Adhyāya 52

ऋषय ऊचुः । प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते; सनातना राम समन्तपञ्चकम् । समीजिरे यत्र पुरा दिवौकसो; वरेण सत्रेण महावरप्रदाः ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । prajāpater uttaravedir ucyate; sanātanā rāma samantapañcakam । samījire yatra purā divaukaso; vareṇa satreṇa mahāvarapradāḥ ॥

पुरा च राजर्षिवरेण धीमता; बहूनि वर्षाण्यमितेन तेजसा । प्रकृष्टमेतत्कुरुणा महात्मना; ततः कुरुक्षेत्रमितीह पप्रथे ॥

purā ca rājarṣivareṇa dhīmatā; bahūni varṣāṇy amitena tejasā । prakr̥ṣṭam etat kuruṇā mahātmanā; tataḥ kurukṣetram itīha paprathe ॥

राम उवाच । किमर्थं कुरुणा कृष्टं क्षेत्रमेतन्महात्मना । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कथ्यमानं तपोधनाः ॥

rāma uvāca । kimarthaṁ kuruṇā kr̥ṣṭaṁ kṣetram etan mahātmanā । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ kathyamānaṁ tapodhanāḥ ॥

ऋषय ऊचुः । पुरा किल कुरुं राम कृषन्तं सततोत्थितम् । अभ्येत्य शक्रस्त्रिदिवात्पर्यपृच्छत कारणम् ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । purā kila kuruṁ rāma kr̥ṣantaṁ satatotthitam । abhyetya śakras tridivāt paryapr̥cchata kāraṇam ॥

किमिदं वर्तते राजन्प्रयत्नेन परेण च । राजर्षे किमभिप्रेतं येनेयं कृष्यते क्षितिः ॥

kim idaṁ vartate rājan prayatnena pareṇa ca । rājarṣe kim abhipretaṁ yeneyaṁ kr̥ṣyate kṣitiḥ ॥

कुरुरुवाच । इह ये पुरुषाः क्षेत्रे मरिष्यन्ति शतक्रतो । ते गमिष्यन्ति सुकृताँल्लोकान्पापविवर्जितान् ॥

kurur uvāca । iha ye puruṣāḥ kṣetre mariṣyanti śatakrato । te gamiṣyanti sukr̥tām̐l lokān pāpavivarjitān ॥

अवहस्य ततः शक्रो जगाम त्रिदिवं प्रभुः । राजर्षिरप्यनिर्विण्णः कर्षत्येव वसुंधराम् ॥

avahasya tataḥ śakro jagāma tridivaṁ prabhuḥ । rājarṣir apy anirviṇṇaḥ karṣaty eva vasuṁdharām ॥

आगम्यागम्य चैवैनं भूयो भूयोऽवहस्य च । शतक्रतुरनिर्विण्णं पृष्ट्वा पृष्ट्वा जगाम ह ॥

āgamyāgamya caivainaṁ bhūyo bhūyo ’vahasya ca । śatakratur anirviṇṇaṁ pr̥ṣṭvā pr̥ṣṭvā jagāma ha ॥

यदा तु तपसोग्रेण चकर्ष वसुधां नृपः । ततः शक्रोऽब्रवीद्देवान्राजर्षेर्यच्चिकीर्षितम् ॥

yadā tu tapasogreṇa cakarṣa vasudhāṁ nr̥paḥ । tataḥ śakro ’bravīd devān rājarṣer yac cikīrṣitam ॥

तच्छ्रुत्वा चाब्रुवन्देवाः सहस्राक्षमिदं वचः । वरेण च्छन्द्यतां शक्र राजर्षिर्यदि शक्यते ॥

tac chrutvā cābruvan devāḥ sahasrākṣam idaṁ vacaḥ । vareṇa cchandyatāṁ śakra rājarṣir yadi śakyate ॥

