Adhyāya 55

वैशंपायन उवाच । ततो वाग्युद्धमभवत्तुमुलं जनमेजय । यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato vāgyuddham abhavat tumulaṁ janamejaya । yatra duḥkhānvito rājā dhr̥tarāṣṭro ’bravīd idam ॥

धिगस्तु खलु मानुष्यं यस्य निष्ठेयमीदृशी । एकादशचमूभर्ता यत्र पुत्रो ममाभिभूः ॥

dhig astu khalu mānuṣyaṁ yasya niṣṭheyam īdr̥śī । ekādaśacamūbhartā yatra putro mamābhibhūḥ ॥

आज्ञाप्य सर्वान्नृपतीन्भुक्त्वा चेमां वसुंधराम् । गदामादाय वेगेन पदातिः प्रस्थितो रणम् ॥

ājñāpya sarvān nr̥patīn bhuktvā cemāṁ vasuṁdharām । gadām ādāya vegena padātiḥ prasthito raṇam ॥

भूत्वा हि जगतो नाथो ह्यनाथ इव मे सुतः । गदामुद्यम्य यो याति किमन्यद्भागधेयतः ॥

bhūtvā hi jagato nātho hy anātha iva me sutaḥ । gadām udyamya yo yāti kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

अहो दुःखं महत्प्राप्तं पुत्रेण मम संजय । एवमुक्त्वा स दुःखार्तो विरराम जनाधिपः ॥

aho duḥkhaṁ mahat prāptaṁ putreṇa mama saṁjaya । evam uktvā sa duḥkhārto virarāma janādhipaḥ ॥

संजय उवाच । स मेघनिनदो हर्षाद्विनदन्निव गोवृषः । आजुहाव ततः पार्थं युद्धाय युधि वीर्यवान् ॥

saṁjaya uvāca । sa meghaninado harṣād vinadann iva govr̥ṣaḥ । ājuhāva tataḥ pārthaṁ yuddhāya yudhi vīryavān ॥

भीममाह्वयमाने तु कुरुराजे महात्मनि । प्रादुरासन्सुघोराणि रूपाणि विविधान्युत ॥

bhīmam āhvayamāne tu kururāje mahātmani । prādurāsan sughorāṇi rūpāṇi vividhāny uta ॥

ववुर्वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च । बभूवुश्च दिशः सर्वास्तिमिरेण समावृताः ॥

vavur vātāḥ sanirghātāḥ pāṁsuvarṣaṁ papāta ca । babhūvuś ca diśaḥ sarvās timireṇa samāvr̥tāḥ ॥

महास्वनाः सनिर्घातास्तुमुला रोमहर्षणाः । पेतुस्तथोल्काः शतशः स्फोटयन्त्यो नभस्तलम् ॥

mahāsvanāḥ sanirghātās tumulā romaharṣaṇāḥ । petus tatholkāḥ śataśaḥ sphoṭayantyo nabhastalam ॥

राहुश्चाग्रसदादित्यमपर्वणि विशां पते । चकम्पे च महाकम्पं पृथिवी सवनद्रुमा ॥

rāhuś cāgrasad ādityam aparvaṇi viśāṁ pate । cakampe ca mahākampaṁ pr̥thivī savanadrumā ॥

रूक्षाश्च वाताः प्रववुर्नीचैः शर्करवर्षिणः । गिरीणां शिखराण्येव न्यपतन्त महीतले ॥

rūkṣāś ca vātāḥ pravavur nīcaiḥ śarkaravarṣiṇaḥ । girīṇāṁ śikharāṇy eva nyapatanta mahītale ॥

मृगा बहुविधाकाराः संपतन्ति दिशो दश । दीप्ताः शिवाश्चाप्यनदन्घोररूपाः सुदारुणाः ॥

mr̥gā bahuvidhākārāḥ saṁpatanti diśo daśa । dīptāḥ śivāś cāpy anadan ghorarūpāḥ sudāruṇāḥ ॥

निर्घाताश्च महाघोरा बभूवू रोमहर्षणाः । दीप्तायां दिशि राजेन्द्र मृगाश्चाशुभवादिनः ॥

nirghātāś ca mahāghorā babhūvū romaharṣaṇāḥ । dīptāyāṁ diśi rājendra mr̥gāś cāśubhavādinaḥ ॥

उदपानगताश्चापो व्यवर्धन्त समन्ततः । अशरीरा महानादाः श्रूयन्ते स्म तदा नृप ॥

udapānagatāś cāpo vyavardhanta samantataḥ । aśarīrā mahānādāḥ śrūyante sma tadā nr̥pa ॥

एवमादीनि दृष्ट्वाथ निमित्तानि वृकोदरः । उवाच भ्रातरं ज्येष्ठं धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥

evamādīni dr̥ṣṭvātha nimittāni vr̥kodaraḥ । uvāca bhrātaraṁ jyeṣṭhaṁ dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram ॥

