Adhyāya 49

वैशंपायन उवाच । तस्मिन्नेव तु धर्मात्मा वसति स्म तपोधनः । गार्हस्थ्यं धर्ममास्थाय असितो देवलः पुरा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasminn eva tu dharmātmā vasati sma tapodhanaḥ । gārhasthyaṁ dharmam āsthāya asito devalaḥ purā ॥

धर्मनित्यः शुचिर्दान्तो न्यस्तदण्डो महातपाः । कर्मणा मनसा वाचा समः सर्वेषु जन्तुषु ॥

dharmanityaḥ śucir dānto nyastadaṇḍo mahātapāḥ । karmaṇā manasā vācā samaḥ sarveṣu jantuṣu ॥

अक्रोधनो महाराज तुल्यनिन्दाप्रियाप्रियः । काञ्चने लोष्टके चैव समदर्शी महातपाः ॥

akrodhano mahārāja tulyanindāpriyāpriyaḥ । kāñcane loṣṭake caiva samadarśī mahātapāḥ ॥

देवताः पूजयन्नित्यमतिथींश्च द्विजैः सह । ब्रह्मचर्यरतो नित्यं सदा धर्मपरायणः ॥

devatāḥ pūjayan nityam atithīṁś ca dvijaiḥ saha । brahmacaryarato nityaṁ sadā dharmaparāyaṇaḥ ॥

ततोऽभ्येत्य महाराज योगमास्थाय भिक्षुकः । जैगीषव्यो मुनिर्धीमांस्तस्मिंस्तीर्थे समाहितः ॥

tato ’bhyetya mahārāja yogam āsthāya bhikṣukaḥ । jaigīṣavyo munir dhīmāṁs tasmiṁs tīrthe samāhitaḥ ॥

देवलस्याश्रमे राजन्न्यवसत्स महाद्युतिः । योगनित्यो महाराज सिद्धिं प्राप्तो महातपाः ॥

devalasyāśrame rājan nyavasat sa mahādyutiḥ । yoganityo mahārāja siddhiṁ prāpto mahātapāḥ ॥

तं तत्र वसमानं तु जैगीषव्यं महामुनिम् । देवलो दर्शयन्नेव नैवायुञ्जत धर्मतः ॥

taṁ tatra vasamānaṁ tu jaigīṣavyaṁ mahāmunim । devalo darśayann eva naivāyuñjata dharmataḥ ॥

एवं तयोर्महाराज दीर्घकालो व्यतिक्रमत् । जैगीषव्यं मुनिं चैव न ददर्शाथ देवलः ॥

evaṁ tayor mahārāja dīrghakālo vyatikramat । jaigīṣavyaṁ muniṁ caiva na dadarśātha devalaḥ ॥

आहारकाले मतिमान्परिव्राड्जनमेजय । उपातिष्ठत धर्मज्ञो भैक्षकाले स देवलम् ॥

āhārakāle matimān parivrāḍ janamejaya । upātiṣṭhata dharmajño bhaikṣakāle sa devalam ॥

स दृष्ट्वा भिक्षुरूपेण प्राप्तं तत्र महामुनिम् । गौरवं परमं चक्रे प्रीतिं च विपुलां तथा ॥

sa dr̥ṣṭvā bhikṣurūpeṇa prāptaṁ tatra mahāmunim । gauravaṁ paramaṁ cakre prītiṁ ca vipulāṁ tathā ॥

देवलस्तु यथाशक्ति पूजयामास भारत । ऋषिदृष्टेन विधिना समा बह्व्यः समाहितः ॥

devalas tu yathāśakti pūjayām āsa bhārata । r̥ṣidr̥ṣṭena vidhinā samā bahvyaḥ samāhitaḥ ॥

कदाचित्तस्य नृपते देवलस्य महात्मनः । चिन्ता सुमहती जाता मुनिं दृष्ट्वा महाद्युतिम् ॥

kadā cit tasya nr̥pate devalasya mahātmanaḥ । cintā sumahatī jātā muniṁ dr̥ṣṭvā mahādyutim ॥

समास्तु समतिक्रान्ता बह्व्यः पूजयतो मम । न चायमलसो भिक्षुरभ्यभाषत किंचन ॥

samās tu samatikrāntā bahvyaḥ pūjayato mama । na cāyam alaso bhikṣur abhyabhāṣata kiṁ cana ॥

