Adhyāya 54

वैशंपायन उवाच । एवं तदभवद्युद्धं तुमुलं जनमेजय । यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ tad abhavad yuddhaṁ tumulaṁ janamejaya । yatra duḥkhānvito rājā dhr̥tarāṣṭro ’bravīd idam ॥

रामं संनिहितं दृष्ट्वा गदायुद्ध उपस्थिते । मम पुत्रः कथं भीमं प्रत्ययुध्यत संजय ॥

rāmaṁ saṁnihitaṁ dr̥ṣṭvā gadāyuddha upasthite । mama putraḥ kathaṁ bhīmaṁ pratyayudhyata saṁjaya ॥

संजय उवाच । रामसांनिध्यमासाद्य पुत्रो दुर्योधनस्तव । युद्धकामो महाबाहुः समहृष्यत वीर्यवान् ॥

saṁjaya uvāca । rāmasāṁnidhyam āsādya putro duryodhanas tava । yuddhakāmo mahābāhuḥ samahr̥ṣyata vīryavān ॥

दृष्ट्वा लाङ्गलिनं राजा प्रत्युत्थाय च भारत । प्रीत्या परमया युक्तो युधिष्ठिरमथाब्रवीत् ॥

dr̥ṣṭvā lāṅgalinaṁ rājā pratyutthāya ca bhārata । prītyā paramayā yukto yudhiṣṭhiram athābravīt ॥

समन्तपञ्चकं क्षिप्रमितो याम विशां पते । प्रथितोत्तरवेदी सा देवलोके प्रजापतेः ॥

samantapañcakaṁ kṣipram ito yāma viśāṁ pate । prathitottaravedī sā devaloke prajāpateḥ ॥

तस्मिन्महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातने । संग्रामे निधनं प्राप्य ध्रुवं स्वर्गो भविष्यति ॥

tasmin mahāpuṇyatame trailokyasya sanātane । saṁgrāme nidhanaṁ prāpya dhruvaṁ svargo bhaviṣyati ॥

तथेत्युक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । समन्तपञ्चकं वीरः प्रायादभिमुखः प्रभुः ॥

tathety uktvā mahārāja kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । samantapañcakaṁ vīraḥ prāyād abhimukhaḥ prabhuḥ ॥

ततो दुर्योधनो राजा प्रगृह्य महतीं गदाम् । पद्भ्याममर्षाद्द्युतिमानगच्छत्पाण्डवैः सह ॥

tato duryodhano rājā pragr̥hya mahatīṁ gadām । padbhyām amarṣād dyutimān agacchat pāṇḍavaiḥ saha ॥

तथा यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम् । अन्तरिक्षगता देवाः साधु साध्वित्यपूजयन् । वातिकाश्च नरा येऽत्र दृष्ट्वा ते हर्षमागताः ॥

tathā yāntaṁ gadāhastaṁ varmaṇā cāpi daṁśitam । antarikṣagatā devāḥ sādhu sādhv ity apūjayan । vātikāś ca narā ye ’tra dr̥ṣṭvā te harṣam āgatāḥ ॥

स पाण्डवैः परिवृतः कुरुराजस्तवात्मजः । मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिमास्थाय सोऽव्रजत् ॥

sa pāṇḍavaiḥ parivr̥taḥ kururājas tavātmajaḥ । mattasyeva gajendrasya gatim āsthāya so ’vrajat ॥

ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां च महास्वनैः । सिंहनादैश्च शूराणां दिशः सर्वाः प्रपूरिताः ॥

tataḥ śaṅkhaninādena bherīṇāṁ ca mahāsvanaiḥ । siṁhanādaiś ca śūrāṇāṁ diśaḥ sarvāḥ prapūritāḥ ॥

प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं सुतेन ते । गत्वा च तैः परिक्षिप्तं समन्तात्सर्वतोदिशम् ॥

pratīcyabhimukhaṁ deśaṁ yathoddiṣṭaṁ sutena te । gatvā ca taiḥ parikṣiptaṁ samantāt sarvatodiśam ॥

दक्षिणेन सरस्वत्याः स्वयनं तीर्थमुत्तमम् । तस्मिन्देशे त्वनिरिणे तत्र युद्धमरोचयन् ॥

dakṣiṇena sarasvatyāḥ svayanaṁ tīrtham uttamam । tasmin deśe tv aniriṇe tatra yuddham arocayan ॥

ततो भीमो महाकोटिं गदां गृह्याथ वर्मभृत् । बिभ्रद्रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मतः ॥

tato bhīmo mahākoṭiṁ gadāṁ gr̥hyātha varmabhr̥t । bibhrad rūpaṁ mahārāja sadr̥śaṁ hi garutmataḥ ॥

