Adhyāya 42

वैशंपायन उवाच । सा शप्ता तेन क्रुद्धेन विश्वामित्रेण धीमता । तस्मिंस्तीर्थवरे शुभ्रे शोणितं समुपावहत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sā śaptā tena kruddhena viśvāmitreṇa dhīmatā । tasmiṁs tīrthavare śubhre śoṇitaṁ samupāvahat ॥

अथाजग्मुस्ततो राजन्राक्षसास्तत्र भारत । तत्र ते शोणितं सर्वे पिबन्तः सुखमासते ॥

athājagmus tato rājan rākṣasās tatra bhārata । tatra te śoṇitaṁ sarve pibantaḥ sukham āsate ॥

तृप्ताश्च सुभृशं तेन सुखिता विगतज्वराः । नृत्यन्तश्च हसन्तश्च यथा स्वर्गजितस्तथा ॥

tr̥ptāś ca subhr̥śaṁ tena sukhitā vigatajvarāḥ । nr̥tyantaś ca hasantaś ca yathā svargajitas tathā ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य ऋषयः सतपोधनाः । तीर्थयात्रां समाजग्मुः सरस्वत्यां महीपते ॥

kasya cit tv atha kālasya r̥ṣayaḥ satapodhanāḥ । tīrthayātrāṁ samājagmuḥ sarasvatyāṁ mahīpate ॥

तेषु सर्वेषु तीर्थेषु आप्लुत्य मुनिपुंगवाः । प्राप्य प्रीतिं परां चापि तपोलुब्धा विशारदाः । प्रययुर्हि ततो राजन्येन तीर्थं हि तत्तथा ॥

teṣu sarveṣu tīrtheṣu āplutya munipuṁgavāḥ । prāpya prītiṁ parāṁ cāpi tapolubdhā viśāradāḥ । prayayur hi tato rājan yena tīrthaṁ hi tat tathā ॥

अथागम्य महाभागास्तत्तीर्थं दारुणं तदा । दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्याः शोणितेन परिप्लुतम् । पीयमानं च रक्षोभिर्बहुभिर्नृपसत्तम ॥

athāgamya mahābhāgās tat tīrthaṁ dāruṇaṁ tadā । dr̥ṣṭvā toyaṁ sarasvatyāḥ śoṇitena pariplutam । pīyamānaṁ ca rakṣobhir bahubhir nr̥pasattama ॥

तान्दृष्ट्वा राक्षसान्राजन्मुनयः संशितव्रताः । परित्राणे सरस्वत्याः परं यत्नं प्रचक्रिरे ॥

tān dr̥ṣṭvā rākṣasān rājan munayaḥ saṁśitavratāḥ । paritrāṇe sarasvatyāḥ paraṁ yatnaṁ pracakrire ॥

ते तु सर्वे महाभागाः समागम्य महाव्रताः । आहूय सरितां श्रेष्ठामिदं वचनमब्रुवन् ॥

te tu sarve mahābhāgāḥ samāgamya mahāvratāḥ । āhūya saritāṁ śreṣṭhām idaṁ vacanam abruvan ॥

कारणं ब्रूहि कल्याणि किमर्थं ते ह्रदो ह्ययम् । एवमाकुलतां यातः श्रुत्वा पास्यामहे वयम् ॥

kāraṇaṁ brūhi kalyāṇi kimarthaṁ te hrado hy ayam । evam ākulatāṁ yātaḥ śrutvā pāsyāmahe vayam ॥

ततः सा सर्वमाचष्ट यथावृत्तं प्रवेपती । दुःखितामथ तां दृष्ट्वा त ऊचुर्वै तपोधनाः ॥

tataḥ sā sarvam ācaṣṭa yathāvr̥ttaṁ pravepatī । duḥkhitām atha tāṁ dr̥ṣṭvā ta ūcur vai tapodhanāḥ ॥

कारणं श्रुतमस्माभिः शापश्चैव श्रुतोऽनघे । करिष्यन्ति तु यत्प्राप्तं सर्व एव तपोधनाः ॥

kāraṇaṁ śrutam asmābhiḥ śāpaś caiva śruto ’naghe । kariṣyanti tu yat prāptaṁ sarva eva tapodhanāḥ ॥

