Adhyāya 56

संजय उवाच । ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भीमसेनं तथागतम् । प्रत्युद्ययावदीनात्मा वेगेन महता नदन् ॥

saṁjaya uvāca । tato duryodhano dr̥ṣṭvā bhīmasenaṁ tathāgatam । pratyudyayāv adīnātmā vegena mahatā nadan ॥

समापेततुरानद्य शृङ्गिणौ वृषभाविव । महानिर्घातघोषश्च संप्रहारस्तयोरभूत् ॥

samāpetatur ānadya śr̥ṅgiṇau vr̥ṣabhāv iva । mahānirghātaghoṣaś ca saṁprahāras tayor abhūt ॥

अभवच्च तयोर्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । जिगीषतोर्युधान्योन्यमिन्द्रप्रह्रादयोरिव ॥

abhavac ca tayor yuddhaṁ tumulaṁ romaharṣaṇam । jigīṣator yudhānyonyam indraprahrādayor iva ॥

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ गदाहस्तौ मनस्विनौ । ददृशाते महात्मानौ पुष्पिताविव किंशुकौ ॥

rudhirokṣitasarvāṅgau gadāhastau manasvinau । dadr̥śāte mahātmānau puṣpitāv iva kiṁśukau ॥

तथा तस्मिन्महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे । खद्योतसंघैरिव खं दर्शनीयं व्यरोचत ॥

tathā tasmin mahāyuddhe vartamāne sudāruṇe । khadyotasaṁghair iva khaṁ darśanīyaṁ vyarocata ॥

तथा तस्मिन्वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम् । उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ ॥

tathā tasmin vartamāne saṁkule tumule bhr̥śam । ubhāv api pariśrāntau yudhyamānāv ariṁdamau ॥

तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनरेव परंतपौ । अभ्यहारयतां तत्र संप्रगृह्य गदे शुभे ॥

tau muhūrtaṁ samāśvasya punar eva paraṁtapau । abhyahārayatāṁ tatra saṁpragr̥hya gade śubhe ॥

तौ तु दृष्ट्वा महावीर्यौ समाश्वस्तौ नरर्षभौ । बलिनौ वारणौ यद्वद्वाशितार्थे मदोत्कटौ ॥

tau tu dr̥ṣṭvā mahāvīryau samāśvastau nararṣabhau । balinau vāraṇau yadvad vāśitārthe madotkaṭau ॥

अपारवीर्यौ संप्रेक्ष्य प्रगृहीतगदावुभौ । विस्मयं परमं जग्मुर्देवगन्धर्वदानवाः ॥

apāravīryau saṁprekṣya pragr̥hītagadāv ubhau । vismayaṁ paramaṁ jagmur devagandharvadānavāḥ ॥

प्रगृहीतगदौ दृष्ट्वा दुर्योधनवृकोदरौ । संशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत ॥

pragr̥hītagadau dr̥ṣṭvā duryodhanavr̥kodarau । saṁśayaḥ sarvabhūtānāṁ vijaye samapadyata ॥

समागम्य ततो भूयो भ्रातरौ बलिनां वरौ । अन्योन्यस्यान्तरप्रेप्सू प्रचक्रातेऽन्तरं प्रति ॥

samāgamya tato bhūyo bhrātarau balināṁ varau । anyonyasyāntaraprepsū pracakrāte ’ntaraṁ prati ॥

यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिमिवोद्यताम् । ददृशुः प्रेक्षका राजन्रौद्रीं विशसनीं गदाम् ॥

yamadaṇḍopamāṁ gurvīm indrāśanim ivodyatām । dadr̥śuḥ prekṣakā rājan raudrīṁ viśasanīṁ gadām ॥

आविध्यतो गदां तस्य भीमसेनस्य संयुगे । शब्दः सुतुमुलो घोरो मुहूर्तं समपद्यत ॥

āvidhyato gadāṁ tasya bhīmasenasya saṁyuge । śabdaḥ sutumulo ghoro muhūrtaṁ samapadyata ॥

आविध्यन्तमभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रोऽथ पाण्डवम् । गदामलघुवेगां तां विस्मितः संबभूव ह ॥

āvidhyantam abhiprekṣya dhārtarāṣṭro ’tha pāṇḍavam । gadām alaghuvegāṁ tāṁ vismitaḥ saṁbabhūva ha ॥

चरंश्च विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भारत । अशोभत तदा वीरो भूय एव वृकोदरः ॥

caraṁś ca vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhārata । aśobhata tadā vīro bhūya eva vr̥kodaraḥ ॥

