Adhyāya 44

वैशंपायन उवाच । ततोऽभिषेकसंभारान्सर्वान्संभृत्य शास्त्रतः । बृहस्पतिः समिद्धेऽग्नौ जुहावाज्यं यथाविधि ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato ’bhiṣekasaṁbhārān sarvān saṁbhr̥tya śāstrataḥ । br̥haspatiḥ samiddhe ’gnau juhāvājyaṁ yathāvidhi ॥

ततो हिमवता दत्ते मणिप्रवरशोभिते । दिव्यरत्नाचिते दिव्ये निषण्णः परमासने ॥

tato himavatā datte maṇipravaraśobhite । divyaratnācite divye niṣaṇṇaḥ paramāsane ॥

सर्वमङ्गलसंभारैर्विधिमन्त्रपुरस्कृतम् । आभिषेचनिकं द्रव्यं गृहीत्वा देवतागणाः ॥

sarvamaṅgalasaṁbhārair vidhimantrapuraskr̥tam । ābhiṣecanikaṁ dravyaṁ gr̥hītvā devatāgaṇāḥ ॥

इन्द्राविष्णू महावीर्यौ सूर्याचन्द्रमसौ तथा । धाता चैव विधाता च तथा चैवानिलानलौ ॥

indrāviṣṇū mahāvīryau sūryācandramasau tathā । dhātā caiva vidhātā ca tathā caivānilānalau ॥

पूष्णा भगेनार्यम्णा च अंशेन च विवस्वता । रुद्रश्च सहितो धीमान्मित्रेण वरुणेन च ॥

pūṣṇā bhagenāryamṇā ca aṁśena ca vivasvatā । rudraś ca sahito dhīmān mitreṇa varuṇena ca ॥

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां च वृतः प्रभुः । विश्वेदेवैर्मरुद्भिश्च साध्यैश्च पितृभिः सह ॥

rudrair vasubhir ādityair aśvibhyāṁ ca vr̥taḥ prabhuḥ । viśvedevair marudbhiś ca sādhyaiś ca pitr̥bhiḥ saha ॥

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च यक्षराक्षसपन्नगैः । देवर्षिभिरसंख्येयैस्तथा ब्रह्मर्षिभिर्वरैः ॥

gandharvair apsarobhiś ca yakṣarākṣasapannagaiḥ । devarṣibhir asaṁkhyeyais tathā brahmarṣibhir varaiḥ ॥

वैखानसैर्वालखिल्यैर्वाय्वाहारैर्मरीचिपैः । भृगुभिश्चाङ्गिरोभिश्च यतिभिश्च महात्मभिः । सर्वैर्विद्याधरैः पुण्यैर्योगसिद्धैस्तथा वृतः ॥

vaikhānasair vālakhilyair vāyvāhārair marīcipaiḥ । bhr̥gubhiś cāṅgirobhiś ca yatibhiś ca mahātmabhiḥ । sarvair vidyādharaiḥ puṇyair yogasiddhais tathā vr̥taḥ ॥

पितामहः पुलस्त्यश्च पुलहश्च महातपाः । अङ्गिराः कश्यपोऽत्रिश्च मरीचिर्भृगुरेव च ॥

pitāmahaḥ pulastyaś ca pulahaś ca mahātapāḥ । aṅgirāḥ kaśyapo ’triś ca marīcir bhr̥gur eva ca ॥

क्रतुर्हरः प्रचेताश्च मनुर्दक्षस्तथैव च । ऋतवश्च ग्रहाश्चैव ज्योतींषि च विशां पते ॥

kratur haraḥ pracetāś ca manur dakṣas tathaiva ca । r̥tavaś ca grahāś caiva jyotīṁṣi ca viśāṁ pate ॥

मूर्तिमत्यश्च सरितो वेदाश्चैव सनातनाः । समुद्राश्च ह्रदाश्चैव तीर्थानि विविधानि च । पृथिवी द्यौर्दिशश्चैव पादपाश्च जनाधिप ॥

mūrtimatyaś ca sarito vedāś caiva sanātanāḥ । samudrāś ca hradāś caiva tīrthāni vividhāni ca । pr̥thivī dyaur diśaś caiva pādapāś ca janādhipa ॥

अदितिर्देवमाता च ह्रीः श्रीः स्वाहा सरस्वती । उमा शची सिनीवाली तथा चानुमतिः कुहूः । राका च धिषणा चैव पत्न्यश्चान्या दिवौकसाम् ॥

aditir devamātā ca hrīḥ śrīḥ svāhā sarasvatī । umā śacī sinīvālī tathā cānumatiḥ kuhūḥ । rākā ca dhiṣaṇā caiva patnyaś cānyā divaukasām ॥

हिमवांश्चैव विन्ध्यश्च मेरुश्चानेकशृङ्गवान् । ऐरावतः सानुचरः कलाः काष्ठास्तथैव च । मासार्धमासा ऋतवस्तथा रात्र्यहनी नृप ॥

himavāṁś caiva vindhyaś ca meruś cānekaśr̥ṅgavān । airāvataḥ sānucaraḥ kalāḥ kāṣṭhās tathaiva ca । māsārdhamāsā r̥tavas tathā rātryahanī nr̥pa ॥

उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठो नागराजश्च वामनः । अरुणो गरुडश्चैव वृक्षाश्चौषधिभिः सह ॥

uccaiḥśravā hayaśreṣṭho nāgarājaś ca vāmanaḥ । aruṇo garuḍaś caiva vr̥kṣāś cauṣadhibhiḥ saha ॥

धर्मश्च भगवान्देवः समाजग्मुर्हि संगताः । कालो यमश्च मृत्युश्च यमस्यानुचराश्च ये ॥

dharmaś ca bhagavān devaḥ samājagmur hi saṁgatāḥ । kālo yamaś ca mr̥tyuś ca yamasyānucarāś ca ye ॥

बहुलत्वाच्च नोक्ता ये विविधा देवतागणाः । ते कुमाराभिषेकार्थं समाजग्मुस्ततस्ततः ॥

bahulatvāc ca noktā ye vividhā devatāgaṇāḥ । te kumārābhiṣekārthaṁ samājagmus tatas tataḥ ॥

जगृहुस्ते तदा राजन्सर्व एव दिवौकसः । आभिषेचनिकं भाण्डं मङ्गलानि च सर्वशः ॥

jagr̥hus te tadā rājan sarva eva divaukasaḥ । ābhiṣecanikaṁ bhāṇḍaṁ maṅgalāni ca sarvaśaḥ ॥

दिव्यसंभारसंयुक्तैः कलशैः काञ्चनैर्नृप । सरस्वतीभिः पुण्याभिर्दिव्यतोयाभिरेव तु ॥

divyasaṁbhārasaṁyuktaiḥ kalaśaiḥ kāñcanair nr̥pa । sarasvatībhiḥ puṇyābhir divyatoyābhir eva tu ॥

अभ्यषिञ्चन्कुमारं वै संप्रहृष्टा दिवौकसः । सेनापतिं महात्मानमसुराणां भयावहम् ॥

abhyaṣiñcan kumāraṁ vai saṁprahr̥ṣṭā divaukasaḥ । senāpatiṁ mahātmānam asurāṇāṁ bhayāvaham ॥

पुरा यथा महाराज वरुणं वै जलेश्वरम् । तथाभ्यषिञ्चद्भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः । कश्यपश्च महातेजा ये चान्ये नानुकीर्तिताः ॥

purā yathā mahārāja varuṇaṁ vai jaleśvaram । tathābhyaṣiñcad bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ । kaśyapaś ca mahātejā ye cānye nānukīrtitāḥ ॥

तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो बलिनो वातरंहसः । कामवीर्यधरान्सिद्धान्महापारिषदान्प्रभुः ॥

tasmai brahmā dadau prīto balino vātaraṁhasaḥ । kāmavīryadharān siddhān mahāpāriṣadān prabhuḥ ॥

नन्दिषेणं लोहिताक्षं घण्टाकर्णं च संमतम् । चतुर्थमस्यानुचरं ख्यातं कुमुदमालिनम् ॥

nandiṣeṇaṁ lohitākṣaṁ ghaṇṭākarṇaṁ ca saṁmatam । caturtham asyānucaraṁ khyātaṁ kumudamālinam ॥

ततः स्थाणुं महावेगं महापारिषदं क्रतुम् । मायाशतधरं कामं कामवीर्यबलान्वितम् । ददौ स्कन्दाय राजेन्द्र सुरारिविनिबर्हणम् ॥

tataḥ sthāṇuṁ mahāvegaṁ mahāpāriṣadaṁ kratum । māyāśatadharaṁ kāmaṁ kāmavīryabalānvitam । dadau skandāya rājendra surārivinibarhaṇam ॥

स हि देवासुरे युद्धे दैत्यानां भीमकर्मणाम् । जघान दोर्भ्यां संक्रुद्धः प्रयुतानि चतुर्दश ॥

sa hi devāsure yuddhe daityānāṁ bhīmakarmaṇām । jaghāna dorbhyāṁ saṁkruddhaḥ prayutāni caturdaśa ॥

तथा देवा ददुस्तस्मै सेनां नैरृतसंकुलाम् । देवशत्रुक्षयकरीमजय्यां विश्वरूपिणीम् ॥

tathā devā dadus tasmai senāṁ nairr̥tasaṁkulām । devaśatrukṣayakarīm ajayyāṁ viśvarūpiṇīm ॥

जयशब्दं ततश्चक्रुर्देवाः सर्वे सवासवाः । गन्धर्वयक्षरक्षांसि मुनयः पितरस्तथा ॥

jayaśabdaṁ tataś cakrur devāḥ sarve savāsavāḥ । gandharvayakṣarakṣāṁsi munayaḥ pitaras tathā ॥