अवबद्धशिरस्त्राणः संख्ये काञ्चनवर्मभृत् । रराज राजन्पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराडिव ॥

avabaddhaśirastrāṇaḥ saṁkhye kāñcanavarmabhr̥t । rarāja rājan putras te kāñcanaḥ śailarāḍ iva ॥

वर्मभ्यां संवृतौ वीरौ भीमदुर्योधनावुभौ । संयुगे च प्रकाशेते संरब्धाविव कुञ्जरौ ॥

varmabhyāṁ saṁvr̥tau vīrau bhīmaduryodhanāv ubhau । saṁyuge ca prakāśete saṁrabdhāv iva kuñjarau ॥

रणमण्डलमध्यस्थौ भ्रातरौ तौ नरर्षभौ । अशोभेतां महाराज चन्द्रसूर्याविवोदितौ ॥

raṇamaṇḍalamadhyasthau bhrātarau tau nararṣabhau । aśobhetāṁ mahārāja candrasūryāv ivoditau ॥

तावन्योन्यं निरीक्षेतां क्रुद्धाविव महाद्विपौ । दहन्तौ लोचनै राजन्परस्परवधैषिणौ ॥

tāv anyonyaṁ nirīkṣetāṁ kruddhāv iva mahādvipau । dahantau locanai rājan parasparavadhaiṣiṇau ॥

संप्रहृष्टमना राजन्गदामादाय कौरवः । सृक्किणी संलिहन्राजन्क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन् ॥

saṁprahr̥ṣṭamanā rājan gadām ādāya kauravaḥ । sr̥kkiṇī saṁlihan rājan krodharaktekṣaṇaḥ śvasan ॥

ततो दुर्योधनो राजा गदामादाय वीर्यवान् । भीमसेनमभिप्रेक्ष्य गजो गजमिवाह्वयत् ॥

tato duryodhano rājā gadām ādāya vīryavān । bhīmasenam abhiprekṣya gajo gajam ivāhvayat ॥

अद्रिसारमयीं भीमस्तथैवादाय वीर्यवान् । आह्वयामास नृपतिं सिंहः सिंहं यथा वने ॥

adrisāramayīṁ bhīmas tathaivādāya vīryavān । āhvayām āsa nr̥patiṁ siṁhaḥ siṁhaṁ yathā vane ॥

तावुद्यतगदापाणी दुर्योधनवृकोदरौ । संयुगे स्म प्रकाशेते गिरी सशिखराविव ॥

tāv udyatagadāpāṇī duryodhanavr̥kodarau । saṁyuge sma prakāśete girī saśikharāv iva ॥

तावुभावभिसंक्रुद्धावुभौ भीमपराक्रमौ । उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रौहिणेयस्य धीमतः ॥

tāv ubhāv abhisaṁkruddhāv ubhau bhīmaparākramau । ubhau śiṣyau gadāyuddhe rauhiṇeyasya dhīmataḥ ॥

उभौ सदृशकर्माणौ यमवासवयोरिव । तथा सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ ॥

ubhau sadr̥śakarmāṇau yamavāsavayor iva । tathā sadr̥śakarmāṇau varuṇasya mahābalau ॥

वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च । सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयोर्युधि ॥

vāsudevasya rāmasya tathā vaiśravaṇasya ca । sadr̥śau tau mahārāja madhukaiṭabhayor yudhi ॥

उभौ सदृशकर्माणौ रणे सुन्दोपसुन्दयोः । तथैव कालस्य समौ मृत्योश्चैव परंतपौ ॥

ubhau sadr̥śakarmāṇau raṇe sundopasundayoḥ । tathaiva kālasya samau mr̥tyoś caiva paraṁtapau ॥

अन्योन्यमभिधावन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ । वाशितासंगमे दृप्तौ शरदीव मदोत्कटौ ॥

anyonyam abhidhāvantau mattāv iva mahādvipau । vāśitāsaṁgame dr̥ptau śaradīva madotkaṭau ॥

मत्ताविव जिगीषन्तौ मातङ्गौ भरतर्षभौ । उभौ क्रोधविषं दीप्तं वमन्तावुरगाविव ॥

mattāv iva jigīṣantau mātaṅgau bharatarṣabhau । ubhau krodhaviṣaṁ dīptaṁ vamantāv uragāv iva ॥

अन्योन्यमभिसंरब्धौ प्रेक्षमाणावरिंदमौ । उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ ॥

anyonyam abhisaṁrabdhau prekṣamāṇāv ariṁdamau । ubhau bharataśārdūlau vikrameṇa samanvitau ॥

