vivare saṁpradarśite । īṣad utsmayamānas tu sahasā prasasāra ha ॥

तमभ्याशगतं प्राज्ञो रणे प्रेक्ष्य वृकोदरः । अवाक्षिपद्गदां तस्मै वेगेन महता बली ॥

tam abhyāśagataṁ prājño raṇe prekṣya vr̥kodaraḥ । avākṣipad gadāṁ tasmai vegena mahatā balī ॥

अवक्षेपं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशां पते । अपासर्पत्ततः स्थानात्सा मोघा न्यपतद्भुवि ॥

avakṣepaṁ tu taṁ dr̥ṣṭvā putras tava viśāṁ pate । apāsarpat tataḥ sthānāt sā moghā nyapatad bhuvi ॥

मोक्षयित्वा प्रहारं तं सुतस्तव स संभ्रमात् । भीमसेनं च गदया प्राहरत्कुरुसत्तमः ॥

mokṣayitvā prahāraṁ taṁ sutas tava sa saṁbhramāt । bhīmasenaṁ ca gadayā prāharat kurusattamaḥ ॥

तस्य विष्यन्दमानेन रुधिरेणामितौजसः । प्रहारगुरुपाताच्च मूर्छेव समजायत ॥

tasya viṣyandamānena rudhireṇāmitaujasaḥ । prahāragurupātāc ca mūrcheva samajāyata ॥

दुर्योधनस्तं च वेद पीडितं पाण्डवं रणे । धारयामास भीमोऽपि शरीरमतिपीडितम् ॥

duryodhanas taṁ ca veda pīḍitaṁ pāṇḍavaṁ raṇe । dhārayām āsa bhīmo ’pi śarīram atipīḍitam ॥

अमन्यत स्थितं ह्येनं प्रहरिष्यन्तमाहवे । अतो न प्राहरत्तस्मै पुनरेव तवात्मजः ॥

amanyata sthitaṁ hy enaṁ prahariṣyantam āhave । ato na prāharat tasmai punar eva tavātmajaḥ ॥

ततो मुहूर्तमाश्वस्य दुर्योधनमवस्थितम् । वेगेनाभ्यद्रवद्राजन्भीमसेनः प्रतापवान् ॥

tato muhūrtam āśvasya duryodhanam avasthitam । vegenābhyadravad rājan bhīmasenaḥ pratāpavān ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संरब्धममितौजसम् । मोघमस्य प्रहारं तं चिकीर्षुर्भरतर्षभ ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya saṁrabdham amitaujasam । mogham asya prahāraṁ taṁ cikīrṣur bharatarṣabha ॥

अवस्थाने मतिं कृत्वा पुत्रस्तव महामनाः । इयेषोत्पतितुं राजंश्छलयिष्यन्वृकोदरम् ॥

avasthāne matiṁ kr̥tvā putras tava mahāmanāḥ । iyeṣotpatituṁ rājaṁś chalayiṣyan vr̥kodaram ॥

अबुध्यद्भीमसेनस्तद्राज्ञस्तस्य चिकीर्षितम् । अथास्य समभिद्रुत्य समुत्क्रम्य च सिंहवत् ॥

abudhyad bhīmasenas tad rājñas tasya cikīrṣitam । athāsya samabhidrutya samutkramya ca siṁhavat ॥

सृत्या वञ्चयतो राजन्पुनरेवोत्पतिष्यतः । ऊरुभ्यां प्राहिणोद्राजन्गदां वेगेन पाण्डवः ॥

sr̥tyā vañcayato rājan punar evotpatiṣyataḥ । ūrubhyāṁ prāhiṇod rājan gadāṁ vegena pāṇḍavaḥ ॥

सा वज्रनिष्पेषसमा प्रहिता भीमकर्मणा । ऊरू दुर्योधनस्याथ बभञ्ज प्रियदर्शनौ ॥

sā vajraniṣpeṣasamā prahitā bhīmakarmaṇā । ūrū duryodhanasyātha babhañja priyadarśanau ॥

स पपात नरव्याघ्रो वसुधामनुनादयन् । भग्नोरुर्भीमसेनेन पुत्रस्तव महीपते ॥

sa papāta naravyāghro vasudhām anunādayan । bhagnorur bhīmasenena putras tava mahīpate ॥

ववुर्वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च । चचाल पृथिवी चापि सवृक्षक्षुपपर्वता ॥

vavur vātāḥ sanirghātāḥ pāṁsuvarṣaṁ papāta ca । cacāla pr̥thivī cāpi savr̥kṣakṣupaparvatā ॥

