Adhyāya 3

संजय उवाच । शृणु राजन्नवहितो यथा वृत्तो महान्क्षयः । कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम् ॥

saṁjaya uvāca । śr̥ṇu rājann avahito yathā vr̥tto mahān kṣayaḥ । kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca samāsādya parasparam ॥

निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना । विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत् ॥

nihate sūtaputre tu pāṇḍavena mahātmanā । vidruteṣu ca sainyeṣu samānīteṣu cāsakr̥t ॥

विमुखे तव पुत्रे तु शोकोपहतचेतसि । भृशोद्विग्नेषु सैन्येषु दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम् ॥

vimukhe tava putre tu śokopahatacetasi । bhr̥śodvigneṣu sainyeṣu dr̥ṣṭvā pārthasya vikramam ॥

ध्यायमानेषु सैन्येषु दुःखं प्राप्तेषु भारत । बलानां मथ्यमानानां श्रुत्वा निनदमुत्तमम् ॥

dhyāyamāneṣu sainyeṣu duḥkhaṁ prāpteṣu bhārata । balānāṁ mathyamānānāṁ śrutvā ninadam uttamam ॥

अभिज्ञानं नरेन्द्राणां विकृतं प्रेक्ष्य संयुगे । पतितान्रथनीडांश्च रथांश्चापि महात्मनाम् ॥

abhijñānaṁ narendrāṇāṁ vikr̥taṁ prekṣya saṁyuge । patitān rathanīḍāṁś ca rathāṁś cāpi mahātmanām ॥

रणे विनिहतान्नागान्दृष्ट्वा पत्तींश्च मारिष । आयोधनं चातिघोरं रुद्रस्याक्रीडसंनिभम् ॥

raṇe vinihatān nāgān dr̥ṣṭvā pattīṁś ca māriṣa । āyodhanaṁ cātighoraṁ rudrasyākrīḍasaṁnibham ॥

अप्रख्यातिं गतानां तु राज्ञां शतसहस्रशः । कृपाविष्टः कृपो राजन्वयःशीलसमन्वितः ॥

aprakhyātiṁ gatānāṁ tu rājñāṁ śatasahasraśaḥ । kr̥pāviṣṭaḥ kr̥po rājan vayaḥśīlasamanvitaḥ ॥

अब्रवीत्तत्र तेजस्वी सोऽभिसृत्य जनाधिपम् । दुर्योधनं मन्युवशाद्वचनं वचनक्षमः ॥

abravīt tatra tejasvī so ’bhisr̥tya janādhipam । duryodhanaṁ manyuvaśād vacanaṁ vacanakṣamaḥ ॥

दुर्योधन निबोधेदं यत्त्वा वक्ष्यामि कौरव । श्रुत्वा कुरु महाराज यदि ते रोचतेऽनघ ॥

duryodhana nibodhedaṁ yat tvā vakṣyāmi kaurava । śrutvā kuru mahārāja yadi te rocate ’nagha ॥

न युद्धधर्माच्छ्रेयान्वै पन्था राजेन्द्र विद्यते । यं समाश्रित्य युध्यन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥

na yuddhadharmāc chreyān vai panthā rājendra vidyate । yaṁ samāśritya yudhyante kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha ॥

पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्रेयो मातुलस्तथा । संबन्धिबान्धवाश्चैव योध्या वै क्षत्रजीविना ॥

putro bhrātā pitā caiva svasreyo mātulas tathā । saṁbandhibāndhavāś caiva yodhyā vai kṣatrajīvinā ॥

वधे चैव परो धर्मस्तथाधर्मः पलायने । ते स्म घोरां समापन्ना जीविकां जीवितार्थिनः ॥

vadhe caiva paro dharmas tathādharmaḥ palāyane । te sma ghorāṁ samāpannā jīvikāṁ jīvitārthinaḥ ॥

तत्र त्वां प्रतिवक्ष्यामि किंचिदेव हितं वचः । हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णे चैव महारथे ॥

tatra tvāṁ prativakṣyāmi kiṁ cid eva hitaṁ vacaḥ । hate bhīṣme ca droṇe ca karṇe caiva mahārathe ॥

जयद्रथे च निहते तव भ्रातृषु चानघ । लक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपास्महे ॥

jayadrathe ca nihate tava bhrātr̥ṣu cānagha । lakṣmaṇe tava putre ca kiṁ śeṣaṁ paryupāsmahe ॥