तौ परस्परमासाद्य यत्तावन्योन्यरक्षणे । मार्जाराविव भक्षार्थे ततक्षाते मुहुर्मुहुः ॥

tau parasparam āsādya yat tāv anyonyarakṣaṇe । mārjārāv iva bhakṣārthe tatakṣāte muhur muhuḥ ॥

अचरद्भीमसेनस्तु मार्गान्बहुविधांस्तथा । मण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च ॥

acarad bhīmasenas tu mārgān bahuvidhāṁs tathā । maṇḍalāni vicitrāṇi sthānāni vividhāni ca ॥

गोमूत्रिकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च । परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम् ॥

gomūtrikāṇi citrāṇi gatapratyāgatāni ca । parimokṣaṁ prahārāṇāṁ varjanaṁ paridhāvanam ॥

अभिद्रवणमाक्षेपमवस्थानं सविग्रहम् । परावर्तनसंवर्तमवप्लुतमथाप्लुतम् । उपन्यस्तमपन्यस्तं गदायुद्धविशारदौ ॥

abhidravaṇam ākṣepam avasthānaṁ savigraham । parāvartanasaṁvartam avaplutam athāplutam । upanyastam apanyastaṁ gadāyuddhaviśāradau ॥

एवं तौ विचरन्तौ तु न्यघ्नतां वै परस्परम् । वञ्चयन्तौ पुनश्चैव चेरतुः कुरुसत्तमौ ॥

evaṁ tau vicarantau tu nyaghnatāṁ vai parasparam । vañcayantau punaś caiva ceratuḥ kurusattamau ॥

विक्रीडन्तौ सुबलिनौ मण्डलानि प्रचेरतुः । गदाहस्तौ ततस्तौ तु मण्डलावस्थितौ बली ॥

vikrīḍantau subalinau maṇḍalāni praceratuḥ । gadāhastau tatas tau tu maṇḍalāvasthitau balī ॥

दक्षिणं मण्डलं राजन्धार्तराष्ट्रोऽभ्यवर्तत । सव्यं तु मण्डलं तत्र भीमसेनोऽभ्यवर्तत ॥

dakṣiṇaṁ maṇḍalaṁ rājan dhārtarāṣṭro ’bhyavartata । savyaṁ tu maṇḍalaṁ tatra bhīmaseno ’bhyavartata ॥

तथा तु चरतस्तस्य भीमस्य रणमूर्धनि । दुर्योधनो महाराज पार्श्वदेशेऽभ्यताडयत् ॥

tathā tu caratas tasya bhīmasya raṇamūrdhani । duryodhano mahārāja pārśvadeśe ’bhyatāḍayat ॥

आहतस्तु तदा भीमस्तव पुत्रेण भारत । आविध्यत गदां गुर्वीं प्रहारं तमचिन्तयन् ॥

āhatas tu tadā bhīmas tava putreṇa bhārata । āvidhyata gadāṁ gurvīṁ prahāraṁ tam acintayan ॥

इन्द्राशनिसमां घोरां यमदण्डमिवोद्यताम् । ददृशुस्ते महाराज भीमसेनस्य तां गदाम् ॥

indrāśanisamāṁ ghorāṁ yamadaṇḍam ivodyatām । dadr̥śus te mahārāja bhīmasenasya tāṁ gadām ॥

आविध्यन्तं गदां दृष्ट्वा भीमसेनं तवात्मजः । समुद्यम्य गदां घोरां प्रत्यविध्यदरिंदमः ॥

āvidhyantaṁ gadāṁ dr̥ṣṭvā bhīmasenaṁ tavātmajaḥ । samudyamya gadāṁ ghorāṁ pratyavidhyad ariṁdamaḥ ॥

गदामारुतवेगेन तव पुत्रस्य भारत । शब्द आसीत्सुतुमुलस्तेजश्च समजायत ॥

gadāmārutavegena tava putrasya bhārata । śabda āsīt sutumulas tejaś ca samajāyata ॥

स चरन्विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भागशः । समशोभत तेजस्वी भूयो भीमात्सुयोधनः ॥

sa caran vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhāgaśaḥ । samaśobhata tejasvī bhūyo bhīmāt suyodhanaḥ ॥

आविद्धा सर्ववेगेन भीमेन महती गदा । सधूमं सार्चिषं चाग्निं मुमोचोग्रा महास्वना ॥

āviddhā sarvavegena bhīmena mahatī gadā । sadhūmaṁ sārciṣaṁ cāgniṁ mumocogrā mahāsvanā ॥