एवं विगणयन्नेव स जगाम महोदधिम् । अन्तरिक्षचरः श्रीमान्कलशं गृह्य देवलः ॥

evaṁ vigaṇayann eva sa jagāma mahodadhim । antarikṣacaraḥ śrīmān kalaśaṁ gr̥hya devalaḥ ॥

गच्छन्नेव स धर्मात्मा समुद्रं सरितां पतिम् । जैगीषव्यं ततोऽपश्यद्गतं प्रागेव भारत ॥

gacchann eva sa dharmātmā samudraṁ saritāṁ patim । jaigīṣavyaṁ tato ’paśyad gataṁ prāg eva bhārata ॥

ततः सविस्मयश्चिन्तां जगामाथासितः प्रभुः । कथं भिक्षुरयं प्राप्तः समुद्रे स्नात एव च ॥

tataḥ savismayaś cintāṁ jagāmāthāsitaḥ prabhuḥ । kathaṁ bhikṣur ayaṁ prāptaḥ samudre snāta eva ca ॥

इत्येवं चिन्तयामास महर्षिरसितस्तदा । स्नात्वा समुद्रे विधिवच्छुचिर्जप्यं जजाप ह ॥

ity evaṁ cintayām āsa maharṣir asitas tadā । snātvā samudre vidhivac chucir japyaṁ jajāpa ha ॥

कृतजप्याह्निकः श्रीमानाश्रमं च जगाम ह । कलशं जलपूर्णं वै गृहीत्वा जनमेजय ॥

kr̥tajapyāhnikaḥ śrīmān āśramaṁ ca jagāma ha । kalaśaṁ jalapūrṇaṁ vai gr̥hītvā janamejaya ॥

ततः स प्रविशन्नेव स्वमाश्रमपदं मुनिः । आसीनमाश्रमे तत्र जैगीषव्यमपश्यत ॥

tataḥ sa praviśann eva svam āśramapadaṁ muniḥ । āsīnam āśrame tatra jaigīṣavyam apaśyata ॥

न व्याहरति चैवैनं जैगीषव्यः कथंचन । काष्ठभूतोऽऽश्रमपदे वसति स्म महातपाः ॥

na vyāharati caivainaṁ jaigīṣavyaḥ kathaṁ cana । kāṣṭhabhūto ’’śramapade vasati sma mahātapāḥ ॥

तं दृष्ट्वा चाप्लुतं तोये सागरे सागरोपमम् । प्रविष्टमाश्रमं चापि पूर्वमेव ददर्श सः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā cāplutaṁ toye sāgare sāgaropamam । praviṣṭam āśramaṁ cāpi pūrvam eva dadarśa saḥ ॥

असितो देवलो राजंश्चिन्तयामास बुद्धिमान् । दृष्टः प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम् ॥

asito devalo rājaṁś cintayām āsa buddhimān । dr̥ṣṭaḥ prabhāvaṁ tapaso jaigīṣavyasya yogajam ॥

चिन्तयामास राजेन्द्र तदा स मुनिसत्तमः । मया दृष्टः समुद्रे च आश्रमे च कथं त्वयम् ॥

cintayām āsa rājendra tadā sa munisattamaḥ । mayā dr̥ṣṭaḥ samudre ca āśrame ca kathaṁ tv ayam ॥

एवं विगणयन्नेव स मुनिर्मन्त्रपारगः । उत्पपाताश्रमात्तस्मादन्तरिक्षं विशां पते । जिज्ञासार्थं तदा भिक्षोर्जैगीषव्यस्य देवलः ॥

evaṁ vigaṇayann eva sa munir mantrapāragaḥ । utpapātāśramāt tasmād antarikṣaṁ viśāṁ pate । jijñāsārthaṁ tadā bhikṣor jaigīṣavyasya devalaḥ ॥

सोऽन्तरिक्षचरान्सिद्धान्समपश्यत्समाहितान् । जैगीषव्यं च तैः सिद्धैः पूज्यमानमपश्यत ॥

so ’ntarikṣacarān siddhān samapaśyat samāhitān । jaigīṣavyaṁ ca taiḥ siddhaiḥ pūjyamānam apaśyata ॥

ततोऽसितः सुसंरब्धो व्यवसायी दृढव्रतः । अपश्यद्वै दिवं यान्तं जैगीषव्यं स देवलः ॥

tato ’sitaḥ susaṁrabdho vyavasāyī dr̥ḍhavrataḥ । apaśyad vai divaṁ yāntaṁ jaigīṣavyaṁ sa devalaḥ ॥