येषु भारं समासज्य राज्ये मतिमकुर्महि । ते संत्यज्य तनूर्याताः शूरा ब्रह्मविदां गतिम् ॥

yeṣu bhāraṁ samāsajya rājye matim akurmahi । te saṁtyajya tanūr yātāḥ śūrā brahmavidāṁ gatim ॥

वयं त्विह विनाभूता गुणवद्भिर्महारथैः । कृपणं वर्तयिष्याम पातयित्वा नृपान्बहून् ॥

vayaṁ tv iha vinābhūtā guṇavadbhir mahārathaiḥ । kr̥paṇaṁ vartayiṣyāma pātayitvā nr̥pān bahūn ॥

सर्वैरपि च जीवद्भिर्बीभत्सुरपराजितः । कृष्णनेत्रो महाबाहुर्देवैरपि दुरासदः ॥

sarvair api ca jīvadbhir bībhatsur aparājitaḥ । kr̥ṣṇanetro mahābāhur devair api durāsadaḥ ॥

इन्द्रकार्मुकवज्राभमिन्द्रकेतुमिवोच्छ्रितम् । वानरं केतुमासाद्य संचचाल महाचमूः ॥

indrakārmukavajrābham indraketum ivocchritam । vānaraṁ ketum āsādya saṁcacāla mahācamūḥ ॥

सिंहनादेन भीमस्य पाञ्चजन्यस्वनेन च । गाण्डीवस्य च निर्घोषात्संहृष्यन्ति मनांसि नः ॥

siṁhanādena bhīmasya pāñcajanyasvanena ca । gāṇḍīvasya ca nirghoṣāt saṁhr̥ṣyanti manāṁsi naḥ ॥

चरन्तीव महाविद्युन्मुष्णन्ती नयनप्रभाम् । अलातमिव चाविद्धं गाण्डीवं समदृश्यत ॥

carantīva mahāvidyun muṣṇantī nayanaprabhām । alātam iva cāviddhaṁ gāṇḍīvaṁ samadr̥śyata ॥

जाम्बूनदविचित्रं च धूयमानं महद्धनुः । दृश्यते दिक्षु सर्वासु विद्युदभ्रघनेष्विव ॥

jāmbūnadavicitraṁ ca dhūyamānaṁ mahad dhanuḥ । dr̥śyate dikṣu sarvāsu vidyud abhraghaneṣv iva ॥

उह्यमानश्च कृष्णेन वायुनेव बलाहकः । तावकं तद्बलं राजन्नर्जुनोऽस्त्रविदां वरः । गहनं शिशिरे कक्षं ददाहाग्निरिवोत्थितः ॥

uhyamānaś ca kr̥ṣṇena vāyuneva balāhakaḥ । tāvakaṁ tad balaṁ rājann arjuno ’stravidāṁ varaḥ । gahanaṁ śiśire kakṣaṁ dadāhāgnir ivotthitaḥ ॥

गाहमानमनीकानि महेन्द्रसदृशप्रभम् । धनंजयमपश्याम चतुर्दन्तमिव द्विपम् ॥

gāhamānam anīkāni mahendrasadr̥śaprabham । dhanaṁjayam apaśyāma caturdantam iva dvipam ॥

विक्षोभयन्तं सेनां ते त्रासयन्तं च पार्थिवान् । धनंजयमपश्याम नलिनीमिव कुञ्जरम् ॥

vikṣobhayantaṁ senāṁ te trāsayantaṁ ca pārthivān । dhanaṁjayam apaśyāma nalinīm iva kuñjaram ॥

त्रासयन्तं तथा योधान्धनुर्घोषेण पाण्डवम् । भूय एनमपश्याम सिंहं मृगगणा इव ॥

trāsayantaṁ tathā yodhān dhanur ghoṣeṇa pāṇḍavam । bhūya enam apaśyāma siṁhaṁ mr̥gagaṇā iva ॥

सर्वलोकमहेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम् । आमुक्तकवचौ कृष्णौ लोकमध्ये विरेजतुः ॥

sarvalokamaheṣvāsau vr̥ṣabhau sarvadhanvinām । āmuktakavacau kr̥ṣṇau lokamadhye virejatuḥ ॥

अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत । संग्रामस्यातिघोरस्य वध्यतां चाभितो युधि ॥

adya saptadaśāhāni vartamānasya bhārata । saṁgrāmasyātighorasya vadhyatāṁ cābhito yudhi ॥

वायुनेव विधूतानि तवानीकानि सर्वशः । शरदम्भोदजालानि व्यशीर्यन्त समन्ततः ॥

vāyuneva vidhūtāni tavānīkāni sarvaśaḥ । śaradambhodajālāni vyaśīryanta samantataḥ ॥

तां नावमिव पर्यस्तां भ्रान्तवातां महार्णवे । तव सेनां महाराज सव्यसाची व्यकम्पयत् ॥

tāṁ nāvam iva paryastāṁ bhrāntavātāṁ mahārṇave । tava senāṁ mahārāja savyasācī vyakampayat ॥

क्व नु ते सूतपुत्रोऽभूत्क्व नु द्रोणः सहानुगः । अहं क्व च क्व चात्मा ते हार्दिक्यश्च तथा क्व नु । दुःशासनश्च भ्राता ते भ्रातृभिः सहितः क्व नु ॥

kva nu te sūtaputro ’bhūt kva nu droṇaḥ sahānugaḥ । ahaṁ kva ca kva cātmā te hārdikyaś ca tathā kva nu । duḥśāsanaś ca bhrātā te bhrātr̥bhiḥ sahitaḥ kva nu ॥

बाणगोचरसंप्राप्तं प्रेक्ष्य चैव जयद्रथम् । संबन्धिनस्ते भ्रातॄंश्च सहायान्मातुलांस्तथा ॥

bāṇagocarasaṁprāptaṁ prekṣya caiva jayadratham । saṁbandhinas te bhrātr̥̄ṁś ca sahāyān mātulāṁs tathā ॥

सर्वान्विक्रम्य मिषतो लोकांश्चाक्रम्य मूर्धनि । जयद्रथो हतो राजन्किं नु शेषमुपास्महे ॥

sarvān vikramya miṣato lokāṁś cākramya mūrdhani । jayadratho hato rājan kiṁ nu śeṣam upāsmahe ॥

को वेह स पुमानस्ति यो विजेष्यति पाण्डवम् । तस्य चास्त्राणि दिव्यानि विविधानि महात्मनः । गाण्डीवस्य च निर्घोषो वीर्याणि हरते हि नः ॥

ko veha sa pumān asti yo vijeṣyati pāṇḍavam । tasya cāstrāṇi divyāni vividhāni mahātmanaḥ । gāṇḍīvasya ca nirghoṣo vīryāṇi harate hi naḥ ॥

नष्टचन्द्रा यथा रात्रिः सेनेयं हतनायका । नागभग्नद्रुमा शुष्का नदीवाकुलतां गता ॥

naṣṭacandrā yathā rātriḥ seneyaṁ hatanāyakā । nāgabhagnadrumā śuṣkā nadīvākulatāṁ gatā ॥

ध्वजिन्यां हतनेत्रायां यथेष्टं श्वेतवाहनः । चरिष्यति महाबाहुः कक्षेऽग्निरिव संज्वलन् ॥

dhvajinyāṁ hatanetrāyāṁ yatheṣṭaṁ śvetavāhanaḥ । cariṣyati mahābāhuḥ kakṣe ’gnir iva saṁjvalan ॥

सात्यकेश्चैव यो वेगो भीमसेनस्य चोभयोः । दारयेत गिरीन्सर्वाञ्शोषयेत च सागरान् ॥

sātyakeś caiva yo vego bhīmasenasya cobhayoḥ । dārayeta girīn sarvāñ śoṣayeta ca sāgarān ॥

उवाच वाक्यं यद्भीमः सभामध्ये विशां पते । कृतं तत्सकलं तेन भूयश्चैव करिष्यति ॥

uvāca vākyaṁ yad bhīmaḥ sabhāmadhye viśāṁ pate । kr̥taṁ tat sakalaṁ tena bhūyaś caiva kariṣyati ॥

प्रमुखस्थे तदा कर्णे बलं पाण्डवरक्षितम् । दुरासदं तथा गुप्तं गूढं गाण्डीवधन्वना ॥

pramukhasthe tadā karṇe balaṁ pāṇḍavarakṣitam । durāsadaṁ tathā guptaṁ gūḍhaṁ gāṇḍīvadhanvanā ॥

