Adhyāya 50

वैशंपायन उवाच । यत्रेजिवानुडुपती राजसूयेन भारत । तस्मिन्वृत्ते महानासीत्संग्रामस्तारकामयः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yatrejivān uḍupatī rājasūyena bhārata । tasmin vr̥tte mahān āsīt saṁgrāmas tārakāmayaḥ ॥

तत्राप्युपस्पृश्य बलो दत्त्वा दानानि चात्मवान् । सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थं जगाम ह ॥

tatrāpy upaspr̥śya balo dattvā dānāni cātmavān । sārasvatasya dharmātmā munes tīrthaṁ jagāma ha ॥

यत्र द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् । वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥

yatra dvādaśavārṣikyām anāvr̥ṣṭyāṁ dvijottamān । vedān adhyāpayām āsa purā sārasvato muniḥ ॥

जनमेजय उवाच । कथं द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां तपोधनः । वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥

janamejaya uvāca । kathaṁ dvādaśavārṣikyām anāvr̥ṣṭyāṁ tapodhanaḥ । vedān adhyāpayām āsa purā sārasvato muniḥ ॥

वैशंपायन उवाच । आसीत्पूर्वं महाराज मुनिर्धीमान्महातपाः । दधीच इति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । āsīt pūrvaṁ mahārāja munir dhīmān mahātapāḥ । dadhīca iti vikhyāto brahmacārī jitendriyaḥ ॥

तस्यातितपसः शक्रो बिभेति सततं विभो । न स लोभयितुं शक्यः फलैर्बहुविधैरपि ॥

tasyātitapasaḥ śakro bibheti satataṁ vibho । na sa lobhayituṁ śakyaḥ phalair bahuvidhair api ॥

प्रलोभनार्थं तस्याथ प्राहिणोत्पाकशासनः । दिव्यामप्सरसं पुण्यां दर्शनीयामलम्बुसाम् ॥

pralobhanārthaṁ tasyātha prāhiṇot pākaśāsanaḥ । divyām apsarasaṁ puṇyāṁ darśanīyām alambusām ॥

तस्य तर्पयतो देवान्सरस्वत्यां महात्मनः । समीपतो महाराज सोपातिष्ठत भामिनी ॥

tasya tarpayato devān sarasvatyāṁ mahātmanaḥ । samīpato mahārāja sopātiṣṭhata bhāminī ॥

तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यर्षेर्भावितात्मनः । रेतः स्कन्नं सरस्वत्यां तत्सा जग्राह निम्नगा ॥

tāṁ divyavapuṣaṁ dr̥ṣṭvā tasyarṣer bhāvitātmanaḥ । retaḥ skannaṁ sarasvatyāṁ tat sā jagrāha nimnagā ॥

कुक्षौ चाप्यदधद्दृष्ट्वा तद्रेतः पुरुषर्षभ । सा दधार च तं गर्भं पुत्रहेतोर्महानदी ॥

kukṣau cāpy adadhad dr̥ṣṭvā tad retaḥ puruṣarṣabha । sā dadhāra ca taṁ garbhaṁ putrahetor mahānadī ॥

सुषुवे चापि समये पुत्रं सा सरितां वरा । जगाम पुत्रमादाय तमृषिं प्रति च प्रभो ॥

suṣuve cāpi samaye putraṁ sā saritāṁ varā । jagāma putram ādāya tam r̥ṣiṁ prati ca prabho ॥

ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम् । ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रमस्य तम् । ब्रह्मर्षे तव पुत्रोऽयं त्वद्भक्त्या धारितो मया ॥

r̥ṣisaṁsadi taṁ dr̥ṣṭvā sā nadī munisattamam । tataḥ provāca rājendra dadatī putram asya tam । brahmarṣe tava putro ’yaṁ tvadbhaktyā dhārito mayā ॥

दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत्स्कन्नं प्रागलम्बुसाम् । तत्कुक्षिणा वै ब्रह्मर्षे त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम् ॥

dr̥ṣṭvā te ’psarasaṁ reto yat skannaṁ prāg alambusām । tat kukṣiṇā vai brahmarṣe tvadbhaktyā dhr̥tavaty aham ॥