यमः प्रादादनुचरौ यमकालोपमावुभौ । उन्माथं च प्रमाथं च महावीर्यौ महाद्युती ॥

yamaḥ prādād anucarau yamakālopamāv ubhau । unmāthaṁ ca pramāthaṁ ca mahāvīryau mahādyutī ॥

सुभ्राजो भास्करश्चैव यौ तौ सूर्यानुयायिनौ । तौ सूर्यः कार्त्तिकेयाय ददौ प्रीतः प्रतापवान् ॥

subhrājo bhāskaraś caiva yau tau sūryānuyāyinau । tau sūryaḥ kārttikeyāya dadau prītaḥ pratāpavān ॥

कैलासशृङ्गसंकाशौ श्वेतमाल्यानुलेपनौ । सोमोऽप्यनुचरौ प्रादान्मणिं सुमणिमेव च ॥

kailāsaśr̥ṅgasaṁkāśau śvetamālyānulepanau । somo ’py anucarau prādān maṇiṁ sumaṇim eva ca ॥

ज्वालाजिह्वं तथा ज्योतिरात्मजाय हुताशनः । ददावनुचरौ शूरौ परसैन्यप्रमाथिनौ ॥

jvālājihvaṁ tathā jyotir ātmajāya hutāśanaḥ । dadāv anucarau śūrau parasainyapramāthinau ॥

परिघं च वटं चैव भीमं च सुमहाबलम् । दहतिं दहनं चैव प्रचण्डौ वीर्यसंमतौ । अंशोऽप्यनुचरान्पञ्च ददौ स्कन्दाय धीमते ॥

parighaṁ ca vaṭaṁ caiva bhīmaṁ ca sumahābalam । dahatiṁ dahanaṁ caiva pracaṇḍau vīryasaṁmatau । aṁśo ’py anucarān pañca dadau skandāya dhīmate ॥

उत्क्रोशं पङ्कजं चैव वज्रदण्डधरावुभौ । ददावनलपुत्राय वासवः परवीरहा । तौ हि शत्रून्महेन्द्रस्य जघ्नतुः समरे बहून् ॥

utkrośaṁ paṅkajaṁ caiva vajradaṇḍadharāv ubhau । dadāv analaputrāya vāsavaḥ paravīrahā । tau hi śatrūn mahendrasya jaghnatuḥ samare bahūn ॥

चक्रं विक्रमकं चैव संक्रमं च महाबलम् । स्कन्दाय त्रीननुचरान्ददौ विष्णुर्महायशाः ॥

cakraṁ vikramakaṁ caiva saṁkramaṁ ca mahābalam । skandāya trīn anucarān dadau viṣṇur mahāyaśāḥ ॥

वर्धनं नन्दनं चैव सर्वविद्याविशारदौ । स्कन्दाय ददतुः प्रीतावश्विनौ भरतर्षभ ॥

vardhanaṁ nandanaṁ caiva sarvavidyāviśāradau । skandāya dadatuḥ prītāv aśvinau bharatarṣabha ॥

कुन्दनं कुसुमं चैव कुमुदं च महायशाः । डम्बराडम्बरौ चैव ददौ धाता महात्मने ॥

kundanaṁ kusumaṁ caiva kumudaṁ ca mahāyaśāḥ । ḍambarāḍambarau caiva dadau dhātā mahātmane ॥

वक्रानुवक्रौ बलिनौ मेषवक्त्रौ बलोत्कटौ । ददौ त्वष्टा महामायौ स्कन्दायानुचरौ वरौ ॥

vakrānuvakrau balinau meṣavaktrau balotkaṭau । dadau tvaṣṭā mahāmāyau skandāyānucarau varau ॥

सुव्रतं सत्यसंधं च ददौ मित्रो महात्मने । कुमाराय महात्मानौ तपोविद्याधरौ प्रभुः ॥

suvrataṁ satyasaṁdhaṁ ca dadau mitro mahātmane । kumārāya mahātmānau tapovidyādharau prabhuḥ ॥

सुदर्शनीयौ वरदौ त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ । सुप्रभं च महात्मानं शुभकर्माणमेव च । कार्त्तिकेयाय संप्रादाद्विधाता लोकविश्रुतौ ॥

sudarśanīyau varadau triṣu lokeṣu viśrutau । suprabhaṁ ca mahātmānaṁ śubhakarmāṇam eva ca । kārttikeyāya saṁprādād vidhātā lokaviśrutau ॥

पालितकं कालिकं च महामायाविनावुभौ । पूषा च पार्षदौ प्रादात्कार्त्तिकेयाय भारत ॥

pālitakaṁ kālikaṁ ca mahāmāyāvināv ubhau । pūṣā ca pārṣadau prādāt kārttikeyāya bhārata ॥

बलं चातिबलं चैव महावक्त्रौ महाबलौ । प्रददौ कार्त्तिकेयाय वायुर्भरतसत्तम ॥

balaṁ cātibalaṁ caiva mahāvaktrau mahābalau । pradadau kārttikeyāya vāyur bharatasattama ॥