तस्माच्च पितृलोकं तं व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत । पितृलोकाच्च तं यान्तं याम्यं लोकमपश्यत ॥

tasmāc ca pitr̥lokaṁ taṁ vrajantaṁ so ’nvapaśyata । pitr̥lokāc ca taṁ yāntaṁ yāmyaṁ lokam apaśyata ॥

तस्मादपि समुत्पत्य सोमलोकमभिष्टुतम् । व्रजन्तमन्वपश्यत्स जैगीषव्यं महामुनिम् ॥

tasmād api samutpatya somalokam abhiṣṭutam । vrajantam anvapaśyat sa jaigīṣavyaṁ mahāmunim ॥

लोकान्समुत्पतन्तं च शुभानेकान्तयाजिनाम् । ततोऽग्निहोत्रिणां लोकांस्तेभ्यश्चाप्युत्पपात ह ॥

lokān samutpatantaṁ ca śubhān ekāntayājinām । tato ’gnihotriṇāṁ lokāṁs tebhyaś cāpy utpapāta ha ॥

दर्शं च पौर्णमासं च ये यजन्ति तपोधनाः । तेभ्यः स ददृशे धीमाँल्लोकेभ्यः पशुयाजिनाम् । व्रजन्तं लोकममलमपश्यद्देवपूजितम् ॥

darśaṁ ca paurṇamāsaṁ ca ye yajanti tapodhanāḥ । tebhyaḥ sa dadr̥śe dhīmām̐l lokebhyaḥ paśuyājinām । vrajantaṁ lokam amalam apaśyad devapūjitam ॥

चातुर्मास्यैर्बहुविधैर्यजन्ते ये तपोधनाः । तेषां स्थानं तथा यान्तं तथाग्निष्टोमयाजिनाम् ॥

cāturmāsyair bahuvidhair yajante ye tapodhanāḥ । teṣāṁ sthānaṁ tathā yāntaṁ tathāgniṣṭomayājinām ॥

अग्निष्टुतेन च तथा ये यजन्ति तपोधनाः । तत्स्थानमनुसंप्राप्तमन्वपश्यत देवलः ॥

agniṣṭutena ca tathā ye yajanti tapodhanāḥ । tat sthānam anusaṁprāptam anvapaśyata devalaḥ ॥

वाजपेयं क्रतुवरं तथा बहुसुवर्णकम् । आहरन्ति महाप्राज्ञास्तेषां लोकेष्वपश्यत ॥

vājapeyaṁ kratuvaraṁ tathā bahusuvarṇakam । āharanti mahāprājñās teṣāṁ lokeṣv apaśyata ॥

यजन्ते पुण्डरीकेण राजसूयेन चैव ये । तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः ॥

yajante puṇḍarīkeṇa rājasūyena caiva ye । teṣāṁ lokeṣv apaśyac ca jaigīṣavyaṁ sa devalaḥ ॥

अश्वमेधं क्रतुवरं नरमेधं तथैव च । आहरन्ति नरश्रेष्ठास्तेषां लोकेष्वपश्यत ॥

aśvamedhaṁ kratuvaraṁ naramedhaṁ tathaiva ca । āharanti naraśreṣṭhās teṣāṁ lokeṣv apaśyata ॥

सर्वमेधं च दुष्प्रापं तथा सौत्रामणिं च ये । तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः ॥

sarvamedhaṁ ca duṣprāpaṁ tathā sautrāmaṇiṁ ca ye । teṣāṁ lokeṣv apaśyac ca jaigīṣavyaṁ sa devalaḥ ॥

द्वादशाहैश्च सत्रैर्ये यजन्ते विविधैर्नृप । तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः ॥

dvādaśāhaiś ca satrair ye yajante vividhair nr̥pa । teṣāṁ lokeṣv apaśyac ca jaigīṣavyaṁ sa devalaḥ ॥

मित्रावरुणयोर्लोकानादित्यानां तथैव च । सलोकतामनुप्राप्तमपश्यत ततोऽसितः ॥

mitrāvaruṇayor lokān ādityānāṁ tathaiva ca । salokatām anuprāptam apaśyata tato ’sitaḥ ॥

रुद्राणां च वसूनां च स्थानं यच्च बृहस्पतेः । तानि सर्वाण्यतीतं च समपश्यत्ततोऽसितः ॥

rudrāṇāṁ ca vasūnāṁ ca sthānaṁ yac ca br̥haspateḥ । tāni sarvāṇy atītaṁ ca samapaśyat tato ’sitaḥ ॥