यदि ह्यत्र प्रमीता वै स्वर्गं गच्छन्ति मानवाः । अस्माननिष्ट्वा क्रतुभिर्भागो नो न भविष्यति ॥

yadi hy atra pramītā vai svargaṁ gacchanti mānavāḥ । asmān aniṣṭvā kratubhir bhāgo no na bhaviṣyati ॥

आगम्य च ततः शक्रस्तदा राजर्षिमब्रवीत् । अलं खेदेन भवतः क्रियतां वचनं मम ॥

āgamya ca tataḥ śakras tadā rājarṣim abravīt । alaṁ khedena bhavataḥ kriyatāṁ vacanaṁ mama ॥

मानवा ये निराहारा देहं त्यक्ष्यन्त्यतन्द्रिताः । युधि वा निहताः सम्यगपि तिर्यग्गता नृप ॥

mānavā ye nirāhārā dehaṁ tyakṣyanty atandritāḥ । yudhi vā nihatāḥ samyag api tiryaggatā nr̥pa ॥

ते स्वर्गभाजो राजेन्द्र भवन्त्विति महामते । तथास्त्विति ततो राजा कुरुः शक्रमुवाच ह ॥

te svargabhājo rājendra bhavantv iti mahāmate । tathāstv iti tato rājā kuruḥ śakram uvāca ha ॥

ततस्तमभ्यनुज्ञाप्य प्रहृष्टेनान्तरात्मना । जगाम त्रिदिवं भूयः क्षिप्रं बलनिषूदनः ॥

tatas tam abhyanujñāpya prahr̥ṣṭenāntarātmanā । jagāma tridivaṁ bhūyaḥ kṣipraṁ balaniṣūdanaḥ ॥

एवमेतद्यदुश्रेष्ठ कृष्टं राजर्षिणा पुरा । शक्रेण चाप्यनुज्ञातं पुण्यं प्राणान्विमुञ्चताम् ॥

evam etad yaduśreṣṭha kr̥ṣṭaṁ rājarṣiṇā purā । śakreṇa cāpy anujñātaṁ puṇyaṁ prāṇān vimuñcatām ॥

अपि चात्र स्वयं शक्रो जगौ गाथां सुराधिपः । कुरुक्षेत्रे निबद्धां वै तां शृणुष्व हलायुध ॥

api cātra svayaṁ śakro jagau gāthāṁ surādhipaḥ । kurukṣetre nibaddhāṁ vai tāṁ śr̥ṇuṣva halāyudha ॥

पांसवोऽपि कुरुक्षेत्राद्वायुना समुदीरिताः । अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम् ॥

pāṁsavo ’pi kurukṣetrād vāyunā samudīritāḥ । api duṣkr̥takarmāṇaṁ nayanti paramāṁ gatim ॥

सुरर्षभा ब्राह्मणसत्तमाश्च; तथा नृगाद्या नरदेवमुख्याः । इष्ट्वा महार्हैः क्रतुभिर्नृसिंह; संन्यस्य देहान्सुगतिं प्रपन्नाः ॥

surarṣabhā brāhmaṇasattamāś ca; tathā nr̥gādyā naradevamukhyāḥ । iṣṭvā mahārhaiḥ kratubhir nr̥siṁha; saṁnyasya dehān sugatiṁ prapannāḥ ॥

तरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरं; रामह्रदानां च मचक्रुकस्य । एतत्कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं; प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते ॥

tarantukārantukayor yad antaraṁ; rāmahradānāṁ ca macakrukasya । etat kurukṣetrasamantapañcakaṁ; prajāpater uttaravedir ucyate ॥

शिवं महत्पुण्यमिदं दिवौकसां; सुसंमतं स्वर्गगुणैः समन्वितम् । अतश्च सर्वेऽपि वसुंधराधिपा; हता गमिष्यन्ति महात्मनां गतिम् ॥

śivaṁ mahat puṇyam idaṁ divaukasāṁ; susaṁmataṁ svargaguṇaiḥ samanvitam । ataś ca sarve ’pi vasuṁdharādhipā; hatā gamiṣyanti mahātmanāṁ gatim ॥