एवमुक्त्वा सरिच्छ्रेष्ठामूचुस्तेऽथ परस्परम् । विमोचयामहे सर्वे शापादेतां सरस्वतीम् ॥

evam uktvā saricchreṣṭhām ūcus te ’tha parasparam । vimocayāmahe sarve śāpād etāṁ sarasvatīm ॥

तेषां तु वचनादेव प्रकृतिस्था सरस्वती । प्रसन्नसलिला जज्ञे यथा पूर्वं तथैव हि । विमुक्ता च सरिच्छ्रेष्ठा विबभौ सा यथा पुरा ॥

teṣāṁ tu vacanād eva prakr̥tisthā sarasvatī । prasannasalilā jajñe yathā pūrvaṁ tathaiva hi । vimuktā ca saricchreṣṭhā vibabhau sā yathā purā ॥

दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्या मुनिभिस्तैस्तथा कृतम् । कृताञ्जलीस्ततो राजन्राक्षसाः क्षुधयार्दिताः । ऊचुस्तान्वै मुनीन्सर्वान्कृपायुक्तान्पुनः पुनः ॥

dr̥ṣṭvā toyaṁ sarasvatyā munibhis tais tathā kr̥tam । kr̥tāñjalīs tato rājan rākṣasāḥ kṣudhayārditāḥ । ūcus tān vai munīn sarvān kr̥pāyuktān punaḥ punaḥ ॥

वयं हि क्षुधिताश्चैव धर्माद्धीनाश्च शाश्वतात् । न च नः कामकारोऽयं यद्वयं पापकारिणः ॥

vayaṁ hi kṣudhitāś caiva dharmād dhīnāś ca śāśvatāt । na ca naḥ kāmakāro ’yaṁ yad vayaṁ pāpakāriṇaḥ ॥

युष्माकं चाप्रसादेन दुष्कृतेन च कर्मणा । पक्षोऽयं वर्धतेऽस्माकं यतः स्म ब्रह्मराक्षसाः ॥

yuṣmākaṁ cāprasādena duṣkr̥tena ca karmaṇā । pakṣo ’yaṁ vardhate ’smākaṁ yataḥ sma brahmarākṣasāḥ ॥

एवं हि वैश्यशूद्राणां क्षत्रियाणां तथैव च । ये ब्राह्मणान्प्रद्विषन्ति ते भवन्तीह राक्षसाः ॥

evaṁ hi vaiśyaśūdrāṇāṁ kṣatriyāṇāṁ tathaiva ca । ye brāhmaṇān pradviṣanti te bhavantīha rākṣasāḥ ॥

आचार्यमृत्विजं चैव गुरुं वृद्धजनं तथा । प्राणिनो येऽवमन्यन्ते ते भवन्तीह राक्षसाः । योषितां चैव पापानां योनिदोषेण वर्धते ॥

ācāryam r̥tvijaṁ caiva guruṁ vr̥ddhajanaṁ tathā । prāṇino ye ’vamanyante te bhavantīha rākṣasāḥ । yoṣitāṁ caiva pāpānāṁ yonidoṣeṇa vardhate ॥

तत्कुरुध्वमिहास्माकं कारुण्यं द्विजसत्तमाः । शक्ता भवन्तः सर्वेषां लोकानामपि तारणे ॥

tat kurudhvam ihāsmākaṁ kāruṇyaṁ dvijasattamāḥ । śaktā bhavantaḥ sarveṣāṁ lokānām api tāraṇe ॥

तेषां ते मुनयः श्रुत्वा तुष्टुवुस्तां महानदीम् । मोक्षार्थं रक्षसां तेषामूचुः प्रयतमानसाः ॥

teṣāṁ te munayaḥ śrutvā tuṣṭuvus tāṁ mahānadīm । mokṣārthaṁ rakṣasāṁ teṣām ūcuḥ prayatamānasāḥ ॥