नैष शक्तो रणे जेतुं मन्दात्मा मां सुयोधनः । अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निगूढं हृदये चिरम् । सुयोधने कौरवेन्द्रे खाण्डवे पावको यथा ॥

naiṣa śakto raṇe jetuṁ mandātmā māṁ suyodhanaḥ । adya krodhaṁ vimokṣyāmi nigūḍhaṁ hr̥daye ciram । suyodhane kauravendre khāṇḍave pāvako yathā ॥

शल्यमद्योद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम् । निहत्य गदया पापमिमं कुरुकुलाधमम् ॥

śalyam adyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hr̥cchayam । nihatya gadayā pāpam imaṁ kurukulādhamam ॥

अद्य कीर्तिमयीं मालां प्रतिमोक्ष्याम्यहं त्वयि । हत्वेमं पापकर्माणं गदया रणमूर्धनि ॥

adya kīrtimayīṁ mālāṁ pratimokṣyāmy ahaṁ tvayi । hatvemaṁ pāpakarmāṇaṁ gadayā raṇamūrdhani ॥

अद्यास्य शतधा देहं भिनद्मि गदयानया । नायं प्रवेष्टा नगरं पुनर्वारणसाह्वयम् ॥

adyāsya śatadhā dehaṁ bhinadmi gadayānayā । nāyaṁ praveṣṭā nagaraṁ punar vāraṇasāhvayam ॥

सर्पोत्सर्गस्य शयने विषदानस्य भोजने । प्रमाणकोट्यां पातस्य दाहस्य जतुवेश्मनि ॥

sarpotsargasya śayane viṣadānasya bhojane । pramāṇakoṭyāṁ pātasya dāhasya jatuveśmani ॥

सभायामवहासस्य सर्वस्वहरणस्य च । वर्षमज्ञातवासस्य वनवासस्य चानघ ॥

sabhāyām avahāsasya sarvasvaharaṇasya ca । varṣam ajñātavāsasya vanavāsasya cānagha ॥

अद्यान्तमेषां दुःखानां गन्ता भरतसत्तम । एकाह्ना विनिहत्येमं भविष्याम्यात्मनोऽनृणः ॥

adyāntam eṣāṁ duḥkhānāṁ gantā bharatasattama । ekāhnā vinihatyemaṁ bhaviṣyāmy ātmano ’nr̥ṇaḥ ॥

अद्यायुर्धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेरकृतात्मनः । समाप्तं भरतश्रेष्ठ मातापित्रोश्च दर्शनम् ॥

adyāyur dhārtarāṣṭrasya durmater akr̥tātmanaḥ । samāptaṁ bharataśreṣṭha mātāpitroś ca darśanam ॥

अद्यायं कुरुराजस्य शंतनोः कुलपांसनः । प्राणाञ्श्रियं च राज्यं च त्यक्त्वा शेष्यति भूतले ॥

adyāyaṁ kururājasya śaṁtanoḥ kulapāṁsanaḥ । prāṇāñ śriyaṁ ca rājyaṁ ca tyaktvā śeṣyati bhūtale ॥

राजा च धृतराष्ट्रोऽद्य श्रुत्वा पुत्रं मया हतम् । स्मरिष्यत्यशुभं कर्म यत्तच्छकुनिबुद्धिजम् ॥

rājā ca dhr̥tarāṣṭro ’dya śrutvā putraṁ mayā hatam । smariṣyaty aśubhaṁ karma yat tac chakunibuddhijam ॥

इत्युक्त्वा राजशार्दूल गदामादाय वीर्यवान् । अवातिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रमिवाह्वयन् ॥

ity uktvā rājaśārdūla gadām ādāya vīryavān । avātiṣṭhata yuddhāya śakro vr̥tram ivāhvayan ॥

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम् । भीमसेनः पुनः क्रुद्धो दुर्योधनमुवाच ह ॥

tam udyatagadaṁ dr̥ṣṭvā kailāsam iva śr̥ṅgiṇam । bhīmasenaḥ punaḥ kruddho duryodhanam uvāca ha ॥

राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य तथा त्वमपि चात्मनः । स्मर तद्दुष्कृतं कर्म यद्वृत्तं वारणावते ॥

rājñaś ca dhr̥tarāṣṭrasya tathā tvam api cātmanaḥ । smara tad duṣkr̥taṁ karma yad vr̥ttaṁ vāraṇāvate ॥

द्रौपदी च परिक्लिष्टा सभायां यद्रजस्वला । द्यूते च वञ्चितो राजा यत्त्वया सौबलेन च ॥

draupadī ca parikliṣṭā sabhāyāṁ yad rajasvalā । dyūte ca vañcito rājā yat tvayā saubalena ca ॥