घसं चातिघसं चैव तिमिवक्त्रौ महाबलौ । प्रददौ कार्त्तिकेयाय वरुणः सत्यसंगरः ॥

ghasaṁ cātighasaṁ caiva timivaktrau mahābalau । pradadau kārttikeyāya varuṇaḥ satyasaṁgaraḥ ॥

सुवर्चसं महात्मानं तथैवाप्यतिवर्चसम् । हिमवान्प्रददौ राजन्हुताशनसुताय वै ॥

suvarcasaṁ mahātmānaṁ tathaivāpy ativarcasam । himavān pradadau rājan hutāśanasutāya vai ॥

काञ्चनं च महात्मानं मेघमालिनमेव च । ददावनुचरौ मेरुरग्निपुत्राय भारत ॥

kāñcanaṁ ca mahātmānaṁ meghamālinam eva ca । dadāv anucarau merur agniputrāya bhārata ॥

स्थिरं चातिस्थिरं चैव मेरुरेवापरौ ददौ । महात्मनेऽग्निपुत्राय महाबलपराक्रमौ ॥

sthiraṁ cātisthiraṁ caiva merur evāparau dadau । mahātmane ’gniputrāya mahābalaparākramau ॥

उच्छ्रितं चातिशृङ्गं च महापाषाणयोधिनौ । प्रददावग्निपुत्राय विन्ध्यः पारिषदावुभौ ॥

ucchritaṁ cātiśr̥ṅgaṁ ca mahāpāṣāṇayodhinau । pradadāv agniputrāya vindhyaḥ pāriṣadāv ubhau ॥

संग्रहं विग्रहं चैव समुद्रोऽपि गदाधरौ । प्रददावग्निपुत्राय महापारिषदावुभौ ॥

saṁgrahaṁ vigrahaṁ caiva samudro ’pi gadādharau । pradadāv agniputrāya mahāpāriṣadāv ubhau ॥

उन्मादं पुष्पदन्तं च शङ्कुकर्णं तथैव च । प्रददावग्निपुत्राय पार्वती शुभदर्शना ॥

unmādaṁ puṣpadantaṁ ca śaṅkukarṇaṁ tathaiva ca । pradadāv agniputrāya pārvatī śubhadarśanā ॥

जयं महाजयं चैव नागौ ज्वलनसूनवे । प्रददौ पुरुषव्याघ्र वासुकिः पन्नगेश्वरः ॥

jayaṁ mahājayaṁ caiva nāgau jvalanasūnave । pradadau puruṣavyāghra vāsukiḥ pannageśvaraḥ ॥

एवं साध्याश्च रुद्राश्च वसवः पितरस्तथा । सागराः सरितश्चैव गिरयश्च महाबलाः ॥

evaṁ sādhyāś ca rudrāś ca vasavaḥ pitaras tathā । sāgarāḥ saritaś caiva girayaś ca mahābalāḥ ॥

ददुः सेनागणाध्यक्षाञ्शूलपट्टिशधारिणः । दिव्यप्रहरणोपेतान्नानावेषविभूषितान् ॥

daduḥ senāgaṇādhyakṣāñ śūlapaṭṭiśadhāriṇaḥ । divyapraharaṇopetān nānāveṣavibhūṣitān ॥

शृणु नामानि चान्येषां येऽन्ये स्कन्दस्य सैनिकाः । विविधायुधसंपन्नाश्चित्राभरणवर्मिणः ॥

śr̥ṇu nāmāni cānyeṣāṁ ye ’nye skandasya sainikāḥ । vividhāyudhasaṁpannāś citrābharaṇavarmiṇaḥ ॥

शङ्कुकर्णो निकुम्भश्च पद्मः कुमुद एव च । अनन्तो द्वादशभुजस्तथा कृष्णोपकृष्णकौ ॥

śaṅkukarṇo nikumbhaś ca padmaḥ kumuda eva ca । ananto dvādaśabhujas tathā kr̥ṣṇopakr̥ṣṇakau ॥

द्रोणश्रवाः कपिस्कन्धः काञ्चनाक्षो जलंधमः । अक्षसंतर्जनो राजन्कुनदीकस्तमोभ्रकृत् ॥

droṇaśravāḥ kapiskandhaḥ kāñcanākṣo jalaṁdhamaḥ । akṣasaṁtarjano rājan kunadīkas tamobhrakr̥t ॥

एकाक्षो द्वादशाक्षश्च तथैवैकजटः प्रभुः । सहस्रबाहुर्विकटो व्याघ्राक्षः क्षितिकम्पनः ॥

ekākṣo dvādaśākṣaś ca tathaivaikajaṭaḥ prabhuḥ । sahasrabāhur vikaṭo vyāghrākṣaḥ kṣitikampanaḥ ॥