युष्माभिस्तानि चीर्णानि यान्यसाधूनि साधुषु । अकारणकृतान्येव तेषां वः फलमागतम् ॥

yuṣmābhis tāni cīrṇāni yāny asādhūni sādhuṣu । akāraṇakr̥tāny eva teṣāṁ vaḥ phalam āgatam ॥

आत्मनोऽर्थे त्वया लोको यत्नतः सर्व आहृतः । स ते संशयितस्तात आत्मा च भरतर्षभ ॥

ātmano ’rthe tvayā loko yatnataḥ sarva āhr̥taḥ । sa te saṁśayitas tāta ātmā ca bharatarṣabha ॥

रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम् । भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम् ॥

rakṣa duryodhanātmānam ātmā sarvasya bhājanam । bhinne hi bhājane tāta diśo gacchati tadgatam ॥

हीयमानेन वै संधिः पर्येष्टव्यः समेन च । विग्रहो वर्धमानेन नीतिरेषा बृहस्पतेः ॥

hīyamānena vai saṁdhiḥ paryeṣṭavyaḥ samena ca । vigraho vardhamānena nītir eṣā br̥haspateḥ ॥

ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यो हीनाः स्वबलशक्तितः । अत्र ते पाण्डवैः सार्धं संधिं मन्ये क्षमं प्रभो ॥

te vayaṁ pāṇḍuputrebhyo hīnāḥ svabalaśaktitaḥ । atra te pāṇḍavaiḥ sārdhaṁ saṁdhiṁ manye kṣamaṁ prabho ॥

न जानीते हि यः श्रेयः श्रेयसश्चावमन्यते । स क्षिप्रं भ्रश्यते राज्यान्न च श्रेयोऽनुविन्दति ॥

na jānīte hi yaḥ śreyaḥ śreyasaś cāvamanyate । sa kṣipraṁ bhraśyate rājyān na ca śreyo ’nuvindati ॥

प्रणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लभेमहि । श्रेयः स्यान्न तु मौढ्येन राजन्गन्तुं पराभवम् ॥

praṇipatya hi rājānaṁ rājyaṁ yadi labhemahi । śreyaḥ syān na tu mauḍhyena rājan gantuṁ parābhavam ॥

वैचित्रवीर्यवचनात्कृपाशीलो युधिष्ठिरः । विनियुञ्जीत राज्ये त्वां गोविन्दवचनेन च ॥

vaicitravīryavacanāt kr̥pāśīlo yudhiṣṭhiraḥ । viniyuñjīta rājye tvāṁ govindavacanena ca ॥

यद्ब्रूयाद्धि हृषीकेशो राजानमपराजितम् । अर्जुनं भीमसेनं च सर्वं कुर्युरसंशयम् ॥

yad brūyād dhi hr̥ṣīkeśo rājānam aparājitam । arjunaṁ bhīmasenaṁ ca sarvaṁ kuryur asaṁśayam ॥

नातिक्रमिष्यते कृष्णो वचनं कौरवस्य ह । धृतराष्ट्रस्य मन्येऽहं नापि कृष्णस्य पाण्डवः ॥

nātikramiṣyate kr̥ṣṇo vacanaṁ kauravasya ha । dhr̥tarāṣṭrasya manye ’haṁ nāpi kr̥ṣṇasya pāṇḍavaḥ ॥

एतत्क्षममहं मन्ये तव पार्थैरविग्रहम् । न त्वा ब्रवीमि कार्पण्यान्न प्राणपरिरक्षणात् । पथ्यं राजन्ब्रवीमि त्वां तत्परासुः स्मरिष्यसि ॥

etat kṣamam ahaṁ manye tava pārthair avigraham । na tvā bravīmi kārpaṇyān na prāṇaparirakṣaṇāt । pathyaṁ rājan bravīmi tvāṁ tat parāsuḥ smariṣyasi ॥

इति वृद्धो विलप्यैतत्कृपः शारद्वतो वचः । दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य शुशोच च मुमोह च ॥

iti vr̥ddho vilapyaitat kr̥paḥ śāradvato vacaḥ । dīrgham uṣṇaṁ ca niḥśvasya śuśoca ca mumoha ca ॥