तस्मिन्निपतिते वीरे पत्यौ सर्वमहीक्षिताम् । महास्वना पुनर्दीप्ता सनिर्घाता भयंकरी । पपात चोल्का महती पतिते पृथिवीपतौ ॥

tasmin nipatite vīre patyau sarvamahīkṣitām । mahāsvanā punar dīptā sanirghātā bhayaṁkarī । papāta colkā mahatī patite pr̥thivīpatau ॥

तथा शोणितवर्षं च पांसुवर्षं च भारत । ववर्ष मघवांस्तत्र तव पुत्रे निपातिते ॥

tathā śoṇitavarṣaṁ ca pāṁsuvarṣaṁ ca bhārata । vavarṣa maghavāṁs tatra tava putre nipātite ॥

यक्षाणां राक्षसानां च पिशाचानां तथैव च । अन्तरिक्षे महानादः श्रूयते भरतर्षभ ॥

yakṣāṇāṁ rākṣasānāṁ ca piśācānāṁ tathaiva ca । antarikṣe mahānādaḥ śrūyate bharatarṣabha ॥

तेन शब्देन घोरेण मृगाणामथ पक्षिणाम् । जज्ञे घोरतमः शब्दो बहूनां सर्वतोदिशम् ॥

tena śabdena ghoreṇa mr̥gāṇām atha pakṣiṇām । jajñe ghoratamaḥ śabdo bahūnāṁ sarvatodiśam ॥

ये तत्र वाजिनः शेषा गजाश्च मनुजैः सह । मुमुचुस्ते महानादं तव पुत्रे निपातिते ॥

ye tatra vājinaḥ śeṣā gajāś ca manujaiḥ saha । mumucus te mahānādaṁ tava putre nipātite ॥

भेरीशङ्खमृदङ्गानामभवच्च स्वनो महान् । अन्तर्भूमिगतश्चैव तव पुत्रे निपातिते ॥

bherīśaṅkhamr̥daṅgānām abhavac ca svano mahān । antarbhūmigataś caiva tava putre nipātite ॥

बहुपादैर्बहुभुजैः कबन्धैर्घोरदर्शनैः । नृत्यद्भिर्भयदैर्व्याप्ता दिशस्तत्राभवन्नृप ॥

bahupādair bahubhujaiḥ kabandhair ghoradarśanaiḥ । nr̥tyadbhir bhayadair vyāptā diśas tatrābhavan nr̥pa ॥

ध्वजवन्तोऽस्त्रवन्तश्च शस्त्रवन्तस्तथैव च । प्राकम्पन्त ततो राजंस्तव पुत्रे निपातिते ॥

dhvajavanto ’stravantaś ca śastravantas tathaiva ca । prākampanta tato rājaṁs tava putre nipātite ॥

ह्रदाः कूपाश्च रुधिरमुद्वेमुर्नृपसत्तम । नद्यश्च सुमहावेगाः प्रतिस्रोतोवहाभवन् ॥

hradāḥ kūpāś ca rudhiram udvemur nr̥pasattama । nadyaś ca sumahāvegāḥ pratisrotovahābhavan ॥

पुल्लिङ्गा इव नार्यस्तु स्त्रीलिङ्गाः पुरुषाभवन् । दुर्योधने तदा राजन्पतिते तनये तव ॥

pulliṅgā iva nāryas tu strīliṅgāḥ puruṣābhavan । duryodhane tadā rājan patite tanaye tava ॥

दृष्ट्वा तानद्भुतोत्पातान्पाञ्चालाः पाण्डवैः सह । आविग्नमनसः सर्वे बभूवुर्भरतर्षभ ॥

dr̥ṣṭvā tān adbhutotpātān pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha । āvignamanasaḥ sarve babhūvur bharatarṣabha ॥

ययुर्देवा यथाकामं गन्धर्वाप्सरसस्तथा । कथयन्तोऽद्भुतं युद्धं सुतयोस्तव भारत ॥

yayur devā yathākāmaṁ gandharvāpsarasas tathā । kathayanto ’dbhutaṁ yuddhaṁ sutayos tava bhārata ॥

तथैव सिद्धा राजेन्द्र तथा वातिकचारणाः । नरसिंहौ प्रशंसन्तौ विप्रजग्मुर्यथागतम् ॥

tathaiva siddhā rājendra tathā vātikacāraṇāḥ । narasiṁhau praśaṁsantau viprajagmur yathāgatam ॥