पुण्यनामा सुनामा च सुवक्त्रः प्रियदर्शनः । परिश्रुतः कोकनदः प्रियमाल्यानुलेपनः ॥

puṇyanāmā sunāmā ca suvaktraḥ priyadarśanaḥ । pariśrutaḥ kokanadaḥ priyamālyānulepanaḥ ॥

अजोदरो गजशिराः स्कन्धाक्षः शतलोचनः । ज्वालाजिह्वः करालश्च सितकेशो जटी हरिः ॥

ajodaro gajaśirāḥ skandhākṣaḥ śatalocanaḥ । jvālājihvaḥ karālaś ca sitakeśo jaṭī hariḥ ॥

चतुर्दंष्ट्रोऽष्टजिह्वश्च मेघनादः पृथुश्रवाः । विद्युदक्षो धनुर्वक्त्रो जठरो मारुताशनः ॥

caturdaṁṣṭro ’ṣṭajihvaś ca meghanādaḥ pr̥thuśravāḥ । vidyudakṣo dhanurvaktro jaṭharo mārutāśanaḥ ॥

उदराक्षो झषाक्षश्च वज्रनाभो वसुप्रभः । समुद्रवेगो राजेन्द्र शैलकम्पी तथैव च ॥

udarākṣo jhaṣākṣaś ca vajranābho vasuprabhaḥ । samudravego rājendra śailakampī tathaiva ca ॥

पुत्रमेषः प्रवाहश्च तथा नन्दोपनन्दकौ । धूम्रः श्वेतः कलिङ्गश्च सिद्धार्थो वरदस्तथा ॥

putrameṣaḥ pravāhaś ca tathā nandopanandakau । dhūmraḥ śvetaḥ kaliṅgaś ca siddhārtho varadas tathā ॥

प्रियकश्चैव नन्दश्च गोनन्दश्च प्रतापवान् । आनन्दश्च प्रमोदश्च स्वस्तिको ध्रुवकस्तथा ॥

priyakaś caiva nandaś ca gonandaś ca pratāpavān । ānandaś ca pramodaś ca svastiko dhruvakas tathā ॥

क्षेमवापः सुजातश्च सिद्धयात्रश्च भारत । गोव्रजः कनकापीडो महापारिषदेश्वरः ॥

kṣemavāpaḥ sujātaś ca siddhayātraś ca bhārata । govrajaḥ kanakāpīḍo mahāpāriṣadeśvaraḥ ॥

गायनो हसनश्चैव बाणः खड्गश्च वीर्यवान् । वैताली चातिताली च तथा कतिकवातिकौ ॥

gāyano hasanaś caiva bāṇaḥ khaḍgaś ca vīryavān । vaitālī cātitālī ca tathā katikavātikau ॥

हंसजः पङ्कदिग्धाङ्गः समुद्रोन्मादनश्च ह । रणोत्कटः प्रहासश्च श्वेतशीर्षश्च नन्दकः ॥

haṁsajaḥ paṅkadigdhāṅgaḥ samudronmādanaś ca ha । raṇotkaṭaḥ prahāsaś ca śvetaśīrṣaś ca nandakaḥ ॥

कालकण्ठः प्रभासश्च तथा कुम्भाण्डकोऽपरः । कालकाक्षः सितश्चैव भूतलोन्मथनस्तथा ॥

kālakaṇṭhaḥ prabhāsaś ca tathā kumbhāṇḍako ’paraḥ । kālakākṣaḥ sitaś caiva bhūtalonmathanas tathā ॥

यज्ञवाहः प्रवाहश्च देवयाजी च सोमपः । सजालश्च महातेजाः क्रथक्राथौ च भारत ॥

yajñavāhaḥ pravāhaś ca devayājī ca somapaḥ । sajālaś ca mahātejāḥ krathakrāthau ca bhārata ॥

तुहनश्च तुहानश्च चित्रदेवश्च वीर्यवान् । मधुरः सुप्रसादश्च किरीटी च महाबलः ॥

tuhanaś ca tuhānaś ca citradevaś ca vīryavān । madhuraḥ suprasādaś ca kirīṭī ca mahābalaḥ ॥

वसनो मधुवर्णश्च कलशोदर एव च । धमन्तो मन्मथकरः सूचीवक्त्रश्च वीर्यवान् ॥

vasano madhuvarṇaś ca kalaśodara eva ca । dhamanto manmathakaraḥ sūcīvaktraś ca vīryavān ॥

श्वेतवक्त्रः सुवक्त्रश्च चारुवक्त्रश्च पाण्डुरः । दण्डबाहुः सुबाहुश्च रजः कोकिलकस्तथा ॥

śvetavaktraḥ suvaktraś ca cāruvaktraś ca pāṇḍuraḥ । daṇḍabāhuḥ subāhuś ca rajaḥ kokilakas tathā ॥

अचलः कनकाक्षश्च बालानामयिकः प्रभुः । संचारकः कोकनदो गृध्रवक्त्रश्च जम्बुकः ॥

acalaḥ kanakākṣaś ca bālānām ayikaḥ prabhuḥ । saṁcārakaḥ kokanado gr̥dhravaktraś ca jambukaḥ ॥