क्षुतकीटावपन्नं च यच्चोच्छिष्टाशितं भवेत् । केशावपन्नमाधूतमारुग्णमपि यद्भवेत् । श्वभिः संस्पृष्टमन्नं च भागोऽसौ रक्षसामिह ॥

kṣutakīṭāvapannaṁ ca yac cocchiṣṭāśitaṁ bhavet । keśāvapannam ādhūtam ārugṇam api yad bhavet । śvabhiḥ saṁspr̥ṣṭam annaṁ ca bhāgo ’sau rakṣasām iha ॥

तस्माज्ज्ञात्वा सदा विद्वानेतान्यन्नानि वर्जयेत् । राक्षसान्नमसौ भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते ह्यन्नमीदृशम् ॥

tasmāj jñātvā sadā vidvān etāny annāni varjayet । rākṣasānnam asau bhuṅkte yo bhuṅkte hy annam īdr̥śam ॥

शोधयित्वा ततस्तीर्थमृषयस्ते तपोधनाः । मोक्षार्थं राक्षसानां च नदीं तां प्रत्यचोदयन् ॥

śodhayitvā tatas tīrtham r̥ṣayas te tapodhanāḥ । mokṣārthaṁ rākṣasānāṁ ca nadīṁ tāṁ pratyacodayan ॥

महर्षीणां मतं ज्ञात्वा ततः सा सरितां वरा । अरुणामानयामास स्वां तनुं पुरुषर्षभ ॥

maharṣīṇāṁ mataṁ jñātvā tataḥ sā saritāṁ varā । aruṇām ānayām āsa svāṁ tanuṁ puruṣarṣabha ॥

तस्यां ते राक्षसाः स्नात्वा तनूस्त्यक्त्वा दिवं गताः । अरुणायां महाराज ब्रह्महत्यापहा हि सा ॥

tasyāṁ te rākṣasāḥ snātvā tanūs tyaktvā divaṁ gatāḥ । aruṇāyāṁ mahārāja brahmahatyāpahā hi sā ॥

एतमर्थमभिज्ञाय देवराजः शतक्रतुः । तस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा विमुक्तः पाप्मना किल ॥

etam artham abhijñāya devarājaḥ śatakratuḥ । tasmiṁs tīrthavare snātvā vimuktaḥ pāpmanā kila ॥

जनमेजय उवाच । किमर्थं भगवाञ्शक्रो ब्रह्महत्यामवाप्तवान् । कथमस्मिंश्च तीर्थे वै आप्लुत्याकल्मषोऽभवत् ॥

janamejaya uvāca । kimarthaṁ bhagavāñ śakro brahmahatyām avāptavān । katham asmiṁś ca tīrthe vai āplutyākalmaṣo ’bhavat ॥

वैशंपायन उवाच । शृणुष्वैतदुपाख्यानं यथावृत्तं जनेश्वर । यथा बिभेद समयं नमुचेर्वासवः पुरा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śr̥ṇuṣvaitad upākhyānaṁ yathāvr̥ttaṁ janeśvara । yathā bibheda samayaṁ namucer vāsavaḥ purā ॥

नमुचिर्वासवाद्भीतः सूर्यरश्मिं समाविशत् । तेनेन्द्रः सख्यमकरोत्समयं चेदमब्रवीत् ॥

namucir vāsavād bhītaḥ sūryaraśmiṁ samāviśat । tenendraḥ sakhyam akarot samayaṁ cedam abravīt ॥

नार्द्रेण त्वा न शुष्केण न रात्रौ नापि वाहनि । वधिष्याम्यसुरश्रेष्ठ सखे सत्येन ते शपे ॥

nārdreṇa tvā na śuṣkeṇa na rātrau nāpi vāhani । vadhiṣyāmy asuraśreṣṭha sakhe satyena te śape ॥

एवं स कृत्वा समयं सृष्ट्वा नीहारमीश्वरः । चिच्छेदास्य शिरो राजन्नपां फेनेन वासवः ॥

evaṁ sa kr̥tvā samayaṁ sr̥ṣṭvā nīhāram īśvaraḥ । cicchedāsya śiro rājann apāṁ phenena vāsavaḥ ॥