आधूतां भीमसेनेन गदां दृष्ट्वा सुयोधनः । अद्रिसारमयीं गुर्वीमाविध्यन्बह्वशोभत ॥

ādhūtāṁ bhīmasenena gadāṁ dr̥ṣṭvā suyodhanaḥ । adrisāramayīṁ gurvīm āvidhyan bahv aśobhata ॥

गदामारुतवेगं हि दृष्ट्वा तस्य महात्मनः । भयं विवेश पाण्डून्वै सर्वानेव ससोमकान् ॥

gadāmārutavegaṁ hi dr̥ṣṭvā tasya mahātmanaḥ । bhayaṁ viveśa pāṇḍūn vai sarvān eva sasomakān ॥

तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समन्ततः । गदाभ्यां सहसान्योन्यमाजघ्नतुररिंदमौ ॥

tau darśayantau samare yuddhakrīḍāṁ samantataḥ । gadābhyāṁ sahasānyonyam ājaghnatur ariṁdamau ॥

तौ परस्परमासाद्य दंष्ट्राभ्यां द्विरदौ यथा । अशोभेतां महाराज शोणितेन परिप्लुतौ ॥

tau parasparam āsādya daṁṣṭrābhyāṁ dviradau yathā । aśobhetāṁ mahārāja śoṇitena pariplutau ॥

एवं तदभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतम् । परिवृत्तेऽहनि क्रूरं वृत्रवासवयोरिव ॥

evaṁ tad abhavad yuddhaṁ ghorarūpam asaṁvr̥tam । parivr̥tte ’hani krūraṁ vr̥travāsavayor iva ॥

दृष्ट्वा व्यवस्थितं भीमं तव पुत्रो महाबलः । चरंश्चित्रतरान्मार्गान्कौन्तेयमभिदुद्रुवे ॥

dr̥ṣṭvā vyavasthitaṁ bhīmaṁ tava putro mahābalaḥ । caraṁś citratarān mārgān kaunteyam abhidudruve ॥

तस्य भीमो महावेगां जाम्बूनदपरिष्कृताम् । अभिक्रुद्धस्य क्रुद्धस्तु ताडयामास तां गदाम् ॥

tasya bhīmo mahāvegāṁ jāmbūnadapariṣkr̥tām । abhikruddhasya kruddhas tu tāḍayām āsa tāṁ gadām ॥

सविस्फुलिङ्गो निर्ह्रादस्तयोस्तत्राभिघातजः । प्रादुरासीन्महाराज सृष्टयोर्वज्रयोरिव ॥

savisphuliṅgo nirhrādas tayos tatrābhighātajaḥ । prādurāsīn mahārāja sr̥ṣṭayor vajrayor iva ॥

वेगवत्या तया तत्र भीमसेनप्रमुक्तया । निपतन्त्या महाराज पृथिवी समकम्पत ॥

vegavatyā tayā tatra bhīmasenapramuktayā । nipatantyā mahārāja pr̥thivī samakampata ॥

तां नामृष्यत कौरव्यो गदां प्रतिहतां रणे । मत्तो द्विप इव क्रुद्धः प्रतिकुञ्जरदर्शनात् ॥

tāṁ nāmr̥ṣyata kauravyo gadāṁ pratihatāṁ raṇe । matto dvipa iva kruddhaḥ pratikuñjaradarśanāt ॥

स सव्यं मण्डलं राजन्नुद्भ्राम्य कृतनिश्चयः । आजघ्ने मूर्ध्नि कौन्तेयं गदया भीमवेगया ॥

sa savyaṁ maṇḍalaṁ rājann udbhrāmya kr̥taniścayaḥ । ājaghne mūrdhni kaunteyaṁ gadayā bhīmavegayā ॥

तया त्वभिहतो भीमः पुत्रेण तव पाण्डवः । नाकम्पत महाराज तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tayā tv abhihato bhīmaḥ putreṇa tava pāṇḍavaḥ । nākampata mahārāja tad adbhutam ivābhavat ॥

आश्चर्यं चापि तद्राजन्सर्वसैन्यान्यपूजयन् । यद्गदाभिहतो भीमो नाकम्पत पदात्पदम् ॥

āścaryaṁ cāpi tad rājan sarvasainyāny apūjayan । yad gadābhihato bhīmo nākampata padāt padam ॥

ततो गुरुतरां दीप्तां गदां हेमपरिष्कृताम् । दुर्योधनाय व्यसृजद्भीमो भीमपराक्रमः ॥

tato gurutarāṁ dīptāṁ gadāṁ hemapariṣkr̥tām । duryodhanāya vyasr̥jad bhīmo bhīmaparākramaḥ ॥