न विनाशमिदं गच्छेत्त्वत्तेज इति निश्चयात् । प्रतिगृह्णीष्व पुत्रं स्वं मया दत्तमनिन्दितम् ॥

na vināśam idaṁ gacchet tvatteja iti niścayāt । pratigr̥hṇīṣva putraṁ svaṁ mayā dattam aninditam ॥

इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीतिं चावाप उत्तमाम् । मन्त्रवच्चोपजिघ्रत्तं मूर्ध्नि प्रेम्णा द्विजोत्तमः ॥

ity uktaḥ pratijagrāha prītiṁ cāvāpa uttamām । mantravac copajighrat taṁ mūrdhni premṇā dvijottamaḥ ॥

परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम । सरस्वत्यै वरं प्रादात्प्रीयमाणो महामुनिः ॥

pariṣvajya ciraṁ kālaṁ tadā bharatasattama । sarasvatyai varaṁ prādāt prīyamāṇo mahāmuniḥ ॥

विश्वे देवाः सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणाः । तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास्तवाम्भसा ॥

viśve devāḥ sapitaro gandharvāpsarasāṁ gaṇāḥ । tr̥ptiṁ yāsyanti subhage tarpyamāṇās tavāmbhasā ॥

इत्युक्त्वा स तु तुष्टाव वचोभिर्वै महानदीम् । प्रीतः परमहृष्टात्मा यथावच्छृणु पार्थिव ॥

ity uktvā sa tu tuṣṭāva vacobhir vai mahānadīm । prītaḥ paramahr̥ṣṭātmā yathāvac chr̥ṇu pārthiva ॥

प्रसृतासि महाभागे सरसो ब्रह्मणः पुरा । जानन्ति त्वां सरिच्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः ॥

prasr̥tāsi mahābhāge saraso brahmaṇaḥ purā । jānanti tvāṁ saricchreṣṭhe munayaḥ saṁśitavratāḥ ॥

मम प्रियकरी चापि सततं प्रियदर्शने । तस्मात्सारस्वतः पुत्रो महांस्ते वरवर्णिनि ॥

mama priyakarī cāpi satataṁ priyadarśane । tasmāt sārasvataḥ putro mahāṁs te varavarṇini ॥

तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनः । सारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः ॥

tavaiva nāmnā prathitaḥ putras te lokabhāvanaḥ । sārasvata iti khyāto bhaviṣyati mahātapāḥ ॥

एष द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान् । सारस्वतो महाभागे वेदानध्यापयिष्यति ॥

eṣa dvādaśavārṣikyām anāvr̥ṣṭyāṁ dvijarṣabhān । sārasvato mahābhāge vedān adhyāpayiṣyati ॥

पुण्याभ्यश्च सरिद्भ्यस्त्वं सदा पुण्यतमा शुभे । भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात्सरस्वति ॥

puṇyābhyaś ca saridbhyas tvaṁ sadā puṇyatamā śubhe । bhaviṣyasi mahābhāge matprasādāt sarasvati ॥

एवं सा संस्तुता तेन वरं लब्ध्वा महानदी । पुत्रमादाय मुदिता जगाम भरतर्षभ ॥

evaṁ sā saṁstutā tena varaṁ labdhvā mahānadī । putram ādāya muditā jagāma bharatarṣabha ॥

एतस्मिन्नेव काले तु विरोधे देवदानवैः । शक्रः प्रहरणान्वेषी लोकांस्त्रीन्विचचार ह ॥

etasminn eva kāle tu virodhe devadānavaiḥ । śakraḥ praharaṇānveṣī lokāṁs trīn vicacāra ha ॥

न चोपलेभे भगवाञ्शक्रः प्रहरणं तदा । यद्वै तेषां भवेद्योग्यं वधाय विबुधद्विषाम् ॥

na copalebhe bhagavāñ śakraḥ praharaṇaṁ tadā । yad vai teṣāṁ bhaved yogyaṁ vadhāya vibudhadviṣām ॥

ततोऽब्रवीत्सुराञ्शक्रो न मे शक्या महासुराः । ऋतेऽस्थिभिर्दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्विषः ॥

tato ’bravīt surāñ śakro na me śakyā mahāsurāḥ । r̥te ’sthibhir dadhīcasya nihantuṁ tridaśadviṣaḥ ॥

