Adhyāya 43

जनमेजय उवाच । सरस्वत्याः प्रभावोऽयमुक्तस्ते द्विजसत्तम । कुमारस्याभिषेकं तु ब्रह्मन्व्याख्यातुमर्हसि ॥

janamejaya uvāca । sarasvatyāḥ prabhāvo ’yam uktas te dvijasattama । kumārasyābhiṣekaṁ tu brahman vyākhyātum arhasi ॥

यस्मिन्काले च देशे च यथा च वदतां वर । यैश्चाभिषिक्तो भगवान्विधिना येन च प्रभुः ॥

yasmin kāle ca deśe ca yathā ca vadatāṁ vara । yaiś cābhiṣikto bhagavān vidhinā yena ca prabhuḥ ॥

स्कन्दो यथा च दैत्यानामकरोत्कदनं महत् । तथा मे सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे ॥

skando yathā ca daityānām akarot kadanaṁ mahat । tathā me sarvam ācakṣva paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

वैशंपायन उवाच । कुरुवंशस्य सदृशमिदं कौतूहलं तव । हर्षमुत्पादयत्येतद्वचो मे जनमेजय ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kuruvaṁśasya sadr̥śam idaṁ kautūhalaṁ tava । harṣam utpādayaty etad vaco me janamejaya ॥

हन्त ते कथयिष्यामि शृण्वानस्य जनाधिप । अभिषेकं कुमारस्य प्रभावं च महात्मनः ॥

hanta te kathayiṣyāmi śr̥ṇvānasya janādhipa । abhiṣekaṁ kumārasya prabhāvaṁ ca mahātmanaḥ ॥

तेजो माहेश्वरं स्कन्नमग्नौ प्रपतितं पुरा । तत्सर्वभक्षो भगवान्नाशकद्दग्धुमक्षयम् ॥

tejo māheśvaraṁ skannam agnau prapatitaṁ purā । tat sarvabhakṣo bhagavān nāśakad dagdhum akṣayam ॥

तेनासीदति तेजस्वी दीप्तिमान्हव्यवाहनः । न चैव धारयामास गर्भं तेजोमयं तदा ॥

tenāsīdati tejasvī dīptimān havyavāhanaḥ । na caiva dhārayām āsa garbhaṁ tejomayaṁ tadā ॥

स गङ्गामभिसंगम्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभुः । गर्भमाहितवान्दिव्यं भास्करोपमतेजसम् ॥

sa gaṅgām abhisaṁgamya niyogād brahmaṇaḥ prabhuḥ । garbham āhitavān divyaṁ bhāskaropamatejasam ॥

अथ गङ्गापि तं गर्भमसहन्ती विधारणे । उत्ससर्ज गिरौ रम्ये हिमवत्यमरार्चिते ॥

atha gaṅgāpi taṁ garbham asahantī vidhāraṇe । utsasarja girau ramye himavaty amarārcite ॥

स तत्र ववृधे लोकानावृत्य ज्वलनात्मजः । ददृशुर्ज्वलनाकारं तं गर्भमथ कृत्तिकाः ॥

sa tatra vavr̥dhe lokān āvr̥tya jvalanātmajaḥ । dadr̥śur jvalanākāraṁ taṁ garbham atha kr̥ttikāḥ ॥

शरस्तम्बे महात्मानमनलात्मजमीश्वरम् । ममायमिति ताः सर्वाः पुत्रार्थिन्योऽभिचक्रमुः ॥

śarastambe mahātmānam analātmajam īśvaram । mamāyam iti tāḥ sarvāḥ putrārthinyo ’bhicakramuḥ ॥

तासां विदित्वा भावं तं मातॄणां भगवान्प्रभुः । प्रस्नुतानां पयः षड्भिर्वदनैरपिबत्तदा ॥

tāsāṁ viditvā bhāvaṁ taṁ mātr̥̄ṇāṁ bhagavān prabhuḥ । prasnutānāṁ payaḥ ṣaḍbhir vadanair apibat tadā ॥

तं प्रभावं समालक्ष्य तस्य बालस्य कृत्तिकाः । परं विस्मयमापन्ना देव्यो दिव्यवपुर्धराः ॥

taṁ prabhāvaṁ samālakṣya tasya bālasya kr̥ttikāḥ । paraṁ vismayam āpannā devyo divyavapurdharāḥ ॥

