Adhyāya 4

संजय उवाच । एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन यशस्विना । निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च तूष्णीमासीद्विशां पते ॥

saṁjaya uvāca । evam uktas tato rājā gautamena yaśasvinā । niḥśvasya dīrgham uṣṇaṁ ca tūṣṇīm āsīd viśāṁ pate ॥

ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा धार्तराष्ट्रो महामनाः । कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परंतपः ॥

tato muhūrtaṁ sa dhyātvā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ । kr̥paṁ śāradvataṁ vākyam ity uvāca paraṁtapaḥ ॥

यत्किंचित्सुहृदा वाच्यं तत्सर्वं श्रावितो ह्यहम् । कृतं च भवता सर्वं प्राणान्संत्यज्य युध्यता ॥

yat kiṁ cit suhr̥dā vācyaṁ tat sarvaṁ śrāvito hy aham । kr̥taṁ ca bhavatā sarvaṁ prāṇān saṁtyajya yudhyatā ॥

गाहमानमनीकानि युध्यमानं महारथैः । पाण्डवैरतितेजोभिर्लोकस्त्वामनुदृष्टवान् ॥

gāhamānam anīkāni yudhyamānaṁ mahārathaiḥ । pāṇḍavair atitejobhir lokas tvām anudr̥ṣṭavān ॥

सुहृदा यदिदं वाच्यं भवता श्रावितो ह्यहम् । न मां प्रीणाति तत्सर्वं मुमूर्षोरिव भेषजम् ॥

suhr̥dā yad idaṁ vācyaṁ bhavatā śrāvito hy aham । na māṁ prīṇāti tat sarvaṁ mumūrṣor iva bheṣajam ॥

हेतुकारणसंयुक्तं हितं वचनमुत्तमम् । उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्र्य रोचते ॥

hetukāraṇasaṁyuktaṁ hitaṁ vacanam uttamam । ucyamānaṁ mahābāho na me viprāgrya rocate ॥

राज्याद्विनिकृतोऽस्माभिः कथं सोऽस्मासु विश्वसेत् । अक्षद्यूते च नृपतिर्जितोऽस्माभिर्महाधनः । स कथं मम वाक्यानि श्रद्दध्याद्भूय एव तु ॥

rājyād vinikr̥to ’smābhiḥ kathaṁ so ’smāsu viśvaset । akṣadyūte ca nr̥patir jito ’smābhir mahādhanaḥ । sa kathaṁ mama vākyāni śraddadhyād bhūya eva tu ॥

तथा दौत्येन संप्राप्तः कृष्णः पार्थहिते रतः । प्रलब्धश्च हृषीकेशस्तच्च कर्म विरोधितम् । स च मे वचनं ब्रह्मन्कथमेवाभिमंस्यते ॥

tathā dautyena saṁprāptaḥ kr̥ṣṇaḥ pārthahite rataḥ । pralabdhaś ca hr̥ṣīkeśas tac ca karma virodhitam । sa ca me vacanaṁ brahman katham evābhimaṁsyate ॥

विललाप हि यत्कृष्णा सभामध्ये समेयुषी । न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा ॥

vilalāpa hi yat kr̥ṣṇā sabhāmadhye sameyuṣī । na tan marṣayate kr̥ṣṇo na rājyaharaṇaṁ tathā ॥

एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यं प्रति संहतौ । पुरा यच्छ्रुतमेवासीदद्य पश्यामि तत्प्रभो ॥

ekaprāṇāv ubhau kr̥ṣṇāv anyonyaṁ prati saṁhatau । purā yac chrutam evāsīd adya paśyāmi tat prabho ॥

स्वस्रीयं च हतं श्रुत्वा दुःखं स्वपिति केशवः । कृतागसो वयं तस्य स मदर्थं कथं क्षमेत् ॥

svasrīyaṁ ca hataṁ śrutvā duḥkhaṁ svapiti keśavaḥ । kr̥tāgaso vayaṁ tasya sa madarthaṁ kathaṁ kṣamet ॥