लोहाशवक्त्रो जठरः कुम्भवक्त्रश्च कुण्डकः । मद्गुग्रीवश्च कृष्णौजा हंसवक्त्रश्च चन्द्रभाः ॥

lohāśavaktro jaṭharaḥ kumbhavaktraś ca kuṇḍakaḥ । madgugrīvaś ca kr̥ṣṇaujā haṁsavaktraś ca candrabhāḥ ॥

पाणिकूर्मा च शम्बूकः पञ्चवक्त्रश्च शिक्षकः । चाषवक्त्रश्च जम्बूकः शाकवक्त्रश्च कुण्डकः ॥

pāṇikūrmā ca śambūkaḥ pañcavaktraś ca śikṣakaḥ । cāṣavaktraś ca jambūkaḥ śākavaktraś ca kuṇḍakaḥ ॥

योगयुक्ता महात्मानः सततं ब्राह्मणप्रियाः । पैतामहा महात्मानो महापारिषदाश्च ह । यौवनस्थाश्च बालाश्च वृद्धाश्च जनमेजय ॥

yogayuktā mahātmānaḥ satataṁ brāhmaṇapriyāḥ । paitāmahā mahātmāno mahāpāriṣadāś ca ha । yauvanasthāś ca bālāś ca vr̥ddhāś ca janamejaya ॥

सहस्रशः पारिषदाः कुमारमुपतस्थिरे । वक्त्रैर्नानाविधैर्ये तु शृणु ताञ्जनमेजय ॥

sahasraśaḥ pāriṣadāḥ kumāram upatasthire । vaktrair nānāvidhair ye tu śr̥ṇu tāñ janamejaya ॥

कूर्मकुक्कुटवक्त्राश्च शशोलूकमुखास्तथा । खरोष्ट्रवदनाश्चैव वराहवदनास्तथा ॥

kūrmakukkuṭavaktrāś ca śaśolūkamukhās tathā । kharoṣṭravadanāś caiva varāhavadanās tathā ॥

मनुष्यमेषवक्त्राश्च सृगालवदनास्तथा । भीमा मकरवक्त्राश्च शिंशुमारमुखास्तथा ॥

manuṣyameṣavaktrāś ca sr̥gālavadanās tathā । bhīmā makaravaktrāś ca śiṁśumāramukhās tathā ॥

मार्जारशशवक्त्राश्च दीर्घवक्त्राश्च भारत । नकुलोलूकवक्त्राश्च श्ववक्त्राश्च तथापरे ॥

mārjāraśaśavaktrāś ca dīrghavaktrāś ca bhārata । nakulolūkavaktrāś ca śvavaktrāś ca tathāpare ॥

आखुबभ्रुकवक्त्राश्च मयूरवदनास्तथा । मत्स्यमेषाननाश्चान्ये अजाविमहिषाननाः ॥

ākhubabhrukavaktrāś ca mayūravadanās tathā । matsyameṣānanāś cānye ajāvimahiṣānanāḥ ॥

ऋक्षशार्दूलवक्त्राश्च द्वीपिसिंहाननास्तथा । भीमा गजाननाश्चैव तथा नक्रमुखाः परे ॥

r̥kṣaśārdūlavaktrāś ca dvīpisiṁhānanās tathā । bhīmā gajānanāś caiva tathā nakramukhāḥ pare ॥

गरुडाननाः खड्गमुखा वृककाकमुखास्तथा । गोखरोष्ट्रमुखाश्चान्ये वृषदंशमुखास्तथा ॥

garuḍānanāḥ khaḍgamukhā vr̥kakākamukhās tathā । gokharoṣṭramukhāś cānye vr̥ṣadaṁśamukhās tathā ॥

महाजठरपादाङ्गास्तारकाक्षाश्च भारत । पारावतमुखाश्चान्ये तथा वृषमुखाः परे ॥

mahājaṭharapādāṅgās tārakākṣāś ca bhārata । pārāvatamukhāś cānye tathā vr̥ṣamukhāḥ pare ॥

कोकिलावदनाश्चान्ये श्येनतित्तिरिकाननाः । कृकलासमुखाश्चैव विरजोम्बरधारिणः ॥

kokilāvadanāś cānye śyenatittirikānanāḥ । kr̥kalāsamukhāś caiva virajombaradhāriṇaḥ ॥

व्यालवक्त्राः शूलमुखाश्चण्डवक्त्राः शताननाः । आशीविषाश्चीरधरा गोनासावरणास्तथा ॥

vyālavaktrāḥ śūlamukhāś caṇḍavaktrāḥ śatānanāḥ । āśīviṣāś cīradharā gonāsāvaraṇās tathā ॥

स्थूलोदराः कृशाङ्गाश्च स्थूलाङ्गाश्च कृशोदराः । ह्रस्वग्रीवा महाकर्णा नानाव्यालविभूषिताः ॥

sthūlodarāḥ kr̥śāṅgāś ca sthūlāṅgāś ca kr̥śodarāḥ । hrasvagrīvā mahākarṇā nānāvyālavibhūṣitāḥ ॥