तं प्रहारमसंभ्रान्तो लाघवेन महाबलः । मोघं दुर्योधनश्चक्रे तत्राभूद्विस्मयो महान् ॥

taṁ prahāram asaṁbhrānto lāghavena mahābalaḥ । moghaṁ duryodhanaś cakre tatrābhūd vismayo mahān ॥

सा तु मोघा गदा राजन्पतन्ती भीमचोदिता । चालयामास पृथिवीं महानिर्घातनिस्वना ॥

sā tu moghā gadā rājan patantī bhīmacoditā । cālayām āsa pr̥thivīṁ mahānirghātanisvanā ॥

आस्थाय कौशिकान्मार्गानुत्पतन्स पुनः पुनः । गदानिपातं प्रज्ञाय भीमसेनमवञ्चयत् ॥

āsthāya kauśikān mārgān utpatan sa punaḥ punaḥ । gadānipātaṁ prajñāya bhīmasenam avañcayat ॥

वञ्चयित्वा तथा भीमं गदया कुरुसत्तमः । ताडयामास संक्रुद्धो वक्षोदेशे महाबलः ॥

vañcayitvā tathā bhīmaṁ gadayā kurusattamaḥ । tāḍayām āsa saṁkruddho vakṣodeśe mahābalaḥ ॥

गदयाभिहतो भीमो मुह्यमानो महारणे । नाभ्यमन्यत कर्तव्यं पुत्रेणाभ्याहतस्तव ॥

gadayābhihato bhīmo muhyamāno mahāraṇe । nābhyamanyata kartavyaṁ putreṇābhyāhatas tava ॥

तस्मिंस्तथा वर्तमाने राजन्सोमकपाण्डवाः । भृशोपहतसंकल्पा नहृष्टमनसोऽभवन् ॥

tasmiṁs tathā vartamāne rājan somakapāṇḍavāḥ । bhr̥śopahatasaṁkalpā nahr̥ṣṭamanaso ’bhavan ॥

स तु तेन प्रहारेण मातङ्ग इव रोषितः । हस्तिवद्धस्तिसंकाशमभिदुद्राव ते सुतम् ॥

sa tu tena prahāreṇa mātaṅga iva roṣitaḥ । hastivad dhastisaṁkāśam abhidudrāva te sutam ॥

ततस्तु रभसो भीमो गदया तनयं तव । अभिदुद्राव वेगेन सिंहो वनगजं यथा ॥

tatas tu rabhaso bhīmo gadayā tanayaṁ tava । abhidudrāva vegena siṁho vanagajaṁ yathā ॥

उपसृत्य तु राजानं गदामोक्षविशारदः । आविध्यत गदां राजन्समुद्दिश्य सुतं तव ॥

upasr̥tya tu rājānaṁ gadāmokṣaviśāradaḥ । āvidhyata gadāṁ rājan samuddiśya sutaṁ tava ॥

अताडयद्भीमसेनः पार्श्वे दुर्योधनं तदा । स विह्वलः प्रहारेण जानुभ्यामगमन्महीम् ॥

atāḍayad bhīmasenaḥ pārśve duryodhanaṁ tadā । sa vihvalaḥ prahāreṇa jānubhyām agaman mahīm ॥

तस्मिंस्तु भरतश्रेष्ठे जानुभ्यामवनीं गते । उदतिष्ठत्ततो नादः सृञ्जयानां जगत्पते ॥

tasmiṁs tu bharataśreṣṭhe jānubhyām avanīṁ gate । udatiṣṭhat tato nādaḥ sr̥ñjayānāṁ jagatpate ॥

तेषां तु निनदं श्रुत्वा सृञ्जयानां नरर्षभः । अमर्षाद्भरतश्रेष्ठ पुत्रस्ते समकुप्यत ॥

teṣāṁ tu ninadaṁ śrutvā sr̥ñjayānāṁ nararṣabhaḥ । amarṣād bharataśreṣṭha putras te samakupyata ॥

उत्थाय तु महाबाहुः क्रुद्धो नाग इव श्वसन् । दिधक्षन्निव नेत्राभ्यां भीमसेनमवैक्षत ॥

utthāya tu mahābāhuḥ kruddho nāga iva śvasan । didhakṣann iva netrābhyāṁ bhīmasenam avaikṣata ॥

ततः स भरतश्रेष्ठो गदापाणिरभिद्रवत् । प्रमथिष्यन्निव शिरो भीमसेनस्य संयुगे ॥

tataḥ sa bharataśreṣṭho gadāpāṇir abhidravat । pramathiṣyann iva śiro bhīmasenasya saṁyuge ॥