तस्माद्गत्वा ऋषिश्रेष्ठो याच्यतां सुरसत्तमाः । दधीचास्थीनि देहीति तैर्वधिष्यामहे रिपून् ॥

tasmād gatvā r̥ṣiśreṣṭho yācyatāṁ surasattamāḥ । dadhīcāsthīni dehīti tair vadhiṣyāmahe ripūn ॥

स देवैर्याचितोऽस्थीनि यत्नादृषिवरस्तदा । प्राणत्यागं कुरुष्वेति चकारैवाविचारयन् । स लोकानक्षयान्प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा ॥

sa devair yācito ’sthīni yatnād r̥ṣivaras tadā । prāṇatyāgaṁ kuruṣveti cakāraivāvicārayan । sa lokān akṣayān prāpto devapriyakaras tadā ॥

तस्यास्थिभिरथो शक्रः संप्रहृष्टमनास्तदा । कारयामास दिव्यानि नानाप्रहरणान्युत । वज्राणि चक्राणि गदा गुरुदण्डांश्च पुष्कलान् ॥

tasyāsthibhir atho śakraḥ saṁprahr̥ṣṭamanās tadā । kārayām āsa divyāni nānāpraharaṇāny uta । vajrāṇi cakrāṇi gadā gurudaṇḍāṁś ca puṣkalān ॥

स हि तीव्रेण तपसा संभृतः परमर्षिणा । प्रजापतिसुतेनाथ भृगुणा लोकभावनः ॥

sa hi tīvreṇa tapasā saṁbhr̥taḥ paramarṣiṇā । prajāpatisutenātha bhr̥guṇā lokabhāvanaḥ ॥

अतिकायः स तेजस्वी लोकसारविनिर्मितः । जज्ञे शैलगुरुः प्रांशुर्महिम्ना प्रथितः प्रभुः । नित्यमुद्विजते चास्य तेजसा पाकशासनः ॥

atikāyaḥ sa tejasvī lokasāravinirmitaḥ । jajñe śailaguruḥ prāṁśur mahimnā prathitaḥ prabhuḥ । nityam udvijate cāsya tejasā pākaśāsanaḥ ॥

तेन वज्रेण भगवान्मन्त्रयुक्तेन भारत । भृशं क्रोधविसृष्टेन ब्रह्मतेजोभवेन च । दैत्यदानववीराणां जघान नवतीर्नव ॥

tena vajreṇa bhagavān mantrayuktena bhārata । bhr̥śaṁ krodhavisr̥ṣṭena brahmatejobhavena ca । daityadānavavīrāṇāṁ jaghāna navatīr nava ॥

अथ काले व्यतिक्रान्ते महत्यतिभयंकरे । अनावृष्टिरनुप्राप्ता राजन्द्वादशवार्षिकी ॥

atha kāle vyatikrānte mahaty atibhayaṁkare । anāvr̥ṣṭir anuprāptā rājan dvādaśavārṣikī ॥

तस्यां द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महर्षयः । वृत्त्यर्थं प्राद्रवन्राजन्क्षुधार्ताः सर्वतोदिशम् ॥

tasyāṁ dvādaśavārṣikyām anāvr̥ṣṭyāṁ maharṣayaḥ । vr̥ttyarthaṁ prādravan rājan kṣudhārtāḥ sarvatodiśam ॥

दिग्भ्यस्तान्प्रद्रुतान्दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस्तदा । गमनाय मतिं चक्रे तं प्रोवाच सरस्वती ॥

digbhyas tān pradrutān dr̥ṣṭvā muniḥ sārasvatas tadā । gamanāya matiṁ cakre taṁ provāca sarasvatī ॥

न गन्तव्यमितः पुत्र तवाहारमहं सदा । दास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतामिह भारत ॥

na gantavyam itaḥ putra tavāhāram ahaṁ sadā । dāsyāmi matsyapravarān uṣyatām iha bhārata ॥

इत्युक्तस्तर्पयामास स पितॄन्देवतास्तथा । आहारमकरोन्नित्यं प्राणान्वेदांश्च धारयन् ॥

ity uktas tarpayām āsa sa pitr̥̄n devatās tathā । āhāram akaron nityaṁ prāṇān vedāṁś ca dhārayan ॥

अथ तस्यामतीतायामनावृष्ट्यां महर्षयः । अन्योन्यं परिपप्रच्छुः पुनः स्वाध्यायकारणात् ॥

atha tasyām atītāyām anāvr̥ṣṭyāṁ maharṣayaḥ । anyonyaṁ paripapracchuḥ punaḥ svādhyāyakāraṇāt ॥