गजेन्द्रचर्मवसनास्तथा कृष्णाजिनाम्बराः । स्कन्धेमुखा महाराज तथा ह्युदरतोमुखाः ॥

gajendracarmavasanās tathā kr̥ṣṇājināmbarāḥ । skandhemukhā mahārāja tathā hy udaratomukhāḥ ॥

पृष्ठेमुखा हनुमुखास्तथा जङ्घामुखा अपि । पार्श्वाननाश्च बहवो नानादेशमुखास्तथा ॥

pr̥ṣṭhemukhā hanumukhās tathā jaṅghāmukhā api । pārśvānanāś ca bahavo nānādeśamukhās tathā ॥

तथा कीटपतंगानां सदृशास्या गणेश्वराः । नानाव्यालमुखाश्चान्ये बहुबाहुशिरोधराः ॥

tathā kīṭapataṁgānāṁ sadr̥śāsyā gaṇeśvarāḥ । nānāvyālamukhāś cānye bahubāhuśirodharāḥ ॥

नानावृक्षभुजाः केचित्कटिशीर्षास्तथापरे । भुजंगभोगवदना नानागुल्मनिवासिनः ॥

nānāvr̥kṣabhujāḥ ke cit kaṭiśīrṣās tathāpare । bhujaṁgabhogavadanā nānāgulmanivāsinaḥ ॥

चीरसंवृतगात्राश्च तथा फलकवाससः । नानावेषधराश्चैव चर्मवासस एव च ॥

cīrasaṁvr̥tagātrāś ca tathā phalakavāsasaḥ । nānāveṣadharāś caiva carmavāsasa eva ca ॥

उष्णीषिणो मुकुटिनः कम्बुग्रीवाः सुवर्चसः । किरीटिनः पञ्चशिखास्तथा कठिनमूर्धजाः ॥

uṣṇīṣiṇo mukuṭinaḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ । kirīṭinaḥ pañcaśikhās tathā kaṭhinamūrdhajāḥ ॥

त्रिशिखा द्विशिखाश्चैव तथा सप्तशिखाः परे । शिखण्डिनो मुकुटिनो मुण्डाश्च जटिलास्तथा ॥

triśikhā dviśikhāś caiva tathā saptaśikhāḥ pare । śikhaṇḍino mukuṭino muṇḍāś ca jaṭilās tathā ॥

चित्रमाल्यधराः केचित्केचिद्रोमाननास्तथा । दिव्यमाल्याम्बरधराः सततं प्रियविग्रहाः ॥

citramālyadharāḥ ke cit ke cid romānanās tathā । divyamālyāmbaradharāḥ satataṁ priyavigrahāḥ ॥

कृष्णा निर्मांसवक्त्राश्च दीर्घपृष्ठा निरूदराः । स्थूलपृष्ठा ह्रस्वपृष्ठाः प्रलम्बोदरमेहनाः ॥

kr̥ṣṇā nirmāṁsavaktrāś ca dīrghapr̥ṣṭhā nirūdarāḥ । sthūlapr̥ṣṭhā hrasvapr̥ṣṭhāḥ pralambodaramehanāḥ ॥

महाभुजा ह्रस्वभुजा ह्रस्वगात्राश्च वामनाः । कुब्जाश्च दीर्घजङ्घाश्च हस्तिकर्णशिरोधराः ॥

mahābhujā hrasvabhujā hrasvagātrāś ca vāmanāḥ । kubjāś ca dīrghajaṅghāś ca hastikarṇaśirodharāḥ ॥

हस्तिनासाः कूर्मनासा वृकनासास्तथापरे । दीर्घोष्ठा दीर्घजिह्वाश्च विकराला ह्यधोमुखाः ॥

hastināsāḥ kūrmanāsā vr̥kanāsās tathāpare । dīrghoṣṭhā dīrghajihvāś ca vikarālā hy adhomukhāḥ ॥

महादंष्ट्रा ह्रस्वदंष्ट्राश्चतुर्दंष्ट्रास्तथापरे । वारणेन्द्रनिभाश्चान्ये भीमा राजन्सहस्रशः ॥

mahādaṁṣṭrā hrasvadaṁṣṭrāś caturdaṁṣṭrās tathāpare । vāraṇendranibhāś cānye bhīmā rājan sahasraśaḥ ॥

सुविभक्तशरीराश्च दीप्तिमन्तः स्वलंकृताः । पिङ्गाक्षाः शङ्कुकर्णाश्च वक्रनासाश्च भारत ॥

suvibhaktaśarīrāś ca dīptimantaḥ svalaṁkr̥tāḥ । piṅgākṣāḥ śaṅkukarṇāś ca vakranāsāś ca bhārata ॥

