Adhyāya 53

वैशंपायन उवाच । कुरुक्षेत्रं ततो दृष्ट्वा दत्त्वा दायांश्च सात्वतः । आश्रमं सुमहद्दिव्यमगमज्जनमेजय ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kurukṣetraṁ tato dr̥ṣṭvā dattvā dāyāṁś ca sātvataḥ । āśramaṁ sumahad divyam agamaj janamejaya ॥

मधूकाम्रवनोपेतं प्लक्षन्यग्रोधसंकुलम् । चिरिबिल्वयुतं पुण्यं पनसार्जुनसंकुलम् ॥

madhūkāmravanopetaṁ plakṣanyagrodhasaṁkulam । ciribilvayutaṁ puṇyaṁ panasārjunasaṁkulam ॥

तं दृष्ट्वा यादवश्रेष्ठः प्रवरं पुण्यलक्षणम् । पप्रच्छ तानृषीन्सर्वान्कस्याश्रमवरस्त्वयम् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā yādavaśreṣṭhaḥ pravaraṁ puṇyalakṣaṇam । papraccha tān r̥ṣīn sarvān kasyāśramavaras tv ayam ॥

ते तु सर्वे महात्मानमूचू राजन्हलायुधम् । शृणु विस्तरतो राम यस्यायं पूर्वमाश्रमः ॥

te tu sarve mahātmānam ūcū rājan halāyudham । śr̥ṇu vistarato rāma yasyāyaṁ pūrvam āśramaḥ ॥

अत्र विष्णुः पुरा देवस्तप्तवांस्तप उत्तमम् । अत्रास्य विधिवद्यज्ञाः सर्वे वृत्ताः सनातनाः ॥

atra viṣṇuḥ purā devas taptavāṁs tapa uttamam । atrāsya vidhivad yajñāḥ sarve vr̥ttāḥ sanātanāḥ ॥

अत्रैव ब्राह्मणी सिद्धा कौमारब्रह्मचारिणी । योगयुक्ता दिवं याता तपःसिद्धा तपस्विनी ॥

atraiva brāhmaṇī siddhā kaumārabrahmacāriṇī । yogayuktā divaṁ yātā tapaḥsiddhā tapasvinī ॥

बभूव श्रीमती राजञ्शाण्डिल्यस्य महात्मनः । सुता धृतव्रता साध्वी नियता ब्रह्मचारिणी ॥

babhūva śrīmatī rājañ śāṇḍilyasya mahātmanaḥ । sutā dhr̥tavratā sādhvī niyatā brahmacāriṇī ॥

सा तु प्राप्य परं योगं गता स्वर्गमनुत्तमम् । भुक्त्वाश्रमेऽश्वमेधस्य फलं फलवतां शुभा । गता स्वर्गं महाभागा पूजिता नियतात्मभिः ॥

sā tu prāpya paraṁ yogaṁ gatā svargam anuttamam । bhuktvāśrame ’śvamedhasya phalaṁ phalavatāṁ śubhā । gatā svargaṁ mahābhāgā pūjitā niyatātmabhiḥ ॥

अभिगम्याश्रमं पुण्यं दृष्ट्वा च यदुपुंगवः । ऋषींस्तानभिवाद्याथ पार्श्वे हिमवतोऽच्युतः । स्कन्धावाराणि सर्वाणि निवर्त्यारुरुहेऽचलम् ॥

abhigamyāśramaṁ puṇyaṁ dr̥ṣṭvā ca yadupuṁgavaḥ । r̥ṣīṁs tān abhivādyātha pārśve himavato ’cyutaḥ । skandhāvārāṇi sarvāṇi nivartyāruruhe ’calam ॥

नातिदूरं ततो गत्वा नगं तालध्वजो बली । पुण्यं तीर्थवरं दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः ॥

nātidūraṁ tato gatvā nagaṁ tāladhvajo balī । puṇyaṁ tīrthavaraṁ dr̥ṣṭvā vismayaṁ paramaṁ gataḥ ॥

प्रभवं च सरस्वत्याः प्लक्षप्रस्रवणं बलः । संप्राप्तः कारपचनं तीर्थप्रवरमुत्तमम् ॥

prabhavaṁ ca sarasvatyāḥ plakṣaprasravaṇaṁ balaḥ । saṁprāptaḥ kārapacanaṁ tīrthapravaram uttamam ॥

हलायुधस्तत्र चापि दत्त्वा दानं महाबलः । आप्लुतः सलिले शीते तस्माच्चापि जगाम ह । आश्रमं परमप्रीतो मित्रस्य वरुणस्य च ॥

halāyudhas tatra cāpi dattvā dānaṁ mahābalaḥ । āplutaḥ salile śīte tasmāc cāpi jagāma ha । āśramaṁ paramaprīto mitrasya varuṇasya ca ॥