स महात्मा महात्मानं भीमं भीमपराक्रमः । अताडयच्छङ्खदेशे स चचालाचलोपमः ॥

sa mahātmā mahātmānaṁ bhīmaṁ bhīmaparākramaḥ । atāḍayac chaṅkhadeśe sa cacālācalopamaḥ ॥

स भूयः शुशुभे पार्थस्ताडितो गदया रणे । उद्भिन्नरुधिरो राजन्प्रभिन्न इव कुञ्जरः ॥

sa bhūyaḥ śuśubhe pārthas tāḍito gadayā raṇe । udbhinnarudhiro rājan prabhinna iva kuñjaraḥ ॥

ततो गदां वीरहणीमयस्मयीं; प्रगृह्य वज्राशनितुल्यनिस्वनाम् । अताडयच्छत्रुममित्रकर्शनो; बलेन विक्रम्य धनंजयाग्रजः ॥

tato gadāṁ vīrahaṇīm ayasmayīṁ; pragr̥hya vajrāśanitulyanisvanām । atāḍayac chatrum amitrakarśano; balena vikramya dhanaṁjayāgrajaḥ ॥

स भीमसेनाभिहतस्तवात्मजः; पपात संकम्पितदेहबन्धनः । सुपुष्पितो मारुतवेगताडितो; महावने साल इवावघूर्णितः ॥

sa bhīmasenābhihatas tavātmajaḥ; papāta saṁkampitadehabandhanaḥ । supuṣpito mārutavegatāḍito; mahāvane sāla ivāvaghūrṇitaḥ ॥

ततः प्रणेदुर्जहृषुश्च पाण्डवाः; समीक्ष्य पुत्रं पतितं क्षितौ तव । ततः सुतस्ते प्रतिलभ्य चेतनां; समुत्पपात द्विरदो यथा ह्रदात् ॥

tataḥ praṇedur jahr̥ṣuś ca pāṇḍavāḥ; samīkṣya putraṁ patitaṁ kṣitau tava । tataḥ sutas te pratilabhya cetanāṁ; samutpapāta dvirado yathā hradāt ॥

स पार्थिवो नित्यममर्षितस्तदा; महारथः शिक्षितवत्परिभ्रमन् । अताडयत्पाण्डवमग्रतः स्थितं; स विह्वलाङ्गो जगतीमुपास्पृशत् ॥

sa pārthivo nityam amarṣitas tadā; mahārathaḥ śikṣitavat paribhraman । atāḍayat pāṇḍavam agrataḥ sthitaṁ; sa vihvalāṅgo jagatīm upāspr̥śat ॥

स सिंहनादान्विननाद कौरवो; निपात्य भूमौ युधि भीममोजसा । बिभेद चैवाशनितुल्यतेजसा; गदानिपातेन शरीररक्षणम् ॥

sa siṁhanādān vinanāda kauravo; nipātya bhūmau yudhi bhīmam ojasā । bibheda caivāśanitulyatejasā; gadānipātena śarīrarakṣaṇam ॥

ततोऽन्तरिक्षे निनदो महानभू;द्दिवौकसामप्सरसां च नेदुषाम् । पपात चोच्चैरमरप्रवेरितं; विचित्रपुष्पोत्करवर्षमुत्तमम् ॥

tato ’ntarikṣe ninado mahān abhūd; divaukasām apsarasāṁ ca neduṣām । papāta coccair amarapraveritaṁ; vicitrapuṣpotkaravarṣam uttamam ॥

ततः परानाविशदुत्तमं भयं; समीक्ष्य भूमौ पतितं नरोत्तमम् । अहीयमानं च बलेन कौरवं; निशम्य भेदं च दृढस्य वर्मणः ॥

tataḥ parān āviśad uttamaṁ bhayaṁ; samīkṣya bhūmau patitaṁ narottamam । ahīyamānaṁ ca balena kauravaṁ; niśamya bhedaṁ ca dr̥ḍhasya varmaṇaḥ ॥

ततो मुहूर्तादुपलभ्य चेतनां; प्रमृज्य वक्त्रं रुधिरार्द्रमात्मनः । धृतिं समालम्ब्य विवृत्तलोचनो; बलेन संस्तभ्य वृकोदरः स्थितः ॥

tato muhūrtād upalabhya cetanāṁ; pramr̥jya vaktraṁ rudhirārdram ātmanaḥ । dhr̥tiṁ samālambya vivr̥ttalocano; balena saṁstabhya vr̥kodaraḥ sthitaḥ ॥