अभिमन्योर्विनाशेन न शर्म लभतेऽर्जुनः । स कथं मद्धिते यत्नं प्रकरिष्यति याचितः ॥

abhimanyor vināśena na śarma labhate ’rjunaḥ । sa kathaṁ maddhite yatnaṁ prakariṣyati yācitaḥ ॥

मध्यमः पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबलः । प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं स भज्येत न संनमेत् ॥

madhyamaḥ pāṇḍavas tīkṣṇo bhīmaseno mahābalaḥ । pratijñātaṁ ca tenograṁ sa bhajyeta na saṁnamet ॥

उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभौ चाबद्धकङ्कटौ । कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ ॥

ubhau tau baddhanistriṁśāv ubhau cābaddhakaṅkaṭau । kr̥tavairāv ubhau vīrau yamāv api yamopamau ॥

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च कृतवैरौ मया सह । तौ कथं मद्धिते यत्नं प्रकुर्यातां द्विजोत्तम ॥

dhr̥ṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca kr̥tavairau mayā saha । tau kathaṁ maddhite yatnaṁ prakuryātāṁ dvijottama ॥

दुःशासनेन यत्कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला । परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः ॥

duḥśāsanena yat kr̥ṣṇā ekavastrā rajasvalā । parikliṣṭā sabhāmadhye sarvalokasya paśyataḥ ॥

तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवाः । न निवारयितुं शक्याः संग्रामात्ते परंतपाः ॥

tathā vivasanāṁ dīnāṁ smaranty adyāpi pāṇḍavāḥ । na nivārayituṁ śakyāḥ saṁgrāmāt te paraṁtapāḥ ॥

यदा च द्रौपदी कृष्णा मद्विनाशाय दुःखिता । उग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणामर्थसिद्धये । स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद्वैरस्य यातना ॥

yadā ca draupadī kr̥ṣṇā madvināśāya duḥkhitā । ugraṁ tepe tapaḥ kr̥ṣṇā bhartr̥̄ṇām arthasiddhaye । sthaṇḍile nityadā śete yāvad vairasya yātanā ॥

निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेवसहोदरा । कृष्णायाः प्रेष्यवद्भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा ॥

nikṣipya mānaṁ darpaṁ ca vāsudevasahodarā । kr̥ṣṇāyāḥ preṣyavad bhūtvā śuśrūṣāṁ kurute sadā ॥

इति सर्वं समुन्नद्धं न निर्वाति कथंचन । अभिमन्योर्विनाशेन स संधेयः कथं मया ॥

iti sarvaṁ samunnaddhaṁ na nirvāti kathaṁ cana । abhimanyor vināśena sa saṁdheyaḥ kathaṁ mayā ॥

कथं च नाम भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम् । पाण्डवानां प्रसादेन भुञ्जीयां राज्यमल्पकम् ॥

kathaṁ ca nāma bhuktvemāṁ pr̥thivīṁ sāgarāmbarām । pāṇḍavānāṁ prasādena bhuñjīyāṁ rājyam alpakam ॥

उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलितो भास्करो यथा । युधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत् ॥

upary upari rājñāṁ vai jvalito bhāskaro yathā । yudhiṣṭhiraṁ kathaṁ paścād anuyāsyāmi dāsavat ॥

कथं भुक्त्वा स्वयं भोगान्दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान् । कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम् ॥

kathaṁ bhuktvā svayaṁ bhogān dattvā dāyāṁś ca puṣkalān । kr̥paṇaṁ vartayiṣyāmi kr̥paṇaiḥ saha jīvikām ॥

नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया । न तु संधिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथंचन ॥

nābhyasūyāmi te vākyam uktaṁ snigdhaṁ hitaṁ tvayā । na tu saṁdhim ahaṁ manye prāptakālaṁ kathaṁ cana ॥

सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतप । नायं क्लीबयितुं कालः संयोद्धुं काल एव नः ॥

sunītam anupaśyāmi suyuddhena paraṁtapa । nāyaṁ klībayituṁ kālaḥ saṁyoddhuṁ kāla eva naḥ ॥

इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणाः । प्राप्ताः क्रमश्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च स्थितम् ॥

iṣṭaṁ me bahubhir yajñair dattā vipreṣu dakṣiṇāḥ । prāptāḥ kramaśrutā vedāḥ śatrūṇāṁ mūrdhni ca sthitam ॥

भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्चाभ्युद्धृतो जनः । यातानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रमनुपालितम् ॥

bhr̥tyā me subhr̥tās tāta dīnaś cābhyuddhr̥to janaḥ । yātāni pararāṣṭrāṇi svarāṣṭram anupālitam ॥

भुक्ताश्च विविधा भोगास्त्रिवर्गः सेवितो मया । पितॄणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयोः ॥

bhuktāś ca vividhā bhogās trivargaḥ sevito mayā । pitr̥̄ṇāṁ gatam ānr̥ṇyaṁ kṣatradharmasya cobhayoḥ ॥

न ध्रुवं सुखमस्तीह कुतो राज्यं कुतो यशः । इह कीर्तिर्विधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा ॥

na dhruvaṁ sukham astīha kuto rājyaṁ kuto yaśaḥ । iha kīrtir vidhātavyā sā ca yuddhena nānyathā ॥

गृहे यत्क्षत्रियस्यापि निधनं तद्विगर्हितम् । अधर्मः सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे ॥

gr̥he yat kṣatriyasyāpi nidhanaṁ tad vigarhitam । adharmaḥ sumahān eṣa yac chayyāmaraṇaṁ gr̥he ॥

अरण्ये यो विमुञ्चेत संग्रामे वा तनुं नरः । क्रतूनाहृत्य महतो महिमानं स गच्छति ॥

araṇye yo vimuñceta saṁgrāme vā tanuṁ naraḥ । kratūn āhr̥tya mahato mahimānaṁ sa gacchati ॥

कृपणं विलपन्नार्तो जरयाभिपरिप्लुतः । म्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुषः ॥

kr̥paṇaṁ vilapann ārto jarayābhipariplutaḥ । mriyate rudatāṁ madhye jñātīnāṁ na sa pūruṣaḥ ॥

त्यक्त्वा तु विविधान्भोगान्प्राप्तानां परमां गतिम् । अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं सत्सलोकताम् ॥

tyaktvā tu vividhān bhogān prāptānāṁ paramāṁ gatim । apīdānīṁ suyuddhena gaccheyaṁ satsalokatām ॥

शूराणामार्यवृत्तानां संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् । धीमतां सत्यसंधानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम् ॥

śūrāṇām āryavr̥ttānāṁ saṁgrāmeṣv anivartinām । dhīmatāṁ satyasaṁdhānāṁ sarveṣāṁ kratuyājinām ॥

शस्त्रावभृथमाप्तानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपे । मुदा नूनं प्रपश्यन्ति शुभ्रा ह्यप्सरसां गणाः ॥

śastrāvabhr̥tham āptānāṁ dhruvaṁ vāsas triviṣṭape । mudā nūnaṁ prapaśyanti śubhrā hy apsarasāṁ gaṇāḥ ॥

पश्यन्ति नूनं पितरः पूजिताञ्शक्रसंसदि । अप्सरोभिः परिवृतान्मोदमानांस्त्रिविष्टपे ॥

paśyanti nūnaṁ pitaraḥ pūjitāñ śakrasaṁsadi । apsarobhiḥ parivr̥tān modamānāṁs triviṣṭape ॥

पन्थानममरैर्यातं शूरैश्चैवानिवर्तिभिः । अपि तैः संगतं मार्गं वयमप्यारुहेमहि ॥

panthānam amarair yātaṁ śūraiś caivānivartibhiḥ । api taiḥ saṁgataṁ mārgaṁ vayam apy āruhemahi ॥

पितामहेन वृद्धेन तथाचार्येण धीमता । जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च ॥

pitāmahena vr̥ddhena tathācāryeṇa dhīmatā । jayadrathena karṇena tathā duḥśāsanena ca ॥

