Adhyāya 51

जनमेजय उवाच । कथं कुमारी भगवंस्तपोयुक्ता ह्यभूत्पुरा । किमर्थं च तपस्तेपे को वास्या नियमोऽभवत् ॥

janamejaya uvāca । kathaṁ kumārī bhagavaṁs tapoyuktā hy abhūt purā । kimarthaṁ ca tapas tepe ko vāsyā niyamo ’bhavat ॥

सुदुष्करमिदं ब्रह्मंस्त्वत्तः श्रुतमनुत्तमम् । आख्याहि तत्त्वमखिलं यथा तपसि सा स्थिता ॥

suduṣkaram idaṁ brahmaṁs tvattaḥ śrutam anuttamam । ākhyāhi tattvam akhilaṁ yathā tapasi sā sthitā ॥

वैशंपायन उवाच । ऋषिरासीन्महावीर्यः कुणिर्गार्ग्यो महायशाः । स तप्त्वा विपुलं राजंस्तपो वै तपतां वरः । मानसीं स सुतां सुभ्रूं समुत्पादितवान्विभुः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । r̥ṣir āsīn mahāvīryaḥ kuṇir gārgyo mahāyaśāḥ । sa taptvā vipulaṁ rājaṁs tapo vai tapatāṁ varaḥ । mānasīṁ sa sutāṁ subhrūṁ samutpāditavān vibhuḥ ॥

तां च दृष्ट्वा भृशं प्रीतः कुणिर्गार्ग्यो महायशाः । जगाम त्रिदिवं राजन्संत्यज्येह कलेवरम् ॥

tāṁ ca dr̥ṣṭvā bhr̥śaṁ prītaḥ kuṇir gārgyo mahāyaśāḥ । jagāma tridivaṁ rājan saṁtyajyeha kalevaram ॥

सुभ्रूः सा ह्यथ कल्याणी पुण्डरीकनिभेक्षणा । महता तपसोग्रेण कृत्वाश्रममनिन्दिता ॥

subhrūḥ sā hy atha kalyāṇī puṇḍarīkanibhekṣaṇā । mahatā tapasogreṇa kr̥tvāśramam aninditā ॥

उपवासैः पूजयन्ती पितॄन्देवांश्च सा पुरा । तस्यास्तु तपसोग्रेण महान्कालोऽत्यगान्नृप ॥

upavāsaiḥ pūjayantī pitr̥̄n devāṁś ca sā purā । tasyās tu tapasogreṇa mahān kālo ’tyagān nr̥pa ॥

सा पित्रा दीयमानापि भर्त्रे नैच्छदनिन्दिता । आत्मनः सदृशं सा तु भर्तारं नान्वपश्यत ॥

sā pitrā dīyamānāpi bhartre naicchad aninditā । ātmanaḥ sadr̥śaṁ sā tu bhartāraṁ nānvapaśyata ॥

ततः सा तपसोग्रेण पीडयित्वात्मनस्तनुम् । पितृदेवार्चनरता बभूव विजने वने ॥

tataḥ sā tapasogreṇa pīḍayitvātmanas tanum । pitr̥devārcanaratā babhūva vijane vane ॥

सात्मानं मन्यमानापि कृतकृत्यं श्रमान्विता । वार्द्धकेन च राजेन्द्र तपसा चैव कर्शिता ॥

sātmānaṁ manyamānāpi kr̥takr̥tyaṁ śramānvitā । vārddhakena ca rājendra tapasā caiva karśitā ॥

सा नाशकद्यदा गन्तुं पदात्पदमपि स्वयम् । चकार गमने बुद्धिं परलोकाय वै तदा ॥

sā nāśakad yadā gantuṁ padāt padam api svayam । cakāra gamane buddhiṁ paralokāya vai tadā ॥

मोक्तुकामां तु तां दृष्ट्वा शरीरं नारदोऽब्रवीत् । असंस्कृतायाः कन्यायाः कुतो लोकास्तवानघे ॥

moktukāmāṁ tu tāṁ dr̥ṣṭvā śarīraṁ nārado ’bravīt । asaṁskr̥tāyāḥ kanyāyāḥ kuto lokās tavānaghe ॥

एवं हि श्रुतमस्माभिर्देवलोके महाव्रते । तपः परमकं प्राप्तं न तु लोकास्त्वया जिताः ॥

evaṁ hi śrutam asmābhir devaloke mahāvrate । tapaḥ paramakaṁ prāptaṁ na tu lokās tvayā jitāḥ ॥

तन्नारदवचः श्रुत्वा साब्रवीदृषिसंसदि । तपसोऽर्धं प्रयच्छामि पाणिग्राहस्य सत्तमाः ॥

tan nāradavacaḥ śrutvā sābravīd r̥ṣisaṁsadi । tapaso ’rdhaṁ prayacchāmi pāṇigrāhasya sattamāḥ ॥