इन्द्रोऽग्निरर्यमा चैव यत्र प्राक्प्रीतिमाप्नुवन् । तं देशं कारपचनाद्यमुनायां जगाम ह ॥

indro ’gnir aryamā caiva yatra prāk prītim āpnuvan । taṁ deśaṁ kārapacanād yamunāyāṁ jagāma ha ॥

स्नात्वा तत्रापि धर्मात्मा परां तुष्टिमवाप्य च । ऋषिभिश्चैव सिद्धैश्च सहितो वै महाबलः । उपविष्टः कथाः शुभ्राः शुश्राव यदुपुंगवः ॥

snātvā tatrāpi dharmātmā parāṁ tuṣṭim avāpya ca । r̥ṣibhiś caiva siddhaiś ca sahito vai mahābalaḥ । upaviṣṭaḥ kathāḥ śubhrāḥ śuśrāva yadupuṁgavaḥ ॥

तथा तु तिष्ठतां तेषां नारदो भगवानृषिः । आजगामाथ तं देशं यत्र रामो व्यवस्थितः ॥

tathā tu tiṣṭhatāṁ teṣāṁ nārado bhagavān r̥ṣiḥ । ājagāmātha taṁ deśaṁ yatra rāmo vyavasthitaḥ ॥

जटामण्डलसंवीतः स्वर्णचीरी महातपाः । हेमदण्डधरो राजन्कमण्डलुधरस्तथा ॥

jaṭāmaṇḍalasaṁvītaḥ svarṇacīrī mahātapāḥ । hemadaṇḍadharo rājan kamaṇḍaludharas tathā ॥

कच्छपीं सुखशब्दां तां गृह्य वीणां मनोरमाम् । नृत्ये गीते च कुशलो देवब्राह्मणपूजितः ॥

kacchapīṁ sukhaśabdāṁ tāṁ gr̥hya vīṇāṁ manoramām । nr̥tye gīte ca kuśalo devabrāhmaṇapūjitaḥ ॥

प्रकर्ता कलहानां च नित्यं च कलहप्रियः । तं देशमगमद्यत्र श्रीमान्रामो व्यवस्थितः ॥

prakartā kalahānāṁ ca nityaṁ ca kalahapriyaḥ । taṁ deśam agamad yatra śrīmān rāmo vyavasthitaḥ ॥

प्रत्युत्थाय तु ते सर्वे पूजयित्वा यतव्रतम् । देवर्षिं पर्यपृच्छन्त यथावृत्तं कुरून्प्रति ॥

pratyutthāya tu te sarve pūjayitvā yatavratam । devarṣiṁ paryapr̥cchanta yathāvr̥ttaṁ kurūn prati ॥

ततोऽस्याकथयद्राजन्नारदः सर्वधर्मवित् । सर्वमेव यथावृत्तमतीतं कुरुसंक्षयम् ॥

tato ’syākathayad rājan nāradaḥ sarvadharmavit । sarvam eva yathāvr̥ttam atītaṁ kurusaṁkṣayam ॥

ततोऽब्रवीद्रौहिणेयो नारदं दीनया गिरा । किमवस्थं तु तत्क्षत्रं ये च तत्राभवन्नृपाः ॥

tato ’bravīd rauhiṇeyo nāradaṁ dīnayā girā । kim avasthaṁ tu tat kṣatraṁ ye ca tatrābhavan nr̥pāḥ ॥

श्रुतमेतन्मया पूर्वं सर्वमेव तपोधन । विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलमतीव मे ॥

śrutam etan mayā pūrvaṁ sarvam eva tapodhana । vistaraśravaṇe jātaṁ kautūhalam atīva me ॥

नारद उवाच । पूर्वमेव हतो भीष्मो द्रोणः सिन्धुपतिस्तथा । हतो वैकर्तनः कर्णः पुत्राश्चास्य महारथाः ॥

nārada uvāca । pūrvam eva hato bhīṣmo droṇaḥ sindhupatis tathā । hato vaikartanaḥ karṇaḥ putrāś cāsya mahārathāḥ ॥

भूरिश्रवा रौहिणेय मद्रराजश्च वीर्यवान् । एते चान्ये च बहवस्तत्र तत्र महाबलाः ॥

bhūriśravā rauhiṇeya madrarājaś ca vīryavān । ete cānye ca bahavas tatra tatra mahābalāḥ ॥

प्रियान्प्राणान्परित्यज्य प्रियार्थं कौरवस्य वै । राजानो राजपुत्राश्च समरेष्वनिवर्तिनः ॥

priyān prāṇān parityajya priyārthaṁ kauravasya vai । rājāno rājaputrāś ca samareṣv anivartinaḥ ॥