सिंहाविव दुराधर्षौ गदायुद्धे परंतपौ । नखदंष्ट्रायुधौ वीरौ व्याघ्राविव दुरुत्सहौ ॥

siṁhāv iva durādharṣau gadāyuddhe paraṁtapau । nakhadaṁṣṭrāyudhau vīrau vyāghrāv iva durutsahau ॥

प्रजासंहरणे क्षुब्धौ समुद्राविव दुस्तरौ । लोहिताङ्गाविव क्रुद्धौ प्रतपन्तौ महारथौ ॥

prajāsaṁharaṇe kṣubdhau samudrāv iva dustarau । lohitāṅgāv iva kruddhau pratapantau mahārathau ॥

रश्मिमन्तौ महात्मानौ दीप्तिमन्तौ महाबलौ । ददृशाते कुरुश्रेष्ठौ कालसूर्याविवोदितौ ॥

raśmimantau mahātmānau dīptimantau mahābalau । dadr̥śāte kuruśreṣṭhau kālasūryāv ivoditau ॥

व्याघ्राविव सुसंरब्धौ गर्जन्ताविव तोयदौ । जहृषाते महाबाहू सिंहौ केसरिणाविव ॥

vyāghrāv iva susaṁrabdhau garjantāv iva toyadau । jahr̥ṣāte mahābāhū siṁhau kesariṇāv iva ॥

गजाविव सुसंरब्धौ ज्वलिताविव पावकौ । ददृशुस्तौ महात्मानौ सशृङ्गाविव पर्वतौ ॥

gajāv iva susaṁrabdhau jvalitāv iva pāvakau । dadr̥śus tau mahātmānau saśr̥ṅgāv iva parvatau ॥

रोषात्प्रस्फुरमाणोष्ठौ निरीक्षन्तौ परस्परम् । तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरोत्तमौ ॥

roṣāt prasphuramāṇoṣṭhau nirīkṣantau parasparam । tau sametau mahātmānau gadāhastau narottamau ॥

उभौ परमसंहृष्टावुभौ परमसंमतौ । सदश्वाविव हेषन्तौ बृंहन्ताविव कुञ्जरौ ॥

ubhau paramasaṁhr̥ṣṭāv ubhau paramasaṁmatau । sadaśvāv iva heṣantau br̥ṁhantāv iva kuñjarau ॥

वृषभाविव गर्जन्तौ दुर्योधनवृकोदरौ । दैत्याविव बलोन्मत्तौ रेजतुस्तौ नरोत्तमौ ॥

vr̥ṣabhāv iva garjantau duryodhanavr̥kodarau । daityāv iva balonmattau rejatus tau narottamau ॥

ततो दुर्योधनो राजन्निदमाह युधिष्ठिरम् । सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥

tato duryodhano rājann idam āha yudhiṣṭhiram । sr̥ñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṁ tapantam iva bhāskaram ॥

इदं व्यवसितं युद्धं मम भीमस्य चोभयोः । उपोपविष्टाः पश्यध्वं विमर्दं नृपसत्तमाः ॥

idaṁ vyavasitaṁ yuddhaṁ mama bhīmasya cobhayoḥ । upopaviṣṭāḥ paśyadhvaṁ vimardaṁ nr̥pasattamāḥ ॥

ततः समुपविष्टं तत्सुमहद्राजमण्डलम् । विराजमानं ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम् ॥

tataḥ samupaviṣṭaṁ tat sumahad rājamaṇḍalam । virājamānaṁ dadr̥śe divīvādityamaṇḍalam ॥

तेषां मध्ये महाबाहुः श्रीमान्केशवपूर्वजः । उपविष्टो महाराज पूज्यमानः समन्ततः ॥

teṣāṁ madhye mahābāhuḥ śrīmān keśavapūrvajaḥ । upaviṣṭo mahārāja pūjyamānaḥ samantataḥ ॥

शुशुभे राजमध्यस्थो नीलवासाः सितप्रभः । नक्षत्रैरिव संपूर्णो वृतो निशि निशाकरः ॥

śuśubhe rājamadhyastho nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ । nakṣatrair iva saṁpūrṇo vr̥to niśi niśākaraḥ ॥

तौ तथा तु महाराज गदाहस्तौ दुरासदौ । अन्योन्यं वाग्भिरुग्राभिस्तक्षमाणौ व्यवस्थितौ ॥

tau tathā tu mahārāja gadāhastau durāsadau । anyonyaṁ vāgbhir ugrābhis takṣamāṇau vyavasthitau ॥

अप्रियाणि ततोऽन्योन्यमुक्त्वा तौ कुरुपुंगवौ । उदीक्षन्तौ स्थितौ वीरौ वृत्रशक्राविवाहवे ॥

apriyāṇi tato ’nyonyam uktvā tau kurupuṁgavau । udīkṣantau sthitau vīrau vr̥traśakrāv ivāhave ॥