तेषां क्षुधापरीतानां नष्टा वेदा विधावताम् । सर्वेषामेव राजेन्द्र न कश्चित्प्रतिभानवान् ॥

teṣāṁ kṣudhāparītānāṁ naṣṭā vedā vidhāvatām । sarveṣām eva rājendra na kaś cit pratibhānavān ॥

अथ कश्चिदृषिस्तेषां सारस्वतमुपेयिवान् । कुर्वाणं संशितात्मानं स्वाध्यायमृषिसत्तमम् ॥

atha kaś cid r̥ṣis teṣāṁ sārasvatam upeyivān । kurvāṇaṁ saṁśitātmānaṁ svādhyāyam r̥ṣisattamam ॥

स गत्वाचष्ट तेभ्यश्च सारस्वतमतिप्रभम् । स्वाध्यायममरप्रख्यं कुर्वाणं विजने जने ॥

sa gatvācaṣṭa tebhyaś ca sārasvatam atiprabham । svādhyāyam amaraprakhyaṁ kurvāṇaṁ vijane jane ॥

ततः सर्वे समाजग्मुस्तत्र राजन्महर्षयः । सारस्वतं मुनिश्रेष्ठमिदमूचुः समागताः ॥

tataḥ sarve samājagmus tatra rājan maharṣayaḥ । sārasvataṁ muniśreṣṭham idam ūcuḥ samāgatāḥ ॥

अस्मानध्यापयस्वेति तानुवाच ततो मुनिः । शिष्यत्वमुपगच्छध्वं विधिवद्भो ममेत्युत ॥

asmān adhyāpayasveti tān uvāca tato muniḥ । śiṣyatvam upagacchadhvaṁ vidhivad bho mamety uta ॥

ततोऽब्रवीदृषिगणो बालस्त्वमसि पुत्रक । स तानाह न मे धर्मो नश्येदिति पुनर्मुनीन् ॥

tato ’bravīd r̥ṣigaṇo bālas tvam asi putraka । sa tān āha na me dharmo naśyed iti punar munīn ॥

यो ह्यधर्मेण विब्रूयाद्गृह्णीयाद्वाप्यधर्मतः । म्रियतां तावुभौ क्षिप्रं स्यातां वा वैरिणावुभौ ॥

yo hy adharmeṇa vibrūyād gr̥hṇīyād vāpy adharmataḥ । mriyatāṁ tāv ubhau kṣipraṁ syātāṁ vā vairiṇāv ubhau ॥

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥

na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ । r̥ṣayaś cakrire dharmaṁ yo ’nūcānaḥ sa no mahān ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मुनयस्ते विधानतः । तस्माद्वेदाननुप्राप्य पुनर्धर्मं प्रचक्रिरे ॥

etac chrutvā vacas tasya munayas te vidhānataḥ । tasmād vedān anuprāpya punar dharmaṁ pracakrire ॥

षष्टिर्मुनिसहस्राणि शिष्यत्वं प्रतिपेदिरे । सारस्वतस्य विप्रर्षेर्वेदस्वाध्यायकारणात् ॥

ṣaṣṭir munisahasrāṇi śiṣyatvaṁ pratipedire । sārasvatasya viprarṣer vedasvādhyāyakāraṇāt ॥

मुष्टिं मुष्टिं ततः सर्वे दर्भाणां तेऽभ्युपाहरन् । तस्यासनार्थं विप्रर्षेर्बालस्यापि वशे स्थिताः ॥

muṣṭiṁ muṣṭiṁ tataḥ sarve darbhāṇāṁ te ’bhyupāharan । tasyāsanārthaṁ viprarṣer bālasyāpi vaśe sthitāḥ ॥

तत्रापि दत्त्वा वसु रौहिणेयो; महाबलः केशवपूर्वजोऽथ । जगाम तीर्थं मुदितः क्रमेण; ख्यातं महद्वृद्धकन्या स्म यत्र ॥

tatrāpi dattvā vasu rauhiṇeyo; mahābalaḥ keśavapūrvajo ’tha । jagāma tīrthaṁ muditaḥ krameṇa; khyātaṁ mahad vr̥ddhakanyā sma yatra ॥