यत्रोत्सृष्टः स भगवान्गङ्गया गिरिमूर्धनि । स शैलः काञ्चनः सर्वः संबभौ कुरुसत्तम ॥

yatrotsr̥ṣṭaḥ sa bhagavān gaṅgayā girimūrdhani । sa śailaḥ kāñcanaḥ sarvaḥ saṁbabhau kurusattama ॥

वर्धता चैव गर्भेण पृथिवी तेन रञ्जिता । अतश्च सर्वे संवृत्ता गिरयः काञ्चनाकराः ॥

vardhatā caiva garbheṇa pr̥thivī tena rañjitā । ataś ca sarve saṁvr̥ttā girayaḥ kāñcanākarāḥ ॥

कुमारश्च महावीर्यः कार्त्तिकेय इति स्मृतः । गाङ्गेयः पूर्वमभवन्महायोगबलान्वितः ॥

kumāraś ca mahāvīryaḥ kārttikeya iti smr̥taḥ । gāṅgeyaḥ pūrvam abhavan mahāyogabalānvitaḥ ॥

स देवस्तपसा चैव वीर्येण च समन्वितः । ववृधेऽतीव राजेन्द्र चन्द्रवत्प्रियदर्शनः ॥

sa devas tapasā caiva vīryeṇa ca samanvitaḥ । vavr̥dhe ’tīva rājendra candravat priyadarśanaḥ ॥

स तस्मिन्काञ्चने दिव्ये शरस्तम्बे श्रिया वृतः । स्तूयमानस्तदा शेते गन्धर्वैर्मुनिभिस्तथा ॥

sa tasmin kāñcane divye śarastambe śriyā vr̥taḥ । stūyamānas tadā śete gandharvair munibhis tathā ॥

तथैनमन्वनृत्यन्त देवकन्याः सहस्रशः । दिव्यवादित्रनृत्तज्ञाः स्तुवन्त्यश्चारुदर्शनाः ॥

tathainam anvanr̥tyanta devakanyāḥ sahasraśaḥ । divyavāditranr̥ttajñāḥ stuvantyaś cārudarśanāḥ ॥

अन्वास्ते च नदी देवं गङ्गा वै सरितां वरा । दधार पृथिवी चैनं बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥

anvāste ca nadī devaṁ gaṅgā vai saritāṁ varā । dadhāra pr̥thivī cainaṁ bibhratī rūpam uttamam ॥

जातकर्मादिकास्तस्य क्रियाश्चक्रे बृहस्पतिः । वेदश्चैनं चतुर्मूर्तिरुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥

jātakarmādikās tasya kriyāś cakre br̥haspatiḥ । vedaś cainaṁ caturmūrtir upatasthe kr̥tāñjaliḥ ॥

धनुर्वेदश्चतुष्पादः शस्त्रग्रामः ससंग्रहः । तत्रैनं समुपातिष्ठत्साक्षाद्वाणी च केवला ॥

dhanurvedaś catuṣpādaḥ śastragrāmaḥ sasaṁgrahaḥ । tatrainaṁ samupātiṣṭhat sākṣād vāṇī ca kevalā ॥

स ददर्श महावीर्यं देवदेवमुमापतिम् । शैलपुत्र्या सहासीनं भूतसंघशतैर्वृतम् ॥

sa dadarśa mahāvīryaṁ devadevam umāpatim । śailaputryā sahāsīnaṁ bhūtasaṁghaśatair vr̥tam ॥

निकाया भूतसंघानां परमाद्भुतदर्शनाः । विकृता विकृताकारा विकृताभरणध्वजाः ॥

nikāyā bhūtasaṁghānāṁ paramādbhutadarśanāḥ । vikr̥tā vikr̥tākārā vikr̥tābharaṇadhvajāḥ ॥

व्याघ्रसिंहर्क्षवदना बिडालमकराननाः । वृषदंशमुखाश्चान्ये गजोष्ट्रवदनास्तथा ॥

vyāghrasiṁharkṣavadanā biḍālamakarānanāḥ । vr̥ṣadaṁśamukhāś cānye gajoṣṭravadanās tathā ॥

उलूकवदनाः केचिद्गृध्रगोमायुदर्शनाः । क्रौञ्चपारावतनिभैर्वदनै राङ्कवैरपि ॥

ulūkavadanāḥ ke cid gr̥dhragomāyudarśanāḥ । krauñcapārāvatanibhair vadanai rāṅkavair api ॥