घटमाना मदर्थेऽस्मिन्हताः शूरा जनाधिपाः । शेरते लोहिताक्ताङ्गाः पृथिव्यां शरविक्षताः ॥

ghaṭamānā madarthe ’smin hatāḥ śūrā janādhipāḥ । śerate lohitāktāṅgāḥ pr̥thivyāṁ śaravikṣatāḥ ॥

उत्तमास्त्रविदः शूरा यथोक्तक्रतुयाजिनः । त्यक्त्वा प्राणान्यथान्यायमिन्द्रसद्मसु धिष्ठिताः ॥

uttamāstravidaḥ śūrā yathoktakratuyājinaḥ । tyaktvā prāṇān yathānyāyam indrasadmasu dhiṣṭhitāḥ ॥

तैस्त्वयं रचितः पन्था दुर्गमो हि पुनर्भवेत् । संपतद्भिर्महावेगैरितो याद्भिश्च सद्गतिम् ॥

tais tv ayaṁ racitaḥ panthā durgamo hi punar bhavet । saṁpatadbhir mahāvegair ito yādbhiś ca sadgatim ॥

ये मदर्थे हताः शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन् । ऋणं तत्प्रतिमुञ्चानो न राज्ये मन आदधे ॥

ye madarthe hatāḥ śūrās teṣāṁ kr̥tam anusmaran । r̥ṇaṁ tat pratimuñcāno na rājye mana ādadhe ॥

पातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातॄनथ पितामहान् । जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद्ध्रुवम् ॥

pātayitvā vayasyāṁś ca bhrātr̥̄n atha pitāmahān । jīvitaṁ yadi rakṣeyaṁ loko māṁ garhayed dhruvam ॥

कीदृशं च भवेद्राज्यं मम हीनस्य बन्धुभिः । सखिभिश्च सुहृद्भिश्च प्रणिपत्य च पाण्डवम् ॥

kīdr̥śaṁ ca bhaved rājyaṁ mama hīnasya bandhubhiḥ । sakhibhiś ca suhr̥dbhiś ca praṇipatya ca pāṇḍavam ॥

सोऽहमेतादृशं कृत्वा जगतोऽस्य पराभवम् । सुयुद्धेन ततः स्वर्गं प्राप्स्यामि न तदन्यथा ॥

so ’ham etādr̥śaṁ kr̥tvā jagato ’sya parābhavam । suyuddhena tataḥ svargaṁ prāpsyāmi na tad anyathā ॥

एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे संपूज्य तद्वचः । साधु साध्विति राजानं क्षत्रियाः संबभाषिरे ॥

evaṁ duryodhanenoktaṁ sarve saṁpūjya tad vacaḥ । sādhu sādhv iti rājānaṁ kṣatriyāḥ saṁbabhāṣire ॥

पराजयमशोचन्तः कृतचित्ताश्च विक्रमे । सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसोऽभवन् ॥

parājayam aśocantaḥ kr̥tacittāś ca vikrame । sarve suniścitā yoddhum udagramanaso ’bhavan ॥

ततो वाहान्समाश्वास्य सर्वे युद्धाभिनन्दिनः । ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवाः ॥

tato vāhān samāśvāsya sarve yuddhābhinandinaḥ । ūne dviyojane gatvā pratyatiṣṭhanta kauravāḥ ॥

आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवतः शुभे । अरुणां सरस्वतीं प्राप्य पपुः सस्नुश्च तज्जलम् ॥

ākāśe vidrume puṇye prasthe himavataḥ śubhe । aruṇāṁ sarasvatīṁ prāpya papuḥ sasnuś ca tajjalam ॥

तव पुत्राः कृतोत्साहाः पर्यवर्तन्त ते ततः । पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा । सर्वे राजन्न्यवर्तन्त क्षत्रियाः कालचोदिताः ॥

tava putrāḥ kr̥totsāhāḥ paryavartanta te tataḥ । paryavasthāpya cātmānam anyonyena punas tadā । sarve rājan nyavartanta kṣatriyāḥ kālacoditāḥ ॥