आरुह्य च गवां लोकं प्रयान्तं ब्रह्मसत्रिणाम् । लोकानपश्यद्गच्छन्तं जैगीषव्यं ततोऽसितः ॥

āruhya ca gavāṁ lokaṁ prayāntaṁ brahmasatriṇām । lokān apaśyad gacchantaṁ jaigīṣavyaṁ tato ’sitaḥ ॥

त्रीँल्लोकानपरान्विप्रमुत्पतन्तं स्वतेजसा । पतिव्रतानां लोकांश्च व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत ॥

trīm̐l lokān aparān vipram utpatantaṁ svatejasā । pativratānāṁ lokāṁś ca vrajantaṁ so ’nvapaśyata ॥

ततो मुनिवरं भूयो जैगीषव्यमथासितः । नान्वपश्यत योगस्थमन्तर्हितमरिंदम ॥

tato munivaraṁ bhūyo jaigīṣavyam athāsitaḥ । nānvapaśyata yogastham antarhitam ariṁdama ॥

सोऽचिन्तयन्महाभागो जैगीषव्यस्य देवलः । प्रभावं सुव्रतत्वं च सिद्धिं योगस्य चातुलाम् ॥

so ’cintayan mahābhāgo jaigīṣavyasya devalaḥ । prabhāvaṁ suvratatvaṁ ca siddhiṁ yogasya cātulām ॥

असितोऽपृच्छत तदा सिद्धाँल्लोकेषु सत्तमान् । प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा धीरस्तान्ब्रह्मसत्रिणः ॥

asito ’pr̥cchata tadā siddhām̐l lokeṣu sattamān । prayataḥ prāñjalir bhūtvā dhīras tān brahmasatriṇaḥ ॥

जैगीषव्यं न पश्यामि तं शंसत महौजसम् । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ॥

jaigīṣavyaṁ na paśyāmi taṁ śaṁsata mahaujasam । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

सिद्धा ऊचुः । शृणु देवल भूतार्थं शंसतां नो दृढव्रत । जैगीषव्यो गतो लोकं शाश्वतं ब्रह्मणोऽव्ययम् ॥

siddhā ūcuḥ । śr̥ṇu devala bhūtārthaṁ śaṁsatāṁ no dr̥ḍhavrata । jaigīṣavyo gato lokaṁ śāśvataṁ brahmaṇo ’vyayam ॥

स श्रुत्वा वचनं तेषां सिद्धानां ब्रह्मसत्रिणाम् । असितो देवलस्तूर्णमुत्पपात पपात च ॥

sa śrutvā vacanaṁ teṣāṁ siddhānāṁ brahmasatriṇām । asito devalas tūrṇam utpapāta papāta ca ॥

ततः सिद्धास्त ऊचुर्हि देवलं पुनरेव ह । न देवल गतिस्तत्र तव गन्तुं तपोधन । ब्रह्मणः सदनं विप्र जैगीषव्यो यदाप्तवान् ॥

tataḥ siddhās ta ūcur hi devalaṁ punar eva ha । na devala gatis tatra tava gantuṁ tapodhana । brahmaṇaḥ sadanaṁ vipra jaigīṣavyo yadāptavān ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सिद्धानां देवलः पुनः । आनुपूर्व्येण लोकांस्तान्सर्वानवततार ह ॥

teṣāṁ tad vacanaṁ śrutvā siddhānāṁ devalaḥ punaḥ । ānupūrvyeṇa lokāṁs tān sarvān avatatāra ha ॥

स्वमाश्रमपदं पुण्यमाजगाम पतंगवत् । प्रविशन्नेव चापश्यज्जैगीषव्यं स देवलः ॥

svam āśramapadaṁ puṇyam ājagāma pataṁgavat । praviśann eva cāpaśyaj jaigīṣavyaṁ sa devalaḥ ॥

ततो बुद्ध्या व्यगणयद्देवलो धर्मयुक्तया । दृष्ट्वा प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम् ॥

tato buddhyā vyagaṇayad devalo dharmayuktayā । dr̥ṣṭvā prabhāvaṁ tapaso jaigīṣavyasya yogajam ॥

ततोऽब्रवीन्महात्मानं जैगीषव्यं स देवलः । विनयावनतो राजन्नुपसर्प्य महामुनिम् । मोक्षधर्मं समास्थातुमिच्छेयं भगवन्नहम् ॥

tato ’bravīn mahātmānaṁ jaigīṣavyaṁ sa devalaḥ । vinayāvanato rājann upasarpya mahāmunim । mokṣadharmaṁ samāsthātum iccheyaṁ bhagavann aham ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा उपदेशं चकार सः । विधिं च योगस्य परं कार्याकार्यं च शास्त्रतः ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā upadeśaṁ cakāra saḥ । vidhiṁ ca yogasya paraṁ kāryākāryaṁ ca śāstrataḥ ॥