श्वाविच्छल्यकगोधानां खरैडकगवां तथा । सदृशानि वपूंष्यन्ये तत्र तत्र व्यधारयन् ॥

śvāvicchalyakagodhānāṁ kharaiḍakagavāṁ tathā । sadr̥śāni vapūṁṣy anye tatra tatra vyadhārayan ॥

केचिच्छैलाम्बुदप्रख्याश्चक्रालातगदायुधाः । केचिदञ्जनपुञ्जाभाः केचिच्छ्वेताचलप्रभाः ॥

ke cic chailāmbudaprakhyāś cakrālātagadāyudhāḥ । ke cid añjanapuñjābhāḥ ke cic chvetācalaprabhāḥ ॥

सप्तमातृगणाश्चैव समाजग्मुर्विशां पते । साध्या विश्वेऽथ मरुतो वसवः पितरस्तथा ॥

saptamātr̥gaṇāś caiva samājagmur viśāṁ pate । sādhyā viśve ’tha maruto vasavaḥ pitaras tathā ॥

रुद्रादित्यास्तथा सिद्धा भुजगा दानवाः खगाः । ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्सपुत्रः सह विष्णुना ॥

rudrādityās tathā siddhā bhujagā dānavāḥ khagāḥ । brahmā svayaṁbhūr bhagavān saputraḥ saha viṣṇunā ॥

शक्रस्तथाभ्ययाद्द्रष्टुं कुमारवरमच्युतम् । नारदप्रमुखाश्चापि देवगन्धर्वसत्तमाः ॥

śakras tathābhyayād draṣṭuṁ kumāravaram acyutam । nāradapramukhāś cāpi devagandharvasattamāḥ ॥

देवर्षयश्च सिद्धाश्च बृहस्पतिपुरोगमाः । ऋभवो नाम वरदा देवानामपि देवताः । तेऽपि तत्र समाजग्मुर्यामा धामाश्च सर्वशः ॥

devarṣayaś ca siddhāś ca br̥haspatipurogamāḥ । r̥bhavo nāma varadā devānām api devatāḥ । te ’pi tatra samājagmur yāmā dhāmāś ca sarvaśaḥ ॥

स तु बालोऽपि भगवान्महायोगबलान्वितः । अभ्याजगाम देवेशं शूलहस्तं पिनाकिनम् ॥

sa tu bālo ’pi bhagavān mahāyogabalānvitaḥ । abhyājagāma deveśaṁ śūlahastaṁ pinākinam ॥

तमाव्रजन्तमालक्ष्य शिवस्यासीन्मनोगतम् । युगपच्छैलपुत्र्याश्च गङ्गायाः पावकस्य च ॥

tam āvrajantam ālakṣya śivasyāsīn manogatam । yugapac chailaputryāś ca gaṅgāyāḥ pāvakasya ca ॥

किं नु पूर्वमयं बालो गौरवादभ्युपैष्यति । अपि मामिति सर्वेषां तेषामासीन्मनोगतम् ॥

kiṁ nu pūrvam ayaṁ bālo gauravād abhyupaiṣyati । api mām iti sarveṣāṁ teṣām āsīn manogatam ॥

तेषामेतमभिप्रायं चतुर्णामुपलक्ष्य सः । युगपद्योगमास्थाय ससर्ज विविधास्तनूः ॥

teṣām etam abhiprāyaṁ caturṇām upalakṣya saḥ । yugapad yogam āsthāya sasarja vividhās tanūḥ ॥

ततोऽभवच्चतुर्मूर्तिः क्षणेन भगवान्प्रभुः । स्कन्दः शाखो विशाखश्च नैगमेषश्च पृष्ठतः ॥

tato ’bhavac caturmūrtiḥ kṣaṇena bhagavān prabhuḥ । skandaḥ śākho viśākhaś ca naigameṣaś ca pr̥ṣṭhataḥ ॥

एवं स कृत्वा ह्यात्मानं चतुर्धा भगवान्प्रभुः । यतो रुद्रस्ततः स्कन्दो जगामाद्भुतदर्शनः ॥

evaṁ sa kr̥tvā hy ātmānaṁ caturdhā bhagavān prabhuḥ । yato rudras tataḥ skando jagāmādbhutadarśanaḥ ॥