इत्युक्ते चास्या जग्राह पाणिं गालवसंभवः । ऋषिः प्राक्शृङ्गवान्नाम समयं चेदमब्रवीत् ॥

ity ukte cāsyā jagrāha pāṇiṁ gālavasaṁbhavaḥ । r̥ṣiḥ prāk śr̥ṅgavān nāma samayaṁ cedam abravīt ॥

समयेन तवाद्याहं पाणिं स्प्रक्ष्यामि शोभने । यद्येकरात्रं वस्तव्यं त्वया सह मयेति ह ॥

samayena tavādyāhaṁ pāṇiṁ sprakṣyāmi śobhane । yady ekarātraṁ vastavyaṁ tvayā saha mayeti ha ॥

तथेति सा प्रतिश्रुत्य तस्मै पाणिं ददौ तदा । चक्रे च पाणिग्रहणं तस्योद्वाहं च गालविः ॥

tatheti sā pratiśrutya tasmai pāṇiṁ dadau tadā । cakre ca pāṇigrahaṇaṁ tasyodvāhaṁ ca gālaviḥ ॥

सा रात्रावभवद्राजंस्तरुणी देववर्णिनी । दिव्याभरणवस्त्रा च दिव्यस्रगनुलेपना ॥

sā rātrāv abhavad rājaṁs taruṇī devavarṇinī । divyābharaṇavastrā ca divyasraganulepanā ॥

तां दृष्ट्वा गालविः प्रीतो दीपयन्तीमिवात्मना । उवास च क्षपामेकां प्रभाते साब्रवीच्च तम् ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā gālaviḥ prīto dīpayantīm ivātmanā । uvāsa ca kṣapām ekāṁ prabhāte sābravīc ca tam ॥

यस्त्वया समयो विप्र कृतो मे तपतां वर । तेनोषितास्मि भद्रं ते स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ॥

yas tvayā samayo vipra kr̥to me tapatāṁ vara । tenoṣitāsmi bhadraṁ te svasti te ’stu vrajāmy aham ॥

सानुज्ञाताब्रवीद्भूयो योऽस्मिंस्तीर्थे समाहितः । वत्स्यते रजनीमेकां तर्पयित्वा दिवौकसः ॥

sānujñātābravīd bhūyo yo ’smiṁs tīrthe samāhitaḥ । vatsyate rajanīm ekāṁ tarpayitvā divaukasaḥ ॥

चत्वारिंशतमष्टौ च द्वे चाष्टौ सम्यगाचरेत् । यो ब्रह्मचर्यं वर्षाणि फलं तस्य लभेत सः । एवमुक्त्वा ततः साध्वी देहं त्यक्त्वा दिवं गता ॥

catvāriṁśatam aṣṭau ca dve cāṣṭau samyag ācaret । yo brahmacaryaṁ varṣāṇi phalaṁ tasya labheta saḥ । evam uktvā tataḥ sādhvī dehaṁ tyaktvā divaṁ gatā ॥

ऋषिरप्यभवद्दीनस्तस्या रूपं विचिन्तयन् । समयेन तपोऽर्धं च कृच्छ्रात्प्रतिगृहीतवान् ॥

r̥ṣir apy abhavad dīnas tasyā rūpaṁ vicintayan । samayena tapo ’rdhaṁ ca kr̥cchrāt pratigr̥hītavān ॥

साधयित्वा तदात्मानं तस्याः स गतिमन्वयात् । दुःखितो भरतश्रेष्ठ तस्या रूपबलात्कृतः । एतत्ते वृद्धकन्याया व्याख्यातं चरितं महत् ॥

sādhayitvā tadātmānaṁ tasyāḥ sa gatim anvayāt । duḥkhito bharataśreṣṭha tasyā rūpabalātkr̥taḥ । etat te vr̥ddhakanyāyā vyākhyātaṁ caritaṁ mahat ॥

तत्रस्थश्चापि शुश्राव हतं शल्यं हलायुधः । तत्रापि दत्त्वा दानानि द्विजातिभ्यः परंतप । शुशोच शल्यं संग्रामे निहतं पाण्डवैस्तदा ॥

tatrasthaś cāpi śuśrāva hataṁ śalyaṁ halāyudhaḥ । tatrāpi dattvā dānāni dvijātibhyaḥ paraṁtapa । śuśoca śalyaṁ saṁgrāme nihataṁ pāṇḍavais tadā ॥

समन्तपञ्चकद्वारात्ततो निष्क्रम्य माधवः । पप्रच्छर्षिगणान्रामः कुरुक्षेत्रस्य यत्फलम् ॥

samantapañcakadvārāt tato niṣkramya mādhavaḥ । papraccharṣigaṇān rāmaḥ kurukṣetrasya yat phalam ॥

ते पृष्टा यदुसिंहेन कुरुक्षेत्रफलं विभो । समाचख्युर्महात्मानस्तस्मै सर्वं यथातथम् ॥

te pr̥ṣṭā yadusiṁhena kurukṣetraphalaṁ vibho । samācakhyur mahātmānas tasmai sarvaṁ yathātatham ॥