अहतांस्तु महाबाहो शृणु मे तत्र माधव । धार्तराष्ट्रबले शेषाः कृपो भोजश्च वीर्यवान् । अश्वत्थामा च विक्रान्तो भग्नसैन्या दिशो गताः ॥

ahatāṁs tu mahābāho śr̥ṇu me tatra mādhava । dhārtarāṣṭrabale śeṣāḥ kr̥po bhojaś ca vīryavān । aśvatthāmā ca vikrānto bhagnasainyā diśo gatāḥ ॥

दुर्योधनो हते सैन्ये प्रद्रुतेषु कृपादिषु । ह्रदं द्वैपायनं नाम विवेश भृशदुःखितः ॥

duryodhano hate sainye pradruteṣu kr̥pādiṣu । hradaṁ dvaipāyanaṁ nāma viveśa bhr̥śaduḥkhitaḥ ॥

शयानं धार्तराष्ट्रं तु स्तम्भिते सलिले तदा । पाण्डवाः सह कृष्णेन वाग्भिरुग्राभिरार्दयन् ॥

śayānaṁ dhārtarāṣṭraṁ tu stambhite salile tadā । pāṇḍavāḥ saha kr̥ṣṇena vāgbhir ugrābhir ārdayan ॥

स तुद्यमानो बलवान्वाग्भी राम समन्ततः । उत्थितः प्राग्घ्रदाद्वीरः प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥

sa tudyamāno balavān vāgbhī rāma samantataḥ । utthitaḥ prāg ghradād vīraḥ pragr̥hya mahatīṁ gadām ॥

स चाप्युपगतो युद्धं भीमेन सह सांप्रतम् । भविष्यति च तत्सद्यस्तयो राम सुदारुणम् ॥

sa cāpy upagato yuddhaṁ bhīmena saha sāṁpratam । bhaviṣyati ca tat sadyas tayo rāma sudāruṇam ॥

यदि कौतूहलं तेऽस्ति व्रज माधव मा चिरम् । पश्य युद्धं महाघोरं शिष्ययोर्यदि मन्यसे ॥

yadi kautūhalaṁ te ’sti vraja mādhava mā ciram । paśya yuddhaṁ mahāghoraṁ śiṣyayor yadi manyase ॥

वैशंपायन उवाच । नारदस्य वचः श्रुत्वा तानभ्यर्च्य द्विजर्षभान् । सर्वान्विसर्जयामास ये तेनाभ्यागताः सह । गम्यतां द्वारकां चेति सोऽन्वशादनुयायिनः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । nāradasya vacaḥ śrutvā tān abhyarcya dvijarṣabhān । sarvān visarjayām āsa ye tenābhyāgatāḥ saha । gamyatāṁ dvārakāṁ ceti so ’nvaśād anuyāyinaḥ ॥

सोऽवतीर्याचलश्रेष्ठात्प्लक्षप्रस्रवणाच्छुभात् । ततः प्रीतमना रामः श्रुत्वा तीर्थफलं महत् । विप्राणां संनिधौ श्लोकमगायदिदमच्युतः ॥

so ’vatīryācalaśreṣṭhāt plakṣaprasravaṇāc chubhāt । tataḥ prītamanā rāmaḥ śrutvā tīrthaphalaṁ mahat । viprāṇāṁ saṁnidhau ślokam agāyad idam acyutaḥ ॥

सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः; सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः । सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता जनाः; सदा स्मरिष्यन्ति नदीं सरस्वतीम् ॥

sarasvatīvāsasamā kuto ratiḥ; sarasvatīvāsasamāḥ kuto guṇāḥ । sarasvatīṁ prāpya divaṁ gatā janāḥ; sadā smariṣyanti nadīṁ sarasvatīm ॥

सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या; सरस्वती लोकसुखावहा सदा । सरस्वतीं प्राप्य जनाः सुदुष्कृताः; सदा न शोचन्ति परत्र चेह च ॥

sarasvatī sarvanadīṣu puṇyā; sarasvatī lokasukhāvahā sadā । sarasvatīṁ prāpya janāḥ suduṣkr̥tāḥ; sadā na śocanti paratra ceha ca ॥

ततो मुहुर्मुहुः प्रीत्या प्रेक्षमाणः सरस्वतीम् । हयैर्युक्तं रथं शुभ्रमातिष्ठत परंतपः ॥

tato muhur muhuḥ prītyā prekṣamāṇaḥ sarasvatīm । hayair yuktaṁ rathaṁ śubhram ātiṣṭhata paraṁtapaḥ ॥

स शीघ्रगामिना तेन रथेन यदुपुंगवः । दिदृक्षुरभिसंप्राप्तः शिष्ययुद्धमुपस्थितम् ॥

sa śīghragāminā tena rathena yadupuṁgavaḥ । didr̥kṣur abhisaṁprāptaḥ śiṣyayuddham upasthitam ॥