विशाखस्तु ययौ येन देवी गिरिवरात्मजा । शाखो ययौ च भगवान्वायुमूर्तिर्विभावसुम् । नैगमेषोऽगमद्गङ्गां कुमारः पावकप्रभः ॥

viśākhas tu yayau yena devī girivarātmajā । śākho yayau ca bhagavān vāyumūrtir vibhāvasum । naigameṣo ’gamad gaṅgāṁ kumāraḥ pāvakaprabhaḥ ॥

सर्वे भास्वरदेहास्ते चत्वारः समरूपिणः । तान्समभ्ययुरव्यग्रास्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

sarve bhāsvaradehās te catvāraḥ samarūpiṇaḥ । tān samabhyayur avyagrās tad adbhutam ivābhavat ॥

हाहाकारो महानासीद्देवदानवरक्षसाम् । तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥

hāhākāro mahān āsīd devadānavarakṣasām । tad dr̥ṣṭvā mahad āścaryam adbhutaṁ romaharṣaṇam ॥

ततो रुद्रश्च देवी च पावकश्च पितामहम् । गङ्गया सहिताः सर्वे प्रणिपेतुर्जगत्पतिम् ॥

tato rudraś ca devī ca pāvakaś ca pitāmaham । gaṅgayā sahitāḥ sarve praṇipetur jagatpatim ॥

प्रणिपत्य ततस्ते तु विधिवद्राजपुंगव । इदमूचुर्वचो राजन्कार्त्तिकेयप्रियेप्सया ॥

praṇipatya tatas te tu vidhivad rājapuṁgava । idam ūcur vaco rājan kārttikeyapriyepsayā ॥

अस्य बालस्य भगवन्नाधिपत्यं यथेप्सितम् । अस्मत्प्रियार्थं देवेश सदृशं दातुमर्हसि ॥

asya bālasya bhagavann ādhipatyaṁ yathepsitam । asmatpriyārthaṁ deveśa sadr̥śaṁ dātum arhasi ॥

ततः स भगवान्धीमान्सर्वलोकपितामहः । मनसा चिन्तयामास किमयं लभतामिति ॥

tataḥ sa bhagavān dhīmān sarvalokapitāmahaḥ । manasā cintayām āsa kim ayaṁ labhatām iti ॥

ऐश्वर्याणि हि सर्वाणि देवगन्धर्वरक्षसाम् । भूतयक्षविहंगानां पन्नगानां च सर्वशः ॥

aiśvaryāṇi hi sarvāṇi devagandharvarakṣasām । bhūtayakṣavihaṁgānāṁ pannagānāṁ ca sarvaśaḥ ॥

पूर्वमेवादिदेशासौ निकायेषु महात्मनाम् । समर्थं च तमैश्वर्ये महामतिरमन्यत ॥

pūrvam evādideśāsau nikāyeṣu mahātmanām । samarthaṁ ca tam aiśvarye mahāmatir amanyata ॥

ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा देवानां श्रेयसि स्थितः । सेनापत्यं ददौ तस्मै सर्वभूतेषु भारत ॥

tato muhūrtaṁ sa dhyātvā devānāṁ śreyasi sthitaḥ । senāpatyaṁ dadau tasmai sarvabhūteṣu bhārata ॥

सर्वदेवनिकायानां ये राजानः परिश्रुताः । तान्सर्वान्व्यादिदेशास्मै सर्वभूतपितामहः ॥

sarvadevanikāyānāṁ ye rājānaḥ pariśrutāḥ । tān sarvān vyādideśāsmai sarvabhūtapitāmahaḥ ॥

ततः कुमारमादाय देवा ब्रह्मपुरोगमाः । अभिषेकार्थमाजग्मुः शैलेन्द्रं सहितास्ततः ॥

tataḥ kumāram ādāya devā brahmapurogamāḥ । abhiṣekārtham ājagmuḥ śailendraṁ sahitās tataḥ ॥

पुण्यां हैमवतीं देवीं सरिच्छ्रेष्ठां सरस्वतीम् । समन्तपञ्चके या वै त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥

puṇyāṁ haimavatīṁ devīṁ saricchreṣṭhāṁ sarasvatīm । samantapañcake yā vai triṣu lokeṣu viśrutā ॥

तत्र तीरे सरस्वत्याः पुण्ये सर्वगुणान्विते । निषेदुर्देवगन्धर्वाः सर्वे संपूर्णमानसाः ॥

tatra tīre sarasvatyāḥ puṇye sarvaguṇānvite । niṣedur devagandharvāḥ sarve saṁpūrṇamānasāḥ ॥