पृथुदंष्ट्रा महादंष्ट्राः स्थूलौष्ठा हरिमूर्धजाः । नानापादौष्ठदंष्ट्राश्च नानाहस्तशिरोधराः । नानावर्मभिराच्छन्ना नानाभाषाश्च भारत ॥

pr̥thudaṁṣṭrā mahādaṁṣṭrāḥ sthūlauṣṭhā harimūrdhajāḥ । nānāpādauṣṭhadaṁṣṭrāś ca nānāhastaśirodharāḥ । nānāvarmabhir ācchannā nānābhāṣāś ca bhārata ॥

कुशला देशभाषासु जल्पन्तोऽन्योन्यमीश्वराः । हृष्टाः परिपतन्ति स्म महापारिषदास्तथा ॥

kuśalā deśabhāṣāsu jalpanto ’nyonyam īśvarāḥ । hr̥ṣṭāḥ paripatanti sma mahāpāriṣadās tathā ॥

दीर्घग्रीवा दीर्घनखा दीर्घपादशिरोभुजाः । पिङ्गाक्षा नीलकण्ठाश्च लम्बकर्णाश्च भारत ॥

dīrghagrīvā dīrghanakhā dīrghapādaśirobhujāḥ । piṅgākṣā nīlakaṇṭhāś ca lambakarṇāś ca bhārata ॥

वृकोदरनिभाश्चैव केचिदञ्जनसंनिभाः । श्वेताङ्गा लोहितग्रीवाः पिङ्गाक्षाश्च तथापरे । कल्माषा बहवो राजंश्चित्रवर्णाश्च भारत ॥

vr̥kodaranibhāś caiva ke cid añjanasaṁnibhāḥ । śvetāṅgā lohitagrīvāḥ piṅgākṣāś ca tathāpare । kalmāṣā bahavo rājaṁś citravarṇāś ca bhārata ॥

चामरापीडकनिभाः श्वेतलोहितराजयः । नानावर्णाः सवर्णाश्च मयूरसदृशप्रभाः ॥

cāmarāpīḍakanibhāḥ śvetalohitarājayaḥ । nānāvarṇāḥ savarṇāś ca mayūrasadr̥śaprabhāḥ ॥

पुनः प्रहरणान्येषां कीर्त्यमानानि मे शृणु । शेषैः कृतं पारिषदैरायुधानां परिग्रहम् ॥

punaḥ praharaṇāny eṣāṁ kīrtyamānāni me śr̥ṇu । śeṣaiḥ kr̥taṁ pāriṣadair āyudhānāṁ parigraham ॥

पाशोद्यतकराः केचिद्व्यादितास्याः खराननाः । पृथ्वक्षा नीलकण्ठाश्च तथा परिघबाहवः ॥

pāśodyatakarāḥ ke cid vyāditāsyāḥ kharānanāḥ । pr̥thvakṣā nīlakaṇṭhāś ca tathā parighabāhavaḥ ॥

शतघ्नीचक्रहस्ताश्च तथा मुसलपाणयः । शूलासिहस्ताश्च तथा महाकाया महाबलाः ॥

śataghnīcakrahastāś ca tathā musalapāṇayaḥ । śūlāsihastāś ca tathā mahākāyā mahābalāḥ ॥

गदाभुशुण्डिहस्ताश्च तथा तोमरपाणयः । असिमुद्गरहस्ताश्च दण्डहस्ताश्च भारत ॥

gadābhuśuṇḍihastāś ca tathā tomarapāṇayaḥ । asimudgarahastāś ca daṇḍahastāś ca bhārata ॥

आयुधैर्विविधैर्घोरैर्महात्मानो महाजवाः । महाबला महावेगा महापारिषदास्तथा ॥

āyudhair vividhair ghorair mahātmāno mahājavāḥ । mahābalā mahāvegā mahāpāriṣadās tathā ॥

अभिषेकं कुमारस्य दृष्ट्वा हृष्टा रणप्रियाः । घण्टाजालपिनद्धाङ्गा ननृतुस्ते महौजसः ॥

abhiṣekaṁ kumārasya dr̥ṣṭvā hr̥ṣṭā raṇapriyāḥ । ghaṇṭājālapinaddhāṅgā nanr̥tus te mahaujasaḥ ॥

एते चान्ये च बहवो महापारिषदा नृप । उपतस्थुर्महात्मानं कार्त्तिकेयं यशस्विनम् ॥

ete cānye ca bahavo mahāpāriṣadā nr̥pa । upatasthur mahātmānaṁ kārttikeyaṁ yaśasvinam ॥

दिव्याश्चाप्यान्तरिक्षाश्च पार्थिवाश्चानिलोपमाः । व्यादिष्टा दैवतैः शूराः स्कन्दस्यानुचराभवन् ॥

divyāś cāpy āntarikṣāś ca pārthivāś cānilopamāḥ । vyādiṣṭā daivataiḥ śūrāḥ skandasyānucarābhavan ॥

तादृशानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । अभिषिक्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे ॥

tādr̥śānāṁ sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca । abhiṣiktaṁ mahātmānaṁ parivāryopatasthire ॥