वने दुःखं च यत्प्राप्तमस्माभिस्त्वत्कृतं महत् । विराटनगरे चैव योन्यन्तरगतैरिव । तत्सर्वं यातयाम्यद्य दिष्ट्या दृष्टोऽसि दुर्मते ॥

vane duḥkhaṁ ca yat prāptam asmābhis tvatkr̥taṁ mahat । virāṭanagare caiva yonyantaragatair iva । tat sarvaṁ yātayāmy adya diṣṭyā dr̥ṣṭo ’si durmate ॥

त्वत्कृतेऽसौ हतः शेते शरतल्पे प्रतापवान् । गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठो निहतो याज्ञसेनिना ॥

tvatkr̥te ’sau hataḥ śete śaratalpe pratāpavān । gāṅgeyo rathināṁ śreṣṭho nihato yājñaseninā ॥

हतो द्रोणश्च कर्णश्च तथा शल्यः प्रतापवान् । वैराग्नेरादिकर्ता च शकुनिः सौबलो हतः ॥

hato droṇaś ca karṇaś ca tathā śalyaḥ pratāpavān । vairāgner ādikartā ca śakuniḥ saubalo hataḥ ॥

प्रातिकामी तथा पापो द्रौपद्याः क्लेशकृद्धतः । भ्रातरस्ते हताः सर्वे शूरा विक्रान्तयोधिनः ॥

prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakr̥d dhataḥ । bhrātaras te hatāḥ sarve śūrā vikrāntayodhinaḥ ॥

एते चान्ये च बहवो निहतास्त्वत्कृते नृपाः । त्वामद्य निहनिष्यामि गदया नात्र संशयः ॥

ete cānye ca bahavo nihatās tvatkr̥te nr̥pāḥ । tvām adya nihaniṣyāmi gadayā nātra saṁśayaḥ ॥

इत्येवमुच्चै राजेन्द्र भाषमाणं वृकोदरम् । उवाच वीतभी राजन्पुत्रस्ते सत्यविक्रमः ॥

ity evam uccai rājendra bhāṣamāṇaṁ vr̥kodaram । uvāca vītabhī rājan putras te satyavikramaḥ ॥

किं कत्थितेन बहुधा युध्यस्व त्वं वृकोदर । अद्य तेऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां कुलाधम ॥

kiṁ katthitena bahudhā yudhyasva tvaṁ vr̥kodara । adya te ’haṁ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṁ kulādhama ॥

नैव दुर्योधनः क्षुद्र केनचित्त्वद्विधेन वै । शक्यस्त्रासयितुं वाचा यथान्यः प्राकृतो नरः ॥

naiva duryodhanaḥ kṣudra kena cit tvadvidhena vai । śakyas trāsayituṁ vācā yathānyaḥ prākr̥to naraḥ ॥

चिरकालेप्सितं दिष्ट्या हृदयस्थमिदं मम । त्वया सह गदायुद्धं त्रिदशैरुपपादितम् ॥

cirakālepsitaṁ diṣṭyā hr̥dayastham idaṁ mama । tvayā saha gadāyuddhaṁ tridaśair upapāditam ॥

किं वाचा बहुनोक्तेन कत्थितेन च दुर्मते । वाणी संपद्यतामेषा कर्मणा मा चिरं कृथाः ॥

kiṁ vācā bahunoktena katthitena ca durmate । vāṇī saṁpadyatām eṣā karmaṇā mā ciraṁ kr̥thāḥ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्व एवाभ्यपूजयन् । राजानः सोमकाश्चैव ये तत्रासन्समागताः ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā sarva evābhyapūjayan । rājānaḥ somakāś caiva ye tatrāsan samāgatāḥ ॥

ततः संपूजितः सर्वैः संप्रहृष्टतनूरुहः । भूयो धीरं मनश्चक्रे युद्धाय कुरुनन्दनः ॥

tataḥ saṁpūjitaḥ sarvaiḥ saṁprahr̥ṣṭatanūruhaḥ । bhūyo dhīraṁ manaś cakre yuddhāya kurunandanaḥ ॥

तं मत्तमिव मातङ्गं तलतालैर्नराधिपाः । भूयः संहर्षयां चक्रुर्दुर्योधनममर्षणम् ॥

taṁ mattam iva mātaṅgaṁ talatālair narādhipāḥ । bhūyaḥ saṁharṣayāṁ cakrur duryodhanam amarṣaṇam ॥

तं महात्मा महात्मानं गदामुद्यम्य पाण्डवः । अभिदुद्राव वेगेन धार्तराष्ट्रं वृकोदरः ॥

taṁ mahātmā mahātmānaṁ gadām udyamya pāṇḍavaḥ । abhidudrāva vegena dhārtarāṣṭraṁ vr̥kodaraḥ ॥

बृंहन्ति कुञ्जरास्तत्र हया हेषन्ति चासकृत् । शस्त्राणि चाप्यदीप्यन्त पाण्डवानां जयैषिणाम् ॥

br̥ṁhanti kuñjarās tatra hayā heṣanti cāsakr̥t । śastrāṇi cāpy adīpyanta pāṇḍavānāṁ jayaiṣiṇām ॥