तच्छिरो नमुचेश्छिन्नं पृष्ठतः शक्रमन्वयात् । हे मित्रहन्पाप इति ब्रुवाणं शक्रमन्तिकात् ॥

tac chiro namuceś chinnaṁ pr̥ṣṭhataḥ śakram anvayāt । he mitrahan pāpa iti bruvāṇaṁ śakram antikāt ॥

एवं स शिरसा तेन चोद्यमानः पुनः पुनः । पितामहाय संतप्त एवमर्थं न्यवेदयत् ॥

evaṁ sa śirasā tena codyamānaḥ punaḥ punaḥ । pitāmahāya saṁtapta evam arthaṁ nyavedayat ॥

तमब्रवील्लोकगुरुररुणायां यथाविधि । इष्ट्वोपस्पृश देवेन्द्र ब्रह्महत्यापहा हि सा ॥

tam abravīl lokagurur aruṇāyāṁ yathāvidhi । iṣṭvopaspr̥śa devendra brahmahatyāpahā hi sā ॥

इत्युक्तः स सरस्वत्याः कुञ्जे वै जनमेजय । इष्ट्वा यथावद्बलभिदरुणायामुपास्पृशत् ॥

ity uktaḥ sa sarasvatyāḥ kuñje vai janamejaya । iṣṭvā yathāvad balabhid aruṇāyām upāspr̥śat ॥

स मुक्तः पाप्मना तेन ब्रह्महत्याकृतेन ह । जगाम संहृष्टमनास्त्रिदिवं त्रिदशेश्वरः ॥

sa muktaḥ pāpmanā tena brahmahatyākr̥tena ha । jagāma saṁhr̥ṣṭamanās tridivaṁ tridaśeśvaraḥ ॥

शिरस्तच्चापि नमुचेस्तत्रैवाप्लुत्य भारत । लोकान्कामदुघान्प्राप्तमक्षयान्राजसत्तम ॥

śiras tac cāpi namuces tatraivāplutya bhārata । lokān kāmadughān prāptam akṣayān rājasattama ॥

तत्राप्युपस्पृश्य बलो महात्मा; दत्त्वा च दानानि पृथग्विधानि । अवाप्य धर्मं परमार्यकर्मा; जगाम सोमस्य महत्स तीर्थम् ॥

tatrāpy upaspr̥śya balo mahātmā; dattvā ca dānāni pr̥thagvidhāni । avāpya dharmaṁ param āryakarmā; jagāma somasya mahat sa tīrtham ॥

यत्रायजद्राजसूयेन सोमः; साक्षात्पुरा विधिवत्पार्थिवेन्द्र । अत्रिर्धीमान्विप्रमुख्यो बभूव; होता यस्मिन्क्रतुमुख्ये महात्मा ॥

yatrāyajad rājasūyena somaḥ; sākṣāt purā vidhivat pārthivendra । atrir dhīmān vipramukhyo babhūva; hotā yasmin kratumukhye mahātmā ॥

यस्यान्तेऽभूत्सुमहान्दानवानां; दैतेयानां राक्षसानां च देवैः । स संग्रामस्तारकाख्यः सुतीव्रो; यत्र स्कन्दस्तारकाख्यं जघान ॥

yasyānte ’bhūt sumahān dānavānāṁ; daiteyānāṁ rākṣasānāṁ ca devaiḥ । sa saṁgrāmas tārakākhyaḥ sutīvro; yatra skandas tārakākhyaṁ jaghāna ॥

सेनापत्यं लब्धवान्देवतानां; महासेनो यत्र दैत्यान्तकर्ता । साक्षाच्चात्र न्यवसत्कार्त्तिकेयः; सदा कुमारो यत्र स प्लक्षराजः ॥

senāpatyaṁ labdhavān devatānāṁ; mahāseno yatra daityāntakartā । sākṣāc cātra nyavasat kārttikeyaḥ; sadā kumāro yatra sa plakṣarājaḥ ॥