संन्यासकृतबुद्धिं तं ततो दृष्ट्वा महातपाः । सर्वाश्चास्य क्रियाश्चक्रे विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

saṁnyāsakr̥tabuddhiṁ taṁ tato dr̥ṣṭvā mahātapāḥ । sarvāś cāsya kriyāś cakre vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

संन्यासकृतबुद्धिं तं भूतानि पितृभिः सह । ततो दृष्ट्वा प्ररुरुदुः कोऽस्मान्संविभजिष्यति ॥

saṁnyāsakr̥tabuddhiṁ taṁ bhūtāni pitr̥bhiḥ saha । tato dr̥ṣṭvā praruruduḥ ko ’smān saṁvibhajiṣyati ॥

देवलस्तु वचः श्रुत्वा भूतानां करुणं तथा । दिशो दश व्याहरतां मोक्षं त्यक्तुं मनो दधे ॥

devalas tu vacaḥ śrutvā bhūtānāṁ karuṇaṁ tathā । diśo daśa vyāharatāṁ mokṣaṁ tyaktuṁ mano dadhe ॥

ततस्तु फलमूलानि पवित्राणि च भारत । पुष्पाण्योषधयश्चैव रोरूयन्ते सहस्रशः ॥

tatas tu phalamūlāni pavitrāṇi ca bhārata । puṣpāṇy oṣadhayaś caiva rorūyante sahasraśaḥ ॥

पुनर्नो देवलः क्षुद्रो नूनं छेत्स्यति दुर्मतिः । अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा नावबुध्यते ॥

punar no devalaḥ kṣudro nūnaṁ chetsyati durmatiḥ । abhayaṁ sarvabhūtebhyo yo dattvā nāvabudhyate ॥

ततो भूयो व्यगणयत्स्वबुद्ध्या मुनिसत्तमः । मोक्षे गार्हस्थ्यधर्मे वा किं नु श्रेयस्करं भवेत् ॥

tato bhūyo vyagaṇayat svabuddhyā munisattamaḥ । mokṣe gārhasthyadharme vā kiṁ nu śreyaskaraṁ bhavet ॥

इति निश्चित्य मनसा देवलो राजसत्तम । त्यक्त्वा गार्हस्थ्यधर्मं स मोक्षधर्ममरोचयत् ॥

iti niścitya manasā devalo rājasattama । tyaktvā gārhasthyadharmaṁ sa mokṣadharmam arocayat ॥

एवमादीनि संचिन्त्य देवलो निश्चयात्ततः । प्राप्तवान्परमां सिद्धिं परं योगं च भारत ॥

evamādīni saṁcintya devalo niścayāt tataḥ । prāptavān paramāṁ siddhiṁ paraṁ yogaṁ ca bhārata ॥

ततो देवाः समागम्य बृहस्पतिपुरोगमाः । जैगीषव्यं तपश्चास्य प्रशंसन्ति तपस्विनः ॥

tato devāḥ samāgamya br̥haspatipurogamāḥ । jaigīṣavyaṁ tapaś cāsya praśaṁsanti tapasvinaḥ ॥

अथाब्रवीदृषिवरो देवान्वै नारदस्तदा । जैगीषव्ये तपो नास्ति विस्मापयति योऽसितम् ॥

athābravīd r̥ṣivaro devān vai nāradas tadā । jaigīṣavye tapo nāsti vismāpayati yo ’sitam ॥

तमेवंवादिनं धीरं प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः । मैवमित्येव शंसन्तो जैगीषव्यं महामुनिम् ॥

tam evaṁvādinaṁ dhīraṁ pratyūcus te divaukasaḥ । maivam ity eva śaṁsanto jaigīṣavyaṁ mahāmunim ॥

तत्राप्युपस्पृश्य ततो महात्मा; दत्त्वा च वित्तं हलभृद्द्विजेभ्यः । अवाप्य धर्मं परमार्यकर्मा; जगाम सोमस्य महत्स तीर्थम् ॥

tatrāpy upaspr̥śya tato mahātmā; dattvā ca vittaṁ halabhr̥d dvijebhyaḥ । avāpya dharmaṁ param āryakarmā; jagāma somasya